Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n
Chñ tÞch Héi ®ång
pgs.TS. