BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM
HỒ NGỌC KHẢI – NGUYỄN ĐĂNG BỬU

TÀI LIỆU TẬP HUẤN DẠY HỌC
THEO SÁCH GIÁO KHOA MỚI
Môn ÂM NHẠC LỚP 1
Bộ sách: Chân trời sáng tạo

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM
1

2

Lời nói đầu
Kính thưa quý thầy cô giáo!
Sách giáo khoa Âm nhạc lớp 1 thuộc bộ sách Chân trời
sáng tạo của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã được Bộ
Giáo dục và Đào tạo phê duyệt. Sách sẽ được áp dụng vào dạy
học môn Âm nhạc từ năm học 2020 – 2021 trong lộ trình thực
hiện Chương trình giáo dục phổ thông (Ban hành theo Thông
tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ
trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo).
Để giúp giáo viên sử dụng sách giáo khoa, sách giáo viên
một cách hiệu quả nhất, chúng tôi đã biên soạn Tài liệu tập
huấn tổ chức thực hiện dạy học theo sách giáo khoa mới môn
Âm nhạc 1. Trong tài liệu này, tiếp thu các nền giáo dục tiên
tiến trên thế giới, chúng tôi đặc biệt chú trọng đến những vấn
đề về lí luận và phương pháp dạy học, phương thức tổ chức
hoạt động học tập âm nhạc trong giờ học. Các nội dung trong
tài liệu sẽ được mở rộng qua các hoạt động tại các chương
trình bồi dưỡng và tập huấn sẽ giúp quý thầy cô giáo trải
nghiệm, ứng dụng và sáng tạo trong việc triển khai sách giáo
khoa Âm nhạc 1 của bộ sách Chân trời sáng tạo vào điều kiện
giáo dục thực tế của năm học tới.
Trân trọng và kính chúc quý thầy cô nhiều sức khoẻ và
thành công!
NHÓM TÁC GIẢ

3

MỤC LỤC
Trang
PHẦN MỘT: HƯỚNG DẪN CHUNG......................................................................................................................... 5
1. Quan điểm biên soạn sách giáo khoa .............................................................................................................5
2. Sách giáo khoa môn Âm nhạc cấp Tiểu học..................................................................................................6
3. Phương pháp dạy học / tổ chức hoạt động..................................................................................................9
4. Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn Âm nhạc.................................................................................. 25
5. Một số lưu ý lập kế hoạch dạy học theo Thông tư 5555/BGDĐT....................................................... 29

PHẦN HAI: GỢI Ý, HƯỚNG DẪN TỔ CHỨC DẠY HỌC.................................................................................. 38
1. Gợi ý hướng dẫn tổ chức dạy học Nghe nhạc............................................................................................ 38
2. Gợi ý hướng dẫn tổ chức dạy học Hát........................................................................................................... 39
3. Gợi ý hướng dẫn tổ chức dạy học Đọc nhạc............................................................................................... 41
4. Gợi ý hướng dẫn tổ chức dạy học Nhạc cụ.................................................................................................. 43
5. Gợi ý hướng dẫn tổ chức dạy học Thường thức âm nhạc...................................................................... 44
6. Tổ chức hoạt động Khám phá ở mỗi chủ đề trong sách giáo khoa................................................... 45
7. Hướng dẫn thực hiện mục Góc âm nhạc của em...................................................................................... 46

PHẦN BA: HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG HỌC LIỆU................................................................................................ 48
1. Hướng dẫn sử dụng sách giáo viên Âm nhạc 1......................................................................................... 48
2. Giới thiệu và hướng dẫn sử dụng sách bổ trợ, sách tham khảo......................................................... 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................................................................................. 51

4

PHẦN MỘT
HƯỚNG DẪN CHUNG
1. QUAN ĐIỂM BIÊN SOẠN SÁCH GIÁO KHOA
1.1. Cở sở lí luận
- Theo định hướng đổi mới giáo dục phổ thông được thể hiện qua Nghị
quyết 88 về đổi mới chương trình và sách giáo khoa (SGK) phổ thông
của Quốc hội và qua chương trình giáo dục phổ thông mới, gồm Chương
trình giáo dục phổ thông Tổng thể và Chương trình giáo dục phổ thông
môn Âm nhạc, với trọng tâm chuyển từ giáo dục chú trọng truyền thụ
kiến thức sang giúp cho học sinh (HS) hình thành và phát triển toàn diện
phẩm chất và năng lực.
- Bám sát các tiêu chuẩn SGK mới ban hành kèm theo Thông tư số 33/2017
ngày 22 tháng 12 năm 2017 của Bộ GD&ĐT.
1.2. Quan điểm biên soạn
- SGK tuân thủ các quy định được nêu trong Chương trình giáo dục phổ
thông môn Âm nhạc, bao gồm mục tiêu, yêu cầu cần đạt, nội dung giáo dục.
- Ngoài việc cung cấp kiến thức, SGK là tài liệu giúp HS có thể tự học, tự
giải quyết vấn đề, phát triển năng lực thẩm mĩ và sáng tạo trong âm nhạc.
- Nội dung SGK được xây dựng có tính liên thông từ cấp Tiểu học và theo
hướng kết hợp giữa đồng tâm với tuyến tính, là tiền đề cho cấp học sau.
- Nội dung SGK vừa đảm bảo tính cốt lõi, vừa có tính mở để phù hợp với
sự đa dạng về điều kiện và khả năng học tập của HS các vùng miền.
- Kế thừa những ưu điểm của SGK hiện hành, đồng thời tiếp thu tinh hoa
của một số nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.
1.3 Đối với cấp Tiểu học
- Nội dung SGK bao gồm 5 đề mục dựa trên các mạch nội dung chính của
môn học: Hát, Đọc nhạc, Nghe nhạc, Nhạc cụ, Thường thức âm nhạc, với
các icon được thiết kế tương ứng.
- Mỗi chủ đề sẽ được thực hiện từ 3 – 4 tiết tuỳ vào dung lượng nội dung
và hoạt động học tập; số trang tương ứng cho mỗi chủ đề từ 6 – 8 trang.
5

