SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập –Tự do –Hạnh phúc
----------

ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ BIỆN PHÁP
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC
MÔN LỊCH SỬ LỚP 4

MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU...................................................................................................................3
1. Lý do chọ đề tài.....................................................................................................3
2. Mục đích yêu cầu của sáng....................................................................................4
NỘI DUNG...............................................................................................................5
1

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

I. TÍNH KHOA HỌC..............................................................................................5
1. Thực trạng ban đầu trước khi áp dụng sáng kiến ................................................5
1.1Thuận lợi, khó khăn..............................................................................................5
1.2 Thành công, hạn chế............................................................................................6
2. Sự cần thiết phải áp dụng sáng kiến .....................................................................6
3. Nội dung sáng kiến................................................................................................7
3.1 Tiến trình và thời gian thực hiện từ.....................................................................7
3.2 Các giải pháp - Biện pháp...................................................................................7
3.2.1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp....................................................................7
3.2.2 Cách thức thực hiện các giải pháp, biện pháp..................................................7
Biện pháp 1:Thay đổi nhận thức của người dạy, người học......................................7
Biện pháp 2: Khai thác kênh hình hiệu quả...............................................................9
Biện pháp 3: Vận dụng các kiến thức Văn học vào dạy Lịch sử.............................16
Biện pháp 4: Chia các bài học thành các dạng bài cơ bản và đưa ra phương pháp
dạy học đặc trưng cho các dạng bài đó....................................................................17
Biện pháp 5: Phát huy tính tích cực của học sinh...............................................22
3.2.3 Điều kiện để thực hiện giải pháp, biện pháp...................................................32
3.2.4 Mối quan hệ giữa các giải pháp, biện pháp.....................................................33
II. HIÊU QUẢ ĐẠT ĐƯỢC..................................................................................33
1. Những điểm khác biệt trước và sau khi áp dụng sáng kiến..................................33
2. Lợi ích thu được sau khi áp dụng sáng kiến.........................................................34
3. Hiệu quả của sáng kiến.........................................................................................34
III. MỨC ĐỘ ẢNH HƯỞNG................................................................................35
1. Khả năng áp dụng sáng kiến................................................................................35
2. Những điều kiện để cần thiết để áp dụng giải pháp.............................................36

KẾT LUẬN........................................................................................................37
1. Bài học kinh nghiệm............................................................................................37
2. Ý nghĩa và tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm..................................................37
3. Kết luận................................................................................................................38
4. Kiến nghị..............................................................................................................38
Tài liệu tham khảo....................................................................................................39

2

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Dân tộc Việt Nam ta có Nghìn Năm Văn hiến hào hùng, lịch sử nước ta có
nhiều thành tựu và chiến công oanh liệt rất đáng tự hào trong sự nghiệp xây dựng
và bảo vệ Tổ quốc thân yêu của mình. Như Bác Hồ của chúng ta đã từng dạy:
Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.
Là một người dân Việt Nam yêu nước, mỗi chúng ta phải yêu và hiểu biết về
lịch sử của đất nước, của dân tộc mình. Chính vì vậy mà trong chương trình giáo
dục phổ thông môn Lịch sử đóng vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn trong việc
giáo dục học sinh, tình yêu quê hương đất nước, tự hào về truyền thống của dân
tộc.
Học Lịch sử để biết được cội nguồn dân tộc, quá trình đấu tranh anh dũng để
dựng nước và giữ nước, quá trình lao động sáng tạo của cha ông, để biết quý trọng
những gì mình đang có, biết ơn những thế hệ cha ông đã làm ra nó và ngày càng
làm giàu thêm truyền thống dân tộc.
Như nhận định của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong một diễn đàn về sử
học: “Lớp trẻ của chúng ta không còn quan tâm tới lịch sử dân tộc…”, phụ thuộc
vào nhiều yếu tố, hiện nay nhiều học sinh chưa hứng thú với Lịch sử.
Nhiều học sinh khi học Lịch sử thường tiếp thu một cách thụ động, không
hình dung ra được các sự kiện lịch sử đã diễn ra cách các em rất xa, cách ngày nay
hàng trăm, hàng ngàn năm thậm chí còn lâu hơn nữa. Các em nắm kiến thức lịch sử
rất mơ hồ, ghi nhớ máy móc.
Từ đó dễ tạo cho các em có thói quen ỷ lại, thụ động, dễ quên và trì trệ trong
tư duy. Điều này rất đáng lo ngại và là một câu hỏi lớn cho những người làm công
tác giáo dục.
Vì vậy, tôi đã suy nghĩ rất nhiều để tìm nguyên nhân  và tôi luôn trăn trở:
“Làm thế nào để học sinh có hứng thú học Lịch sử?”  Bởi tôi thiết nghĩ, nếu không
làm được điều này học sinh sẽ không hứng thú với môn học, dẫn đến kết quả học
tập không mong đợi.
Nắm bắt được vấn đề này, tôi đã bắt tay vào việc nghiên cứu, tìm hiểu và tìm
phương pháp từ năm học 2018 – 2019. Năm học này tôi đã tiếp tục áp dụng Một số
3

