TRÁI ĐẤT VÀ THẠCH QUYỂN


PHẦN I: TRÁI ĐẤT

1.1. Hình dạng Trái Đất
Hình dạng thực của Trái Đất rất đặc biệt không giống bất cứ dạng hình học nào. Người ta gọi hình đó là Giêôit (geoid) – nghĩa là “hình Trái Đất".

1.2. Kích thước Trái Đất
- Số liệu về kích thước Trái Đất

- Bán kính trục lớn (xích đạo)
= 6378,245 km.

- Bán kính trục nhỏ (cực)
= 6356,863 km.

- Độ dẹt ở cực
= 1/298

- Độ dẹt ở xích đạo
= 1:30000

- Chiều dài trung bình của vòng tròn kinh tuyến 
= 40.008,5 km

- Chiều dài xích đạo
= 40.075,7 km

- Diện tích bề mặt Trái Đất
= 510.083.000 km2

- Thể tích Trái Đất
= 1,083x 1012 km3

        
 1.3. Ý nghĩa của hình dạng và kích thước của Trái Đất
a)Về mặt địa lí
- Hiện tượng ngày đêm
Ánh sáng Mặt Trời luôn luôn chiếu sáng một nửa mặt cầu. Nửa còn lại bị che khuất, vì vậy trên bề mặt Trái Đất lúc nào cũng có hiện tượng ngày, đêm. 
- Các góc chiếu khác nhau của tia sáng Mặt Trời ở bề mặt đất
Ở cùng một thời điểm, dạng cầu của Trái Đất đã tạo nên những góc chiếu (góc nhập xạ) có độ lớn khác nhau của các tia nắng Mặt Trời xuống các vĩ tuyến và kinh tuyến khác nhau ở bề mặt đất.
Ngày 22/6 tia sáng Mặt Trời tạo với tiếp tuyến của bề mặt đất ở chí tuyến Bắc một góc 90o lúc 12 giờ trưa, thì cùng thời điểm đó, góc chiếu ở xích đạo chỉ là 66o 1/2, ở vòng cực Bắc là 47o, ở chính cực Bắc là 23o 1/2, ở vòng cực Nam là 0o.
Ngày 22/12, tia sáng Mặt Trời tạo với tiếp tuyến của bề mặt đất ở chí tuyến Nam một góc 900 lúc 12 giờ trưa, thì cùng thời điểm đó góc chiếu của xích đạo chỉ là 66o 1/2, ở chí tuyến Bắc là 43o, còn ở vòng cực Bắc là 0o, ở vòng cực Nam là 47o và ở chính cực Nam vẫn là 23o 1/2.
Độ lớn khác nhau của góc chiếu đã ảnh hưởng tới sự phân bố bức xạ của Mặt Trời theo vĩ độ, kinh độ và độ dài thời gian trong ngày của các địa điểm ở bề mặt Trái Đất. Điều đó tạo nên sự giảm dần nhiệt độ về phía 2 cực.

- Tầm bao quát về phía chân trời càng mở rộng khi càng cách xa bề mặt đất
Ảnh hưởng của hình khối cầu của Trái Đất đối với tầm mắt nhìn cũng được biểu hiện rõ rệt khi ta lên cao dần khỏi mặt đất. Càng lên cao, ta càng nhìn được rộng trên mặt đất vì tia mắt tiếp tuyến với mặt cầu của Trái Đất càng lùi xa nơi ta đứng, nghĩa là đường chân trời càng lùi xa ta.
- Những hiện tượng ngược nhau ở hai bán cầu
Dạng hình cầu của Trái Đất tạo nên hai nửa đối xứng qua mặt phẳng xích đạo, đó là hai bán cầu: bán cầu Bắc và bán cầu Nam. Ở hai bán cầu này, các hiện tượng địa lí thường xảy ra ngược nhau:
- Gió Tín phong ở bán cầu Bắc có hướng Đông bắc còn ở bán cầu Nam lại có hướng Đông nam
- Bán cầu Bắc là mùa nóng thì bán cầu Nam lại là mùa lạnh
- Ở bán cầu Bắc, càng đi về hướng Bắc càng lạnh, ngược lại ở bán cầu Nam càng về hướng Bắc càng nóng.
b) Về mặt địa vật lí
- Trái Đất có thể tích tối đa so với các hình dạng hình học khác có cùng diện tích bề mặt
Trái Đất có dạng hình cầu, do đó có đặc điểm là có thể tích tối đa so với các hình dạng hình học khác có cùng diện tích bề mặt, nhờ đó Trái Đất đã chứa được một khối lượng vật chất tối đa. Không những thế mà cấu trúc vật chất của Trái Đất còn được phân bố thành các lớp đồng tâm, càng xuống sâu trong lòng Trái Đất, vật chất càng được nén chặt và càng có tỷ trọng lớn.
- Mọi vật đều bị Trái Đất hút vào tâm
- Trái Đất có kích thước và khối lượng đủ lớn vì thế mọi vật đều bị Trái Đất hút vào tâm. Muốn thoát khỏi sức hút này, các vật phải có tốc độ vũ trụ cấp II (ít nhất bằng 11,2km/s). Các chất khí trong khí quyển (như ôxi, nitơ, cácbonic,...) ở nhiệt độ 0oC cũng chỉ có tốc độ khoảng 0,5km/s. Như vậy chúng không thắng được sức hút của Trái Đất, mà bị “cưỡng bức” bảo