1. Khái niệm.

Đề tài

Chủ đề

- là phương diện khách quan của nội dung
tác phẩm văn học

- là phương diện khách quan của nội dung
- là phạm vi đời sống được phản ánh, thể tác phẩm
hiện trực tiếp trong tác phẩn văn học.
- là vấn đề chính mà văn bản biểu đạt (là
- là một khái niệm chỉ loại.
vấn đề chủ yếu, trung tâm, là phương diện
chính yếu của đề tài)
- Một tác phẩm có thể đề cập nhiều đề tài
(hệ thống đề tài), trong đó có một đề tài - là con đường mà nhà văn đưa người đọc
chính.
thâm nhập vào tác phẩm.

Phân biệt đề tài và chủ đề trong tác phẩm văn học
2. Ví dụ về đề tài và chủ đề
 

Tác phẩm

Đề tài

Chủ đề

Đồng chí
(Chính Hữu)

Người
lính
thời kì kháng
chiến chống Ngợi ca tình đồng đội, đồng chí cao cả, thiêng
Pháp
liêng của các anh bộ đội Cụ Hồ

Nói với con
(Y Phương)

Thể hiện tình cảm gia đình ấm cúng, ca ngợi
– truyền thống cần cù, sức sống mạnh mẽ của quê
hương

Gia đình
quê hương

Người
nông Số phận bi thảm của người nông dân do chế độ
Tắt đèn (Ngô dân trong xã sưu thuế, sự bóc lột tàn khốc trong xã hội thực
Tất Tố)
hội cũ
dân nửa phong kiến.
Người phụ nữ Số phận bi kịch của người phụ nữ, những ước
Truyện Kiều trong xã hội mơ vươn tới hạnh phúc, vấn đề đấu tranh để
(Nguyễn Du) phong kiến
thực hiện tự do và công lí.

Làng (Kim
Lân)

Người
nông "Làng" của Kim Lân: Tình yêu làng, yêu nước
dân thời kì thiết tha và tinh thần kháng chiến chống thực
kháng chiến dân pháp xâm lược của người dân.
chống Pháp
 

Lặng lẽ Sa Người
lao Ca ngợi những người lao động âm thầm cống
Pa (Nguyễn động trong xã hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Thành Long) hội mới
trong giai đoạn chống Mĩ cứu nước.
3. So sánh đề tài và chủ đề
Đề tài

 

Chủ đề

- Là phương diện khách quan của nội dung tác phẩm văn học
- Bên ngoài: Phạm trù văn hóa, xã hội, lịch sử, địa lý.
- Bên trong: Con người và cuộc sống của con người.
Điểm chung

- Là cơ sở để người đọc thâm nhập vào tác phẩm.
Khái niệm
- Phạm vi hiện thực được mô tả,
phản ánh trực tiếp trong tác
phẩm.
- Là vấn đề chủ yếu của đề tài.
Cách xác định
 - Thông qua nhan đề, một số
- Khung không gian, thời gian từ ngữ chủ đề;
được nói tới trong tác phẩm;
 - Thông qua hình tượng nhân
- Từ đó chỉ ra con người nào, vật chính;
cuộc sống nào được mô tả  - Thông qua cảnh ngộ, biến
trong khung không gian, thời động dữ dội, khác thường;
gian ấy.
 - Thông qua những lời phát
 
biểu của tác giả hoặc nhân vật.
 

- Ví dụ: Chủ đề của bài thơ
Đồng chí (Chính Hữu) thể hiện
- Ví dụ: Đề tài của bài thơ Đồng qua nhan đề; nhân vật trữ tình
chí (Chính Hữu) là hình ảnh (người lính nông dân); những
người lính trong thời kì kháng lời kể, suy nghĩ, cảm xúc của
chiến chống Pháp.
người lính.
 

Điểm riêng

4. Mối liên hệ giữa chủ đề và đề tài
- Chủ đề được hình thành trên cơ sở của đề tài, là phương diện chính yếu
của đề tài. Những đề tài quan trọng sẽ góp phần tạo nên những chủ đề lớn.
- Chủ đề hình thành trên cơ sở đề tài, nhưng đề tài không quyết định hoàn
toàn chủ đề. Cùng một đề tài nhưng tác giả có thể chọn nhiều chủ đề.
- Ví dụ 1. Cùng là đề tài đất nước nhưng hình tượng Đất nước của Nguyễn
Khoa Điềm được xây dựng xuyên suốt chiều dài lịch sử của dân tộc từ xưa
đến nay còn Đất nước của Nguyễn Đình Thi ca ngợi ý chí hào hùng của dân
tộc Việt Nam bằng cách hồi tưởng lại cuộc chiến tranh ác liệt và tội ác của kẻ
thù.
- Ví dụ 2. Cùng là đề tài chiến tranh nhưng Chiếc lược ngà của Nguyễn
Quang Sáng ca ngợi tình cha con bất diệt còn Bài thơ về tiểu đội xe không
kính ngợi ca người chiến sĩ lái xe trên tuyến đường Trường Sơn luôn lạc
quan, yêu đời, dũng cảm, lí tưởng sống cao đẹp…
5. Kết luận:
- Chủ đề là vấn đề chính yếu được nhà văn nêu lên trên cơ sở đề tài.
- Đề tài để giải đáp cho câu hỏi “Tác phẩm viết về phạm vi hiện thực nào?”
- Chủ đề trả lời cho câu hỏi “Vấn đề cơ bản nào được đặt ra trong phạm vi
hiện thực đó?