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

biện pháp phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo cho học sinh trong dạy - học
phân môn Lịch sử lớp 4 và bước đầu có kết quả.
Chính vì vậy, là lí do thúc đẩy tôi chọn đề tài  “Một số biện pháp nâng cao
chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4”.
2. Mục đích yêu cầu của sáng kiến:
Mục tiêu, nhiệm vụ mà đề tài này hướng tới chính là khơi dậy khả năng tư
duy sáng tạo, tích cực chủ động của học sinh.
Giúp giaó viên có một số biện pháp để dạy tốt hơn phân môn Lịch sử đồng
thời trang bị, cung cấp cho học sinh những biện pháp để học môn Lịch sử, để các
em hiểu và yêu thích phân môn này.
Điều đó góp phần tạo cho học sinh biết quá trình phát triển của lịch sử dân
tộc, bồi dưỡng lòng yêu nước, tự hào, ghi nhớ công ơn của tổ tiên, với những người
có công với Tổ quốc.
Học sinh yêu thích lịch sử hơn,học tốt môn lịch sử hơn.

4

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

NỘI DUNG
I.TÍNH KHOA HỌC
1. Thực trạng ban đầu trước khi áp dụng sáng kiến:
1.1 Thuận lợi, khó khăn
a. Thuận lợi
Được sự quan tâm của các cấp và nhà trường, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho
giáo viên và học sinh về cơ sở vật chất. Đồ dùng dạy học được trang bị tương đối
đầy đủ. Bản thân đã dạy lớp 4 nhiều năm cũng có chút ít kinh nghiệm trong giảng
dạy. Học sinh đã có ý thức học tập, ham học hỏi, chuyên cần.
b. Khó khăn
Trong quá trình giảng dạy ở khối lớp 4, tôi nhận thấy rằng tư duy của một số
học sinh còn hạn chế, chưa linh hoạt lắm.
Trình độ nhận thức của học sinh không đồng đều, một số em không yêu thích
học môn lịch sử, có em tiếp thu rất chậm, tiếp thu bài một cách máy móc, học bài
một cách thụ động, học vẹt, khi ngồi học trên lớp còn chưa tập trung, chưa hứng
thú cho nên dẫn đến tình trạng các em không nắm được kiến thức lịch sử.
Khi giáo viên kiểm tra bài cũ thì đa số các em không nhớ nội dung kiến thức
đã học. Nhiều em có thái độ thờ ơ đối với học tập, ngại phát biểu, thiếu tự tin.
Vậy nguyên nhân nào dẫn đến thực trạng đó? Để trả lời câu hỏi này tôi đã đi
sâu tìm hiểu và kết quả, tôi đã thăm dò ý kiến và thu được kết quả 50% học sinh
không thích và sợ học Lịch sử. Ở lớp chỉ có khoảng 8 em học môn này một cách
tích cực.
Còn sự quan tâm của gia đình các em đối với môn Lịch sử chưa đúng mức,
còn xem nhẹ so với các môn Toán, Tiếng Việt, coi đây là một môn phụ, học sinh
yếu kém vẫn chưa có biện pháp phụ đạo cho các em như những môn Tự Nhiên.
Về Giáo viên việc đổi mới phương pháp giảng dạy của giáo viên chưa mang
lại kết quả cao,chủ yếu chỉ hướng học sinh đến việc hoàn thành mục tiêu bài học,
làm ảnh hưởng đến kết quả học tập, nhận thức của các em về Lịch sử.
Sự đầu tư vào bài giảng của giáo viên còn chưa thực sự tâm huyết, chưa làm
sinh động, chưa làm trỗi dậy được nhân vật, sự kiện lịch sử đã diễn ra trong quá
khứ.
Bên cạnh đó, chưa đầu tư cho đồ dùng phục vụ dạy học,chưa đồng bộ,thiếu
tư liệu,khai thác tranh ảnh đơn điệu làm cho tiết dạy nhàm chán.
5