- Đối với mạch nội dung Nghe nhạc, ngoài việc được thiết kế như một nội
dung độc lập còn được tích hợp trong các mạch nội dung dạy học khác như:
tìm hiểu nhạc cụ, tác giả tác phẩm, câu chuyện âm nhạc,…
- Cấu trúc của mỗi chủ đề gồm các mạch nội dung chính kết hợp với các
hoạt động:
+ Khám phá là hoạt động mở đầu mỗi chủ đề, được thiết kế để tạo các tình
huống sư phạm ban đầu, đưa HS đến khám phá các kiến thức, kĩ năng trọng
tâm của chủ đề; xây dựng dưới hình thức câu chuyện âm nhạc, tranh ảnh gợi
ý,…
+ Hoạt động âm nhạc là các bài thực hành, trò chơi âm nhạc liên kết với
các nội dung bài học trong từng chủ đề.
+ Góc âm nhạc của em là những gợi ý để HS tự hoạt động âm nhạc như:
tái hiện, ghi nhớ các kiến thức, kĩ năng âm nhạc đã học trong bài; phát triển
các năng lực âm nhạc đặc thù thông qua các hoạt động thực hành, tạo ra các
sản phẩm âm nhạc; đồng thời giúp HS tự đánh giá và giáo viên (GV) đánh giá
năng lực HS thông qua bài học.

2. SÁCH GIÁO KHOA MÔN ÂM NHẠC Cấp TIỂU HỌC
2.1. Những điểm mới cơ bản
2.1.1. Nội dung
- Đa dạng về nội dung học tập và hoạt động âm nhạc.
- Hát không đóng vai trò trọng tâm mà liên kết với các hoạt động học tập
khác.
- Chú trọng phát triển thẩm mĩ âm nhạc thông qua hát, đọc nhạc, nghe nhạc
và chơi nhạc cụ.
- Đọc nhạc được áp dụng ngay từ lớp 1 với sự kết hợp bởi nốt nhạc theo kí
hiệu bàn tay (hand signs) và nốt nhạc hình tượng (iconic notation) thay vì học
trực tiếp theo hệ thống ghi nhạc phương Tây. Đây là bước tiếp cận quan trọng
so với giáo dục âm nhạc các nước phát triển.
- Đa dạng hoá hình thức của các câu chuyện âm nhạc (kết hợp kĩ năng
nghe, gõ − vỗ đệm, đọc theo tiết tấu, mô phỏng giai điệu,...) chứ không chỉ
giáo dục về phẩm chất, hay nêu gương sáng của các nhạc sĩ, nhà hoạt động
âm nhạc nổi bật...
- Mở rộng quan điểm đánh giá từ chuẩn kiến thức, kĩ năng sang chuẩn năng
lực, biểu hiện của năng lực và phẩm chất.
6

- Nhạc cụ được đưa vào dạy học một cách chính thức từ nhạc cụ tiết tấu
(nhạc cụ gõ đơn giản: trống nhỏ, thanh phách, tambourine; các động tác: vỗ
tay, búng tay, vỗ ngực, vỗ chân, giậm chân,…) ở các lớp 1, 2, 3. Tiếp nối từ lớp
4, 5 lên đến cấp THCS tiếp tục phát triển theo hướng chơi nhạc cụ gõ, nhạc cụ
giai điệu và được nâng cao lên mức độ chơi hoà âm.
- Nội dung nhạc cụ mang tính mở, linh hoạt nhằm đáp ứng điều kiện thực
tiễn ở từng địa phương, tuỳ trình độ và sở thích của HS. Nội dung dành cho
nhạc cụ tiết tấu (trống nhỏ, thanh phách, tambourine, vỗ tay, vỗ ngực, vỗ chân,
giậm chân,…) được trình bày chung trong SGK với các mẫu hình tiết tấu,
nhạc cụ do HS lựa chọn để thể hiện.
2.1.2. Hình thức – phương pháp
- Tiếp cận và tham khảo các bộ SGK Âm nhạc ở cấp Tiểu học của các quốc
gia có nền giáo dục tiên tiến trong khu vực và trên thế giới: Singapore, Hàn
Quốc, Nhật Bản, Hoa Kì,...
- Phát triển hệ thống “Chủ đề” kết hợp giữa nội dung âm nhạc, văn hoá,
xã hội,...
- Tiếp cận và vận dụng các phương pháp dạy học âm nhạc tiên tiến của thế
giới: Dalcroze, Kodály, Orff-Schulwerk,… (nhạc cụ gõ kết hợp vỗ tay, búng
tay, vỗ ngực, vỗ chân, giậm chân,… nốt nhạc bàn tay, nốt nhạc hình tượng, âm
tiết tấu, nghe nhạc cảm thụ và vận động,...)
- Vận dụng các ưu điểm về phương pháp, nội dung của SGK hiện hành
(nguồn bài hát, các bài học về tác giả − tác phẩm, âm nhạc và đời sống,...)
- Phát huy sự ưu việt của kênh hình, nguồn tư liệu đa phương tiện, sử dụng
hợp lí kênh chữ. Chú trọng đến các yếu tố thẩm mĩ, phù hợp với lứa tuổi HS
ở từng lớp.
2.2. Cấu trúc các chủ đề
- Khám phá: (2 trang)
- Hát: (1 trang)
- Nghe nhạc: (vừa độc lập, vừa được lồng ghép và thể hiện trong các nội
dung bài học)
- Đọc nhạc: (1 trang)
- Nhạc cụ: (1 trang)
- Thường thức âm nhạc: (1 trang)
- Góc âm nhạc của em: (1 trang)
7