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

Tinh thần hợp tác học chưa cao, nhiều em chưa tự tin khi hợp tác trong nhóm, một
số em còn học thụ động.
1.2 Thành công, hạn chế
a. Thành công
Sau khi đã vận dụng những kinh nghiệm đã tích lũy được, tôi nhận thấy:
Học sinh đã thay đổi cách nghĩ về môn lịch sử từ đó cũng thay đổi, cách học
theo hướng tích cực.
Giờ học Lịch sử không còn nhàm chán, nặng nề, khô khan như trước, học
sinh ham thích học. Môn học này không còn là môn học “khó nuốt” nữa.
Giáo viên đã biết vận dụng các phương pháp dạy học linh hoạt, phù hợp với
từng loại bài. Tích cực sử dụng các đồ dùng dạy học môn lịch sử,biết cách khai
thác đồ dùng dạy học một cách nhuần nhuyễn, hiệu quả.
Giáo viên không nhất thiết phải rập khuôn và gói gọn kiến thức trong sách
giáo khoa mà giáo viên phải biết chủ động gợi mở, hướng dẫn cho học sinh nắm
bắt được những kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa và mở rộng những kiến thức
mới.
b. Hạn chế:
Vẫn còn một số giáo viên áp dụng các biện pháp vào dạy Lịch sử còn khá
máy móc, chứ chưa chú ý đến việc học sinh có hứng thú học tập và hình thành cho
học sinh những kĩ năng khi học Lịch sử.
2. Sự cần thiết phải áp dụng sáng kiến.
Từ những lí do nêu trên,cho thấy tình hình học sinh tiếp thu, ghi nhận những
kiến thức lịch sử còn quá hạn chế. Qua các thông tin đại chúng đưa tin, đặc biệt là
kết quả các lần thi của học sinh Trung học phổ thông quá thấp làm cho dư luận
không khỏi băn khoăn suy nghĩ và đặt câu hỏi tại sao kiến thức về môn lịch sử của
các em lại kém như vậy.
Đây cũng chính là nỗi đau của người thầy, người cô. Phải chăng lịch sử bây
giờ dài hơn ngày xưa nên học sinh không tiếp thu được. Kết quả học môn lịch sử ở
đơn vị tôi đã có nhiều tiến bộ nhưng vẫn còn một số em nắm bắt, ghi nhớ kiến thức
lịch sử còn thụ động, mau quên, các em chưa biết cách quan sát sơ đồ, lược đồ, mô
phỏng, tường thuật lại các sự kiện, thời gian lịch sử.
Năm học 2018 – 2019 tôi được tiếp tục làm công tác chủ nhiệm và giảng dạy lớp
4B, chất lượng đầu năm của học sinh rất thấp.Học sinh chưa ý thức được nhiệm vụ
của mình, chưa chịu khó, tích cực tư duy suy nghĩ tìm tòi cho mình những phương
pháp học đúng để biến tri thức của thầy thành của mình.Cho nên sau khi học xong
bài, các em chưa nắm được lượng kiến thức đã học, lại rất mau quên. Việc dạy môn

6

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

Lịch sử của giáo viên không hấp dẫn cho học sinh, khiến các em chỉ học thuộc lòng
đối phó, để trả bài, chứ đầu thì trống rỗng.
Còn chủ trương của Đảng và Nhà nước đặt ra cho ngành giáo dục là phải đổi
mới, nâng cao chất lượng dạy và học để sao cho nền giáo dục nước nhà đem lại kết
quả ngang tầm với các nước trong khu vực cũng như các nước tiên tiến trên thế
giới.
Trong đó đổi mới các phương pháp dạy học Lịch sử lớp 4 là yêu cầu cần
thiết.Hình thành nhân cách cho mỗi học sinh hiểu và yêu thương, kính trọng, tôn
vinh các anh hùng dân tộc, yêu quý tôn trọng các chiến công hiểm hách hào hùng
của ông cha ta, các di tích lịch sử lừng danh thế giới, từ đó tăng thêm lòng yêu quê
hương đất nước, tinh thần xây dựng và ý thức bảo vệ tổ quốc Việt Nam.
Đó cũng chính là lí do thúc đẩy thay đổi cách thức, phương pháp học tập của
học sinh lớp 4 chuyển từ học tập thụ động ghi nhớ kiến thức là chính, sang học tập
chủ động sáng tạo,để vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
3.Nội dung của sáng kiến:
3.1 Tiến trình và thời gian thực hiện:
Bắt đầu năm học 2018-2019;2019 -2020 ,tôi đã nghiên cứu thực hiện đề tài
này ở lớp 4B,tại Trường Tiểu học Lý Tự Trọng cho đến nay.
3.2 Các biện pháp – Giải pháp:
3.2.1 Mục tiêu của biện pháp-giải pháp
Để nâng cao hiệu quả dạy và học môn Lịch sử lớp 4, tôi đã tiến hành một số
biện pháp nhằm thay đổi cách dạy, cách học Lịch sử, hình thành cho học sinh một
số kĩ năng khi học Lịch sử. Đồng thời giúp giáo viên giảng dạy môn học này một
cách hiệu quả hơn.
3.2.2 Cách thức thực hiện biện pháp
Biện pháp1:Thay đổi nhận thức của người dạy, người học:
a/ Đối với giáo viên
Tôi luôn xác định rằng muốn các em học tốt môn Lịch sử thì giáo viên phải
là người yêu thích Lịch sử, phải tự trang bị cho mình kho tàng kiến thức về lịch
sử. Việc bồi đắp kho tàng này không bao giờ là đủ mà phải được thực hiện liên
tục, thường xuyên suốt cuộc đời.
Bởi vậy tôi luôn tìm đọc những cuốn sách về lịch sử, những câu chuyện, bộ
phim lịch sử, xem các tài liệu trên mạng internet để hiểu hơn về lịch sử dân tộc
cũng như thế giới.
Giáo viên có yêu lịch sử thì mới có thể truyền được tình yêu đó đến học sinh
của mình bởi vì ở cấp tiểu học các em xem giáo viên như thần tượng, như một
7

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

chuẩn mực để các em hướng đến, các em bắt chước, làm theo như giáo viên. Lời
giảng của giáo viên rõ ràng, truyền cảm sẽ gây được sự chú ý của học sinh.
Bản thân tôi luôn nghiên cứu kĩ sách giáo khoa, tài liệu, nắm vững các kiến
thức cơ bản cần truyền đạt, đảm bảo hệ thống kiến thức chính xác, có hệ thống để
từ đó có phương pháp giảng dạy thích hợp.
Giáo viên phải hiểu và tái hiện được bức tranh lịch sử một cách sinh động,
chân thực bởi dạy lịch sử phải đảm bảo tính chính xác, nói đúng sự thật, điều đó có
tác dụng giáo dục niềm tin và gây hứng thú học tập, từ đó sẽ phát huy tính tích cực
học tập của học sinh.
Vì vậy tôi không ngừng nghiên cứu, sưu tầm tài liệu để phục vụ cho việc
giảng dạy, khi dạy phải có dẫn chứng minh họa cụ thể vì “Nói có sách, mách có
chứng” thì mới thể hiện tính chân thực của lịch sử và như thế mới thuyết phục được
học sinh.
Chẳng hạn khi dạy Bài “Nhà Lý dời đô về Thăng Long” (Lịch sử và địa lí
lớp 4, trang 30-31), người giáo viên phải giúp học sinh hiểu được hoàn cảnh lịch sử
của sự kiện Lý Công Uẩn lên ngôi hoàng đế, lập ra triều đại nhà Lý.
Cụ thể là khi dạy đến bài này giáo viên cần phải nghiên cứu để dẫn dắt học
sinh đi từ các vấn đề lịch sử: Tình hình nước ta, năm 1005 vua Lê Đại Hành mất,
Lê Long Đĩnh lên ngôi. Nhà vua tính tình bạo ngược nên lòng dân oán hận. Không
lâu sau Lê Long Đĩnh mất. Trước tình hình đó triều đình cử một vị quan là Lý
Công Uẩn lên ngôi vua. Ông là người thông minh, văn võ song toàn, đức độ cảm
hóa được lòng người.
Qua những bài học Lịch sử, tôi luôn khơi dậy những tình cảm của học sinh
đối với nhân vật, sự kiện lịch sử. Qua đó, giáo dục tinh thần đoàn kết, truyền thống
uống nước nhớ nguồn.
Trong quá trình giảng dạy, tôi luôn dựa vào trình độ của học sinh lớp mình,
để lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp nhất đồng thời tôi sử dụng linh hoạt,
kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học đàm thoại, vấn đáp hay thảo luận
nhóm, trao đổi, theo hình thức cá nhân, nhóm 2 hay nhóm 4….để giải quyết những
vấn đề được đặt ra.
Việc linh hoạt tổ chức đối tượng học sinh hoạt động theo nhóm cũng cần
được quan tâm, tránh áp đặt cố định số lượng hoặc trình độ học sinh hay để học
sinh quá đông trong một nhóm.
Hệ thống câu hỏi cũng được tôi lựa chọn kĩ lưỡng, tôi thường xây dựng
những câu hỏi ngắn, gọn, dễ hiểu, vừa sức, đi từ dễ đến khó và cần nhất là nổi bật
trọng tâm bài học.