- Hoạt động âm nhạc: (1 trang) phần bài luyện tập, thực hành, hoạt động
âm nhạc tăng cường cho từng phân môn, không sử dụng icon, được lồng ghép
dưới hình thức trò chơi hoặc vận động âm nhạc trong các mạch nội dung trong
SGK.
2.2.1. Đặc điểm cấu trúc sách
- SGK có các thành phần cơ bản: Hướng dẫn sử dụng – Mục lục – Nội
dung chính (gồm các chủ đề) – Giải thích thuật ngữ
- SGK Âm nhạc 1 được cấu trúc theo 8 chủ đề (29 tiết), mỗi chủ đề được
thiết kế từ 3 – 4 tiết; nội dung ôn tập học kì và kiểm tra đánh giá (4 tiết). Tên
các chủ đề được đặt như sau:
• Chủ đề 1: Âm thanh ngày mới
• Chủ đề 2: Nhịp điệu tuổi thơ
• Chủ đề 3: Bài ca lao động
• Chủ đề 4: Tiếng ca muôn loài
• Ôn tập học kì I
• Chủ đề 5: Âm thanh ngày Tết
• Chủ đề 6: Âm nhạc quanh em
• Chủ đề 7: Giai điệu quê hương
• Chủ đề 8: Vui cùng âm nhạc
• Ôn tập học kì II
- Ở mỗi chủ đề sẽ ứng với một mục tiêu về nội dung khác nhau, từ đó giúp
HS hình thành được những năng lực về âm nhạc.
- Các bài hát sử dụng trong SGK vừa có tính kế thừa, vừa có tính mới, các
bài hát đa dạng thể loại như: bài hát tuổi thiếu nhi, bài hát nước ngoài, bài hát
dân ca; có cao độ và âm điệu phù hợp với HS lớp 1. Bên cạnh đó, sách giáo
viên (SGV) sẽ cung cấp thêm các bài hát thay thế, giúp GV có thêm nguồn tài
liệu phong phú để lựa chọn trong hoạt động dạy học.
2.2.2. Một số chủ đề đặc trưng
- Giai điệu quê hương: toàn bộ nội dung chủ đề hướng HS tới những nét
đẹp trong âm nhạc dân ca của quê hương. Phần khám phá được thiết kế với
hình ảnh các em nhỏ mặc áo dài truyền thống và chơi nhạc cụ dân tộc.
- Vui cùng âm nhạc: toàn bộ nội dung chủ đề hướng HS tới những trải nghiệm
thú vị với các trò chơi dân gian, thông qua các bài đồng dao của ba miền.
8

Phần khám phá được thiết kế với hình ảnh các em nhỏ đang chơi các trò chơi
dân gian như: nu na nu nống, rồng rắn lên mây,…
2.3. Những điểm nổi bật
- Khám phá: là bức tranh tổng thể thiết kế trên hai trang sách, gồm các câu
chuyện dẫn dắt hay hình ảnh minh hoạ chủ đề, giúp HS vận động, cảm thụ và
sáng tạo âm nhạc. Nội dung thực hiện theo phương pháp nghe, cảm thụ, sáng
tạo và vận động âm nhạc.
- Đọc nhạc: bằng kí hiệu nốt nhạc bàn tay (Hand signs) theo phương pháp
Kodály, kết hợp với nốt nhạc hình tượng (Iconic notation).
- Nhạc cụ: sử dụng các động tác vỗ tay, vỗ chân, giậm chân,… kết hợp với
các nhạc cụ gõ đơn giản như thanh phách, trống con, tambourine,...
- Góc âm nhạc của em: là các câu hỏi, gợi ý giúp HS tái hiện lại các kiến
thức đã học, thông qua việc trả lời các câu hỏi giúp HS hình thành năng lực
âm nhạc, tự đánh giá và phát triển năng âm nhạc.
- Hoạt động âm nhạc: là các trò chơi thực hành, nhận biết và khám phá âm
nhạc, góp phần giúp HS phát triển năng lực âm nhạc.

3. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC / TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
3.1. Các phương pháp dạy học phổ biến:
Môn Âm nhạc, bên cạnh việc dạy học phát triển năng lực âm nhạc đặc thù
đề cao tính thực hành và trải nghiệm, còn nhiều hoạt động dạy học có điểm
tương đồng với các môn học khác. Vì vậy, GV âm nhạc ở cấp Tiểu học cần
vận dụng các phương pháp sư phạm chung trong quá trình tổ chức hoạt động
dạy và học trên lớp. Các phương pháp này bao gồm:
• Phương pháp sử dụng ngôn ngữ
• Phương pháp dạy học trực quan
• Phương pháp dạy học thực hành
• Phương pháp kiểm tra đánh giá
•…
Phương pháp dạy học tích cực
Trong xu thế đổi mới giáo dục trên quan điểm “Lấy học sinh làm trung
tâm” và “Dạy học phát triển phẩm chất và năng lực học sinh” của đất nước,
Chương trình giáo dục phổ thông môn Âm nhạc phát triển các nội dung dạy
9

học theo xu hướng tiếp cận các tiến bộ của giáo dục âm nhạc thế giới, kế thừa
và phát triển những điểm mạnh của Chương trình Âm nhạc 2006. Chính vì
vậy, GV âm nhạc cần học tập và vận dụng các phương pháp dạy học tích cực
để vận dụng một cách tốt nhất và hiệu quả trong tổ chức các hoạt động dạy
học trong các bài dạy âm nhạc của mình. Chính các phương pháp này sẽ hỗ
trợ để phát triển các năng lực chung khác trong quá trình sư phạm của mình.
Các phương pháp này bao gồm:
• Phương pháp đặt và giải quyết vấn đề
• Phương pháp dạy học theo dự án
• Phương pháp hoạt động nhóm
• Phương pháp đóng vai
• Phương pháp động não
•…
Trong xu thế phát triển của khoa học giáo dục thế giới, ngoài các phương
pháp dạy học được phát triển có tính hệ thống như đã kể trên, nhiều kĩ thuật
giáo dục mà giáo dục hiện đại đã và đang vận dụng, được đánh giá cao bởi
tính hiệu quả của chúng trong lộ trình tích cực hoá hoạt động dạy và học. Các
kĩ thuật dạy học này bao gồm:
• Kĩ thuật thảo luận
• Kĩ thuật chậu (bể) cá
• Kĩ thuật thông tin phản hồi
• Kĩ thuật khăn trải bàn
• Kĩ thuật các mảnh ghép
…và nhiều kĩ thuật khác.
GV cần chú ý rằng, việc vận dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học
phải thật sự linh hoạt; phù hợp với đặc điểm, nhận thức của HS, với bối
cảnh và các điều kiện sư phạm khác mới đạt được mục tiêu dạy học. Không
nên áp dụng một cách gò bó, khiên cưỡng làm cho tiết học, bài học âm nhạc
mất đi tính nghệ thuật, tự nhiên. Dù áp dụng phương pháp hay kĩ thuật dạy
học nào thì vấn đề cần đạt quan trọng nhất là HS phải được trải nghiệm, học
mà chơi − chơi mà học; ngày qua ngày, tiến bộ phát triển một tình yêu với
âm nhạc và hứng thú được tham gia các hoạt động âm nhạc rồi mới đến các
năng lực âm nhạc đặc thù.
10

Ngoài các định hướng về phương pháp giáo dục âm nhạc chung, GV âm
nhạc cần nghiên cứu và ứng dụng các phương pháp dạy học âm nhạc tiên tiến
của thế giới để mang lại cơ hội cho HS được tham gia tích cực, được hoà mình
vào không gian của âm nhạc qua các hoạt động đa dạng và phong phú.
3.2. Các phương pháp giáo dục âm nhạc mới
3.2.1. Phương pháp Dalcroze
Phương pháp Dalcroze được phát triển vào đầu thế kỉ XX bởi nhạc sĩ, nhà
giáo dục người Thuỵ Sĩ Emile Jaques-Dalcroze (1865 – 1950). Phương pháp
được chia thành ba khái niệm cơ bản: kí xướng âm bằng Do cố định (Fixed
Do), biến tấu – ngẫu hứng (Improvisation), âm nhạc theo nhịp điệu (Dalcroze
eurhythmics). Hiện nay, phương pháp Âm nhạc theo nhịp điệu Dalcroze
eurhythmics được sử dụng rộng rãi trong việc giáo dục âm nhạc, đặc biệt là
cho trẻ em (Frego. D, 2012).
a. Định hướng triết học
Triết lí sư phạm của Dalcroze là sự kết hợp tinh thần, cơ thể và cảm xúc
là căn nguyên của quá trình học tập. Phương pháp Dalcroze định hướng việc
xây dựng các kĩ năng và kiến thức âm nhạc cho trẻ em thông qua sự khám
phá trong các hoạt động vận động âm nhạc dựa trên các thành tố tiết tấu. Vì
vậy, Dalcroze đã tạo ra một phương pháp dạy – học âm nhạc thông qua sự trải
nghiệm của các giác quan và trí thông minh bởi các phản ứng của cơ thể và hệ
thống thần kinh (Farber & Thomsen, 2011).
b. Nguyên lí sư phạm âm nhạc
Dựa trên quan điểm “Âm thanh đi trước kí hiệu” của Pestalozzi (1746 –
1827) − nhà giáo dục âm nhạc người Thuỵ Sĩ, phương pháp Dalcroze định
hướng xây dựng các kĩ năng, kiến thức âm nhạc cho trẻ em thông qua sự khám
phá vận động âm nhạc dựa trên các tác nhân về tiết tấu (Rhythmic stimulus)
(Campbell, 1991).
c. Các công cụ giáo dục âm nhạc của phương pháp Dalcroze
Công cụ dạy học của phương pháp Dalcroze:
- Kí xướng âm (Fixed Do): phát triển khả năng nghe nhạc tiềm tàng trong
mỗi con người là rất quan trọng. Kí xướng âm được dạy theo cách kết hợp
tiết tấu và vận động để phát triển khả năng nhạy cảm về cao độ, về mối tương
quan âm điệu, và nhân tố âm nhạc khác.
11