8

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

Lúc giải quyết chung một đề tài khó, cần có sự đan xen về trình độ học sinh
trong cùng một nhóm để các em hỗ trợ cho nhau. Nhưng cũng có lúc, tôi tạo điều
kiện cho các em học sinh còn chậm, còn nhiều hạn chế cùng làm việc với nhau theo
nhóm và dành riêng cho các em câu hỏi dễ hơn. Đây cũng là lúc tôi phát huy vai trò
của mình “Dạy học phân hóa đối tượng học sinh.”
Trong quá trình giảng dạy, tôi hướng dẫn học sinh khai thác nội dung bài học
qua từng hoạt động học tập. Phân chia thời gian hợp lý.
Có hình thức khen thưởng, khuyến khích học sinh tích cực phát biểu ý kiến,
tham gia xây dựng bài, tránh tối đa hình thức xử phạt, la mắng.
b/ Về phía học sinh
Phải thay đổi nhận thức về môn Lịch sử bởi đây chính là môn học giúp học
sinh tìm về cội nguồn dân tộc. Đây cũng là môn học bổ trợ kiến thức cho các môn
học khác.
Học sinh phải có sự chuẩn bị bài ở nhà trước khi đến lớp. Tích cực sưu tầm
tài liệu, sử liệu có liên quan đến bài học để việc học tập được tốt hơn. Đọc thêm
sách báo, sách lịch sử, truyện kể lịch sử, xem phim lịch sử để bổ sung, tích lũy kiến
thức về môn học. Khi vào lớp chú ý nghe giảng, nghe theo sự hướng dẫn của giáo
viên, biết hợp tác với các bạn trong nhóm, trong lớp để tập trung và hoàn thành tốt
nội dung bài học.
Biện pháp 2: Khai thác kênh hình hiệu quả:
Cũng giống như một số môn học khác, trong SGK Lịch sử 4, kênh chữ giữ
vai trò chủ yếu trong việc cung cấp kiến thức. Tuy nhiên, kênh hình vẫn có vai trò
quan trọng; nó không chỉ minh hoạ cho kênh chữ, mà còn là nguồn cung cấp kiến
thức và rèn luyện kĩ năng cho học sinh.
Trong giờ dạy Lịch sử, có những giáo viên không hiểu kênh hình nên không
khai thác được kênh hình với đúng vai trò của nó mà chỉ đưa ra như một sự minh
hoạ đơn thuần. Kênh hình trong sách giáo khoa của phân môn Lịch sử hiện nay
nhiều, phong phú, màu sắc và trình bày đẹp, ngoài tính minh hoạ mỗi bức tranh,
bức ảnh còn hàm chứa những thông tin lịch sử với mức độ khác nhau phục vụ việc
dạy và học đạt hiệu quả.
Tôi phân loại kênh hình trong sách giáo khoa phân môn Lịch sử lớp 4 như
sau:
a/ Loại Thứ nhất: là Bản đồ, lược đồ
Chủ yếu được bố trí ở loại bài về các cuộc khởi nghĩa, các chiến dịch, các
trận đánh nhằm giúp học sinh hiểu được vị trí của cuộc khởi nghĩa, chiến dịch, trận
9

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

đánh… cách bố trí lực lượng hai bên và diễn biến của cuộc khởi nghĩa, chiến dịch,
trận đánh… Khi khai thác lược đồ giáo viên phải giúp học sinh hiểu được ý nghĩa
sâu xa của cách chọn vị trí trận địa, việc bố phòng và hướng tấn công của hai bên
qua đó làm nổi bật âm mưu của địch, sự mưu lược và nghệ thuật quân sự tài tình
của những vị tướng chỉ huy trận đánh cũng như tinh thần chiến đấu dũng cảm của
ta từ đó giáo dục lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc cho các em.
Ví dụ ở Bài 11: “Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần Thứ
hai (từ năm 1075 - 1077) sách lịch sử lớp 4 trang 34 .
Khi hướng dẫn trên lược đồ người giáo viên không dừng lại ở mức độ chỉ
cho học sinh thấy các hướng tấn công của địch và cách chọn vị trí tiêu diệt địch của
ta một cách đơn thuần mà còn phải giúp các em phân tích để thấy âm mưu thâm
độc của địch và bằng nghệ thuật quân sự tài tình Lý Thường Kiệt đã đập tan âm
mưu của chúng. Thông qua lược đồ học sinh tường thuật lại diễn biến của trận đánh
trên sông Như Nguyệt.

Lược đồ trận chiến tại phòng tuyến sông Như Nguyệt
10

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

Bài 16 : CHIẾN THẮNG CHI LĂNG
Giáo Viên cho học sinh biết được địa hình,ải Chi Lăng là một thung lũng nhỏ,
hình bầu dục, hai đầu Nam- Bắc thu hẹp, gần như khép kín. Chiều dài ải Chi Lăng
khoảng 4km, chỗ rộng nhất hơn 1km. Phía tây là dãy núi đá hiểm trở, vách núi
dựng đứng ,đường nhỏ hẹp, khe sâu, rừng cây um tùm.Đây là địa thế rất hiểm trở
và có lợi cho quân ta mai phục . Trận chiến ở Ải Chi Lăng do Lê Lợi chỉ Huy đã dụ
được quân do tướng Liễu Thăng vào trận mai phục.

Hình 1: Lược đồ trận Chi Lăng
  Lược đồ trận Chi Lăng được sử dụng khi dạy về diễn biến chiến thắng Chi Lăng.
Giáo viên nên phóng to lược đồ treo lên tường để học sinh dễ quan sát. Trước hết
giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát lược đồ, giới thiệu các ký hiệu. Tiếp đó,
giáo viên yêu cầu học sinh kết hợp sách giáo khoa với lược đồ tìm hiểu các câu hỏi
(có thể cho học sinh thảo luận nhóm)
11

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

Bài 25.

QUANG TRUNG ĐẠI PHÁ QUÂN THANH (NĂM 1789)

Tháng 11 - 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy hiệu là Quang Trung, chỉ huy
quân tiến ra Bắc, liên tục tuyển thêm quân.
- Vua Quang Trung chia quân làm 5 đạo tiến ra Bắc Hà, đạo chủ lực do Quang
Trung chỉ hủy tiến thẳng vào Thăng Long.
* Diễn biến:
- Đêm 30 tết, quân ta vượt sông Gián Khẩu tiêu diệt gọn quân địch ở đồn tiền tiêu.
- Đêm mùng 3 tết, bao vây tiêu diệt đồn Hạ Hồi.
- Đêm mùng 5 tết, quân ta tấn công và hạ đồn Ngọc Hồi.
- Cùng lúc đạo quân của Đô đốc Long tấn công, tiêu diệt đồn Đống Đa

12

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

b/ Loại kênh hình thứ hai: là tranh, ảnh tư liệu
Đó là tranh ảnh về các cuộc khởi nghĩa, các cuộc biểu tình, về tình hình
chính trị, kinh tế xã hội và đời sống của nhân dân, về các thành tựu kinh tế, văn
hoá, khoa học kỹ thuật…của mỗi triều đại ứng với mỗi giai đoạn lịch sử nhất
định.
Đối với loại bài này người giáo viên phải am hiểu đầy đủ về tình hình chính
trị, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật, khoa học, kỹ thuật của mỗi thời kỳ mới có thể
hiểu và khai thác tốt kênh hình phục vụ việc giảng dạy đạt hiệu quả cao.
Việc khai thác tranh ảnh thể hiện các thành tựu văn hoá như điêu khắc, kiến
trúc, các giá trị văn hoá phi vật thể là khó khăn hơn cả với người giáo viên vì đây
là những lĩnh vực không dễ hiểu và càng không dễ chuyển tải đến học sinh, nhất
là học sinh tiểu học.
Vì vậy giáo viên cần có sự đầu tư sưu tầm tranh ảnh liên quan đến nội dung
bài học, chuẩn bị chu đáo các tư liệu về các giá trị văn hóa của các nhà nghiên
cứu Lịch sử có ở trên sách báo và trên các trang mạng.
Tất nhiên khi diễn đạt ý này cho học sinh tiểu học phải bằng thứ ngôn ngữ và
cách diễn đạt phù hợp với nhận thức của các em, đặc biệt phải bằng các hình ảnh
tư liệu trực quan.
Ví dụ: Khi dạy bài “Trường học, văn thơ, khoa học thời Hậu Lê” Tôi cho
học sinh quan sát tranh, ảnh về văn miếu Quốc Tử giám, các tấm bia tiến sĩ trong
văn miếu để học sinh hiểu hơn về trường học và việc tổ chức thi cử ở thời Hậu
Lê.