- Biến tấu – Ngẫu hứng (Improvisation): phát triển ngẩu hứng âm nhạc của
trẻ được phát triển một cách logic trên nhiều cách.
- Vận động theo nhịp điệu (Dalcroze eurhythmics): đây là công cụ hết sức
quan trọng tương tự với hai công cụ ban đầu. Các vận động theo nhịp điệu
phải thể hiện sự cân phương, vuông vắn về cấu trúc tiết tấu.
Cả ba công cụ trên độc lập về phương tiện diễn tả âm nhạc, nhưng phải
được kết hợp chặt chẽ và có tính hệ thống trong quá trình dạy – học âm nhạc
cho trẻ (Campbell, 1991).
3.2.2. Phương pháp Kodály
Phương pháp dạy học âm nhạc Kodály được phát triển bới Zoltán Kodály
(1882 – 1976), một nhà soạn nhạc, nhà dân tộc học và sư phạm âm nhạc người
Hungary. Kodály mong muốn qua giáo dục âm nhạc để củng cố âm nhạc
truyền thống và nâng cao khả năng đọc, viết âm nhạc cho người học và làm
công tác âm nhạc.
a. Định hướng triết học
Kodály tin tưởng rằng, hoạt động âm nhạc là khả năng tự nhiên vốn có
của mọi người. Âm nhạc từ ngôn ngữ bản địa, vùng miền thông qua các hình
thức như: lời ru, ca dao dân ca, trò chơi âm nhạc,… cần được ưu tiên sử dụng
trong giáo dục âm nhạc cho trẻ em. Giáo dục âm nhạc cần được bắt đầu với
trẻ càng sớm càng tốt để phát triển khả năng âm nhạc vốn tiềm tàng một cách
tự nhiên trong mỗi đứa trẻ và cần được khơi gợi để phát huy khả năng đó
(Choksy, 1999).
b. Nguyên lí sư phạm âm nhạc
Quy trình dạy học âm nhạc cho trẻ theo phương pháp Kodály được tiến
hành dựa trên ba bước cơ bản: chuẩn bị, giới thiệu và luyện tập.
– Bước 1 Chuẩn bị (Preparation): các em sẽ trải nghiệm và cảm nhận các
khái niệm, thành tố âm nhạc mới thông qua việc ca hát, nghe nhạc, vận động
âm nhạc, trò chơi âm nhạc, sử dụng nhạc cụ,... giúp HS sẵn sàng khám phá và
học tập các đặc trưng của các thành tố âm nhạc mới.
– Bước 2 Giới thiệu (Presentation): GV sẽ cung cấp thông tin, giới thiệu và
giải thích các khái niệm, thành tố âm nhạc mới. Có thể dùng các công cụ giảng
dạy ở trong giai đoạn này.