Văn Miếu Quốc Tử Giám
13

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

Bia tiến sĩ trong Văn Miếu
c/ Loại kênh hình thứ ba:là ảnh chân dung nhân vật lịch sử
Đây là ảnh của các nhân vật lịch sử trong loại bài dạy về nhân vật lịch sử. Số
bài dạy về các nhân vật lịch sử tiêu biểu trong chương trình Lịch sử lớp 4 không
nhiều.
Cái mới của loại bài này so với chương trình cũ trước kia là dạy nhân vật lịch
sử thông qua và gắn liền với sự kiện lịch sử chứ không thuần tuý kể về nhân vật
lịch sử như trong chương trình cũ.
Vì vậy, việc khai thác ảnh chân dung của nhân vật phục vụ bài dạy phải đảm
bảo nguyên tắc: Làm nổi bật tư chất, nhân cách nhân vật nhưng không quá xa đà,
không tách rời nhân vật lịch sử ra khỏi mối quan hệ với thời đại của nhân vật và sự
kiện lịch sử mà nhân vật có vai trò quyết định.
Ví dụ: khi dạy một số bài: “Trường học thời Hậu Lê.”hay bài. “Văn học và
khoa học thời Hậu Lê” (giới thiệu chân dung nhân vật Nguyễn Trãi), “ Những
14

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

chính sách về kinh tế và văn hóa của vua Quang Trung” (giới thiệu anh hùng
Nguyễn Huệ- Quang Trung). Đây là những bài gắn với sự kiện và giai đoạn lịch sử
với sự xuất hiện của các nhân vật Lịch sử tiêu biểu, vì vậy giáo viên cần sử dụng
triệt để các hình ảnh, chân dung các nhân vật lịch sử và có sự so sánh vai trò của họ
ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau.

Nguyễn Trãi

15

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

Vua Quang Trung (Nguyễn Huệ)
Biện pháp 3: Vận dụng các kiến thức Văn học vào dạy Lịch sử
Việc vận dụng một cách hợp lý kiến thức Văn học vào dạy Lịch sử sẽ làm
cho giờ Lịch sử hay hơn, sinh động hơn, hấp dẫn hơn, cuốn hút học sinh hơn và
cuối cùng là làm cho tiết dạy - học Lịch sử mang lại hiệu quả cao hơn.
Thường là việc người giáo viên đọc những trích đoạn thơ, văn về nhân vật
lịch sử, sự kiện lịch sử ở phần giới thiệu bài học, phần củng cố, liên hệ, cũng có khi
là cả trong phần chính của bài.
16

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

Ví dụ khi dạy về “Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng” Sau khi kể nguyên nhân
Hai Bà Trưng nổi dậy khởi nghĩa tôi đọc cho học sinh nghe 1 số câu thơ:
“Giận thay Tô Định bạo tàn.
Nay ta dấy nghĩa diệt loài sói lang !
Một xin rửa sạch nước thù.
Hai xin đem lại nghiệp xưa họ Hùng.
Ba kẻo oan ức lòng chồng.
Bốn xin vẻn vẹn sở công lệnh này”.
Tôi cố gắng đọc thật truyền cảm, khi đọc với giọng căm hờn, có lúc lại đọc
với giọng quyết tâm tạo được sự tập trung chú ý của học sinh đồng thời cũng giúp
các em hiểu rõ hơn nguyên nhân nổ ra cuộc khởi nghia Hai Bà Trưng.
Thường thì các anh hùng dân tộc và các sự kiện lịch sử hào hùng của ông cha
ta đều được phản ánh trong văn học nên rất dễ để người giáo viên lựa chọn những
câu thơ hay, những đoạn trích hay, phù hợp, trong các tác phẩm văn học đưa vào
bài giảng của mình, làm cho tiết dạy - học Lịch sử có được những hiệu ứng mà một
tiết dạy sử thông thường không thể đạt được.
Mặt khác, các bài thơ gắn với các sự kiên lịch sử giúp cho các em dễ nhớ các
sự kiện lịch sử đã học vừa bổ trợ thêm các kiến thức về văn học, cảm thụ văn học
cho các em.
Ví dụ: khi dạy về Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ 2.
Trong khi kể cho học sinh nghe về diễn biến của trận chiến trên sông Như
Nguyệt tôi kết hợp đọc (hoặc ngâm) bài thơ:
“Sông núi nước Nam vua Nam ở,
Rành rành định phận ở sách trời,
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm,
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.”
Tôi thấy học sinh như bị cuốn hút vào bài giảng của tôi, các em chăm chú lắng
nghe và nhớ kiến thức lâu hơn.
Biện pháp 4: Chia các bài học thành các dạng bài cơ bản và đưa ra
phương pháp dạy học đặc trưng cho các dạng bài đó.
* Dạng thứ nhất: Dạng bài về thành tựu kinh tế – chính trị, văn hoá - xã hội.
Nội dung chính:
- Hoàn cảnh ra đời của thành tựu đó.
- Vài nét tiêu biểu của thành tựu.
- Giá trị thực tiễn của thành tựu.
- Kết quả, ý nghĩa của thành tựu.
Gồm các bài dạy:
17