12

– Bước 3 Luyện tập (Practice): HS sẽ được GV hướng dẫn và trải nghiệm
những vấn đề đã được giới thiệu, luyện tập các mẫu bài tập. Sau khi đã
quen với những khái niệm và mẫu bài tập, HS sẽ bắt đầu học cách ứng tác
(Improvisation) trên những nội dung mà các em đã được học và luyện tập. Từ
đó, giúp HS hình thành tư duy sáng tạo âm nhạc.
c. Các công cụ giáo dục âm nhạc của phương pháp Kodály
Phương pháp Kodály vận dụng bốn công cụ dạy học chính, gồm:
– Đọc nhạc bằng Do di động (Movable Do).
– Đọc nhạc bằng kí hiệu nốt nhạc bàn tay (Hand signs). Dùng kí hiệu từ
bàn tay để giúp HS phân biệt và nhận biết nốt nhạc. Hệ thống này do John
Curwen – mục sư nhạc sĩ người Anh sáng tạo từ thế kỉ XIX.
– Đọc chữ tiết tấu và hình tiết tấu. Hệ thống này được tạo ra bởi nhạc sĩ
người Pháp Emile-Joseph Chevés ở thế kỉ XIX. Mỗi giá trị tiết tấu trong nhóm
trường độ cơ bản được kí hiệu bằng các âm tiết đặc biệt (Choksy, 1999).
– Nguồn tư liệu âm nhạc dân gian: đây được xem là nguồn tài liệu chính
trong hoạt động dạy học âm nhạc cho trẻ theo phương pháp Kodály. Tuy
nhiên, tuỳ từng quốc gia, bản địa khác nhau mà nguồn tư liệu âm nhạc dân
gian có phần tích hợp khác nhau. Ở Việt Nam, cần đưa dân ca, đồng dao, các
điệu hò, lí, các trò chơi dân gian,… vào hoạt động dạy học âm nhạc cho trẻ.
Ngoài ra, các tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao trong lĩnh vực ca hát, như hợp
xướng, nhạc cổ điển,… của các nhạc sĩ danh tiếng cần được chọn lọc và giáo
dục trong nhà trường.
3.2.3. Phương pháp Orff-Schulwerk
Orff-Schulwerk là phương pháp dạy học âm nhạc được sáng tạo bởi hai nhà
sư phạm âm nhạc người Đức, Carl Orff và Gunild Keetman từ những năm
1920 của thế kỉ trước. Tại Hoa Kì, AOSA – Hiệp hội Orff-Schulwerk Hoa Kì
(American Orff-Schulwerk Associtation) là một tổ chức phát triển chuyên môn
có tầm ảnh hưởng lớn nhất đối với GV âm nhạc toàn liên bang và quốc tế đã vận
dụng và phát triển dạy học theo phương pháp này (Shamrock, 2007).
a. Định hướng triết học
Phương pháp Orff-Schulwerk dựa trên nền tảng khai thác và phát triển
năng lực âm nhạc thông qua khả năng vui chơi tập thể và vận động. Những
khả năng này tiềm tàng một cách tự nhiên trong mọi đứa trẻ. Năng lực âm
13

nhạc tự nhiên đó bao gồm: hát, xướng đồng dao – ca dao, vỗ tay, đập gõ, chơi
trò chơi, nhảy múa,… Theo Orff và Keetman, trẻ học âm nhạc bắt đầu bằng
nghe và thực hành trước, rồi mới đến đọc và viết. Quá trình phát triển các kĩ
năng âm nhạc của trẻ giống như quá trình trẻ học một loại ngôn ngữ nào đó
(Shamrock, 2007).
b. Nguyên lí sư phạm âm nhạc
Quá trình sư phạm theo Orff-Schulwerk thể hiện tính logic trong quá trình
nhận thức âm nhạc của trẻ em qua các bước:
– Bước 1 Khám phá (Exploration): HS được tiếp xúc với âm thanh của
nhạc cụ, với tiết tấu, hay các mẫu âm. GV đưa ra các câu hỏi gợi ý để các em
tự khám phá các đặc điểm âm nhạc đặc trưng của chúng.
– Bước 2 Mô phỏng – Bắt chước (Imitation): HS lập lại những mẫu âm
ngắn được chơi trên nhạc cụ, hay xướng âm bởi GV. Mỗi lần thực hiện chỉ
một mẫu âm có cấu trúc đặc biệt, trong đó điểm lí thuyết, hay một âm hình tiết
tấu được nhấn mạnh một cách điển hình.
– Bước 3 Biến tấu – Ngẫu hứng (Improvisation): HS được yêu cầu chơi
ngẫu hứng trên nhạc cụ hay hay một mẫu âm có độ dài và mức độ khó tương
đối hơn dựa vào các thành tố âm nhạc các em đã học qua giai đoạn mô phỏng.
– Bước 4 Sáng tạo (Creation): HS được tham gia một quá trình chơi nhạc
khó hơn, đòi hỏi sự sáng tạo trên nền tảng những kiến thức âm nhạc mới học.
Hình thức âm nhạc có thể áp dụng trong bước này có thể là ABA, rondo, hay
biến tấu nhỏ.
c. Các công cụ giáo dục của phương pháp Orff-Schulwerk
Phương pháp Orff-Schulwerk có các công cụ giáo dục như:
– Nói theo nhịp điệu (Speech)
– Hát (Singing)
– Chơi nhạc cụ (Playing instruments)
+ Bộ gõ cơ thể (Body percussion)1
+ Nhạc cụ cầm tay không định âm (Unpitched hand percussion)
– Nhạc cụ Orff (Orff instruments)
1

Trong sách giáo khoa Âm nhạc 1, nhóm tác giả sử dụng thuật ngữ Vận động cơ thể.

14

3.3. Các điểm chung của ba phương pháp trên
Các phương pháp trên tuy dựa trên những công cụ dạy học khác nhau,
nhưng vẫn có những đường hướng chung về triết lí sư phạm cũng như cách
thức tiếp cận với HS thông qua các hoạt động âm nhạc. Những điểm chung là:
– Nghe, vận động và cảm thụ âm nhạc là công cụ dạy học chủ yếu và là hoạt
động không thể tách rời trong hoạt động dạy học của ba phương pháp này.
– Nguồn tư liệu học tập âm nhạc của HS được khai thác một cách ưu tiên từ
các thể loại âm nhạc dân tộc của từng đất nước, vùng miền. HS được lớn lên
trong môi trường ngôn ngữ, mối quan hệ đời sống, bản địa,… nên việc gắn
kết ngôn ngữ mẹ đẻ với các nguồn tư liệu âm nhạc bản địa là điều hết sức cần
thiết. Và tuỳ vào mỗi đất nước, mỗi vùng miền mà có những áp dụng cụ thể
để gìn giữ bản sắc của dân tộc đó.
– Đọc nhạc dựa trên thang ngũ âm (Pentatonic) là nội dung tiếp cận bước
đầu cho HS trước khi học đọc thang bảy âm. Hệ thống Đô – Rê – Mi – Son –
La – Đô được sử dụng hầu hết ở các phương pháp trên.
3.4. Nội dung dạy học âm nhạc theo phương pháp mới
3.4.1. Đọc nhạc theo kí hiệu nốt nhạc bàn tay (Hand signs)
Đọc nhạc bằng kí hiệu nốt nhạc bàn tay mang lại một cái nhìn trực quan
cho HS, gián tiếp học nốt nhạc thông qua các kí hiệu của bàn tay. Đây là cách
tiếp cận tốt trong việc dạy nốt nhạc cho HS khi mới bắt đầu làm quen với âm
nhạc. Thực tế dạy học cho thấy rằng, việc HS học nốt nhạc trên khuông nhạc
thật sự là một khó khăn khi bước đầu đã phải nhớ các dòng kẻ và nhận biết tên
gọi của các nốt trên khuông nhạc. Từ đó, gây ra một sự nhàm chán trong việc
học nhạc đối với HS khi bước đầu đã có những trở ngại. Thông qua đọc nhạc
theo kí hiệu nốt nhạc bàn tay, góp phần giải quyết những vấn đề trên, khi trẻ
có thể bắt chước các động tác mà GV hướng dẫn, từ đó hình thành những trải
nghiệm mới về đọc nhạc. Đồng thời, đọc nhạc theo kí hiệu nốt nhạc bàn tay
cũng có thể thiết kế dưới dạng những trò chơi để hoạt động dạy – học được
hiệu quả hơn.
Các kí hiệu nốt nhạc bàn tay thường dùng:

15

Đô
Tư thế: Nắm đấm với lòng bàn tay úp xuống
Vị trí: Ở ngang thắt lưng
Rê
Tư thế: Bàn tay phẳng, lòng bàn tay úp xuống, các ngón tay khép
lại và xiên chếch lên tạo một góc 45o với mặt đất.
Ví trị: cổ tay ở ngang thắt lưng
Mi
Tư thế: Bàn tay phẳng để song song với mặt đất, lòng bàn tay úp
xuống.
Vị trí: Ở ngang bụng (phía trên thắt lưng)
Pha
Tư thế: Tạo một nắm tay với bốn ngón tay, lòng bàn tay hướng ra
ngoài, ngón cái chìa ra và hướng xuống dưới gần như vuông góc
với phần còn lại của bàn tay.
Vị trí: Ở phía dưới ngực
Son
Tư thế: Bàn tay phẳng, lòng bàn tay hướng về phía ngực.
Vị trí: Ở ngang ngực
La
Tư thế: Bàn tay cong nhẹ nhàng, lòng bàn tay và đầu ngón tay
hướng xuống mặt đất như rủ xuống.
Vị trí: Ở ngang cằm
Si
Tư thế: Nắm tay lỏng lẻo, ngón trỏ chỉ lên phía trên tạo một góc
45o so với mặt đất
Vị trí: Ở ngang mắt
Đô (cao)
Tư thế: Giống nốt Đo
Vị trí: Ở ngang trán

• Thứ tự đọc kí hiệu nốt nhạc bàn tay theo Kodály
+ Son - Mi
+ Son - Mi - La
+ Son - Mi - Đô (C major)
16

+ La - Son - Mi - Đô
+ Son - Mi - Rê - Đô
+ La - Son - Mi - Rê - Đô (pentatonic scales)
+ Mi - Rê - Đô - La (thấp) (a minor mode)
3.4.2. Đọc chữ tiết tấu và hình tiết tấu
Hình nốt

Đọc theo chữ tiết tấu

Nốt tròn

Ta – a – a – a

Nốt trắng chấm

Ta – a – a

Nốt trắng

Ta – a

Nốt đen

Ta

Hai nốt móc đơn

Ti ti

Bốn mốt móc kép

Tiri tiri

3.4.3. Bộ gõ cơ thể (Body percussion)
Thuật ngữ “Body percussion” (Bộ gõ cơ thể) – là một từ ghép của hai từ
body (cơ thể) và percussion (bộ gõ), mang ý nghĩa âm thanh được tạo ra từ cơ
thể. Cơ thể chính là nhạc cụ ban đầu trong hoạt động dạy học âm nhạc, giúp
HS trải nghiệm âm nhạc thông qua vận động, để tạo ra âm thanh và nhịp điệu.
Cũng như các nhạc cụ bộ gõ khác, bộ gõ cơ thể phát ra âm thanh bằng cách
chạm, vỗ, lắc,… vào nhạc cụ để tạo rung động. Âm thanh của bộ gõ cơ thể
được tạo ra bởi tiếng vỗ tay (clapping), búng ngón tay (snapping), vỗ ngực
(slapping on the chest), vỗ chân (tapping), và giậm chân (stamping)
a. Đặc điểm âm nhạc của bộ gõ cơ thể
Bộ gõ cơ thể theo phương pháp Orff-Schulwerk là một nhạc cụ không định
âm, dùng cơ thể tạo ra âm sắc thông qua các động tác vận động từ cơ bản đến
phức tạp. Các âm thanh được thay đổi liên tục theo một nhóm âm hình tiết tấu
nào đó, bằng sự kết hợp các động tác, tạo thành một tác phẩm âm nhạc đầy
màu sắc.
b. Các động tác của bộ gõ cơ thể
Bộ gõ cơ thể dựa trên âm thanh được tạo ra từ năm động tác cơ bản trên cơ
thể theo thứ tự sau:
17