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

- Nước Đại Việt thời Lý.(Từ năm1009 đến 1226)
-Nước Đại Việt thời Trần ( Từ năm 1226 đến năm 1400)
-Nước Đại Việt buổi đầu thời Hậu Lê (Thế kỉ XV)Trường học, văn thơ,
khoa học thời Hậu Lê.
-Nước Đại Việt Thế kỉ XVI- XVIII)Trịnh - Nguyễn phân tranh. Công cuộc
khẩn hoang và sự phát triển của thành thị.
Vấn đề cần lưu ý: Phải mô tả được tình hình nước ta như thế nào, tình cảnh
đất nước, quan lại, chính quyền, cuộc sống nhân dân. Trong tình cảnh đó, chính
quyền (hay nhân dân, nhân vật lịch sử) đã làm gì, làm như thế nào và kết quả của
những việc làm đó.
Phương pháp dạy học đặc trưng cho dạng bài này là: Kể chuyện, vấn đáp,
tìm tòi, thảo luận nhóm, sử dụng đồ dùng dạy học.
Ví dụ: Bài 21 “Trịnh – Nguyễn phân tranh”.
Bài 22 . “Công cuộc khẩn hoang Đàng trong” và bài 23: Thành thị ở thế kỉ
XVI – XVII .” Để các em mô tả đúng ba thành thị lớn của nước ta thế kỉ XVI –
XVII.
Tôi đưa ra bài tập sau:
Điền các thông tin vào bảng dưới đây:
Đặc điểm
Thành thị

Dân cư

Quy mô thành thị

Hoạt động
buôn bán

Thăng Long
Phố Hiến
Hội An

Tôi tiến hành theo các bước sau:
Trước hết tôi yêu cầu học sinh đọc kênh chữ SGK, kết hợp quan sát các tranh
về ba thành thị này, thảo luận nhóm 4 hoàn thành bảng thống kê trên.
- Bước 1: Yêu cầu học sinh đọc kênh chữ SGK hoàn thành bảng thống kê.
- Bước 2: Yêu cầu mỗi nhóm mô tả về một thành thị.
- Bước 3: Nhận xét, tuyên dương nhóm mô tả đúng.
 Cách học này giúp các em mô tả đúng về thành thị và ghi nhớ kiến thức đã học.
18

SKKN: Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4

* Dạng thứ hai: Dạng bài về nhân vật lịch sử.
Nội dung chính:
- Nhân vật lịch sử nảy sinh trong hoàn cảnh lịch sử như thế nào?
- Hoàn cảnh cụ thể của nhân vật (tên, nơi sống, nguyện vọng )
- Suy nghĩ, hành động cụ thể của nhân vật
- Những đóng góp của nhân vật.
Gồm các bài dạy: “Hơn một nghìn năm đấu tranh giành độc lập”
Các bài như: Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Nước Đại Việt thời Lý, Nhà Hồ,
Chiến thắng Chi Lăng và nước Đại Việt buổi đầu thời Hậu Lê, Phong trào Tây Sơn
và chính sách của Vua Quang trung
Vấn đề cần lưu ý: Ở dạng bài này Giáo viên cần khai thác tốt hình ảnh (tranh
vẽ hoặc chân dung) nhân vật lịch sử.
Cho Học sinh biết nhân vật lịch sử là người như thế nào? (sinh năm nào, ở
đâu, làm gì, có đặc điểm tính cách gì nổi bật, đời sống nội tâm, tư tưởng, tình cảm
thế nào, tài năng đức độ ra sao? Có những cống hiến to lớn gì cho đất nước?)
Qua đó Giáo viên tiến hành giáo dục tư tưởng, tình cảm, thái độ cho học
sinh về lòng biết ơn, sự khâm phục, kính trọng đối với nhân vật lịch sử.
Phương pháp dạy học đặc trưng cho dạng bài này là: Kể chuyện, sắm vai
Giaó viên yêu cầu học sinh sưu tầm tranh, ảnh hoặc tư liệu về cuộc sống và
sự nghiệp của nhân vật lịch sử đó. Kết hợp đọc SGK trước ở nhà để nắm được nội
dung bài mới về cuộc sống và sự nghiệp của nhân vật lịch sử trước khi đến lớp.
Trước khi nhắc đến nhân vật lịch sử nào đó, Giáo viên cần cung cấp thông tin để
học sinh biết được những nét sơ lược về bối cảnh lịch sử (không g...