– Búng ngón tay (snapping) (bao gồm tay trái, tay phải hoặc cả hai), âm
thanh phát ra bởi tác động của các ngón tay khi chụm vào nhau, búng và tạo
ra âm thanh.
– Vỗ ngực (slapping on the chest), âm thanh phát ra bởi tác động của lòng
bàn tay vào vùng ngực trái và phải, tạo ra âm thanh.
– Vỗ tay (clapping), âm thanh phát ra bởi sự tác động của hai tay chạm vào
lòng bàn tay để tạo ra âm thanh.
– Vỗ chân (đùi) (slapping on the thigh) (bao gồm chân trái, chân phải hoặc
cả hai), âm thanh phát ra bởi sự tác động một lực từ tay vào vùng đầu gối ở
chân và tạo ra âm thanh.
– Giậm chân (stamping) (bao gồm chân trái, chân phải hoặc cả hai), âm
thanh phát ra bởi sự tác động một lực từ chân vào nguồn phát ra âm thanh
(mặt sàn gỗ, mặt sàn gạch), tạo ra những sự cộng hưởng âm thanh khác nhau.
– Ngoài ra, còn có các động tác tạo ra âm thanh khác như: chà xát lòng bàn
tay (flat hand clapping), bậc nhảy (jumping), vỗ miệng (mouth clapping), vỗ
má (face clapping)…
3.4.4. Vận động và cảm thụ âm nhạc (Dalcroze eurhythmics)
Vận động và cảm thụ âm nhạc là một hoạt động gắn liền với nghe nhạc.
Thông qua hoạt động nghe nhạc, HS có thể bắt chước, mô phỏng hoặc sáng
tạo các vận động cho riêng mình; từ đó phát triển tai nghe âm nhạc và năng
lực cảm thụ âm nhạc. Đây là công cụ dạy học hiệu quả nhất của phương pháp
Dalcroze (Dalcroze eurhythmics) và được phổ biến ở rất nhiều quốc gia.
18

Đặc điểm âm nhạc của vận động và cảm thụ âm nhạc
Nghe, vận động và cảm thụ âm nhạc đối với HS không diễn ra một cách
thụ động mà cần đặt trong môi trường vận động để HS có thể hoà mình trải
nghiệm và cảm thụ âm nhạc một các tích cực. Các bước tiến hành hoạt động
dạy học nội dung này bao gồm:
– Nghe, quan sát, khám phá, cảm nhận
– Mô phỏng, bắt chước
– Phản ứng, tái tạo
– Tư duy, sáng tạo (vận động, tư duy câu chuyện,…)
3.5. Hướng dẫn thiết kế hoạt động cho mỗi bài học từ một chủ đề trong
sách giáo khoa Âm nhạc 1
Mỗi chủ đề trong SGK Âm nhạc 1 được xây dựng cho thời lượng 3 − 4 tiết
học trên lớp. Mỗi tiết học ở cấp Tiểu học từ 30 − 35 phút. Không như SGK
của Chương trình giáo dục phổ thông 2006 quy định rõ từng nội dung và hoạt
động học tập cho từng tiết, SGK Âm nhạc 1 thực hiện theo quan điểm “mở”.
Việc phân bố nội dung và các hoạt động học tập trong từng tiết dạy là nhiệm
vụ và quyền hạn của mỗi GV; hoặc được bàn bạc, thống nhất giữa các GV
trong tổ bộ môn. Chúng tôi chỉ đưa ra những gợi ý cơ bản sau để giúp GV
phân bổ các nội dung và hoạt động học tập trên lớp sao cho khoa học, bảo đảm
tính vừa sức của HS.
Một số ví dụ minh hoạ phương pháp dạy học âm nhạc
Ví dụ 1: Đặt câu hỏi gọi mở để HS phát triển năng lực đọc nhạc
• Chọn một tên nốt Đô, Rê, Mi, Son, La để thay cho các mỗi dấu chấm hỏi
(?). Đọc nhạc với kí hiệu nốt nhạc bàn tay của mẫu đó.

Ví dụ 2: Đặt câu hỏi gọi mở để HS phát triển năng lực đọc nhạc
• Hãy tạo ra mẫu âm đọc nhạc từ 3, 4, 5 nốt theo kí hiệu nốt nhạc bàn tay.
19

Ví dụ 3: Kết hợp các nhạc cụ gõ đệm cho bài hát
• Thực hành đệm cho bài hát Tập tầm vông

Taäp

taàm

voâng,

tay khoâng

tay

coù...

• Thực hành đệm cho bài hát Lí cây xanh

Caùi

20

caây

xanh

xanh,

thì

laù

cuõng

xanh...

Ví dụ 5: Vận động phân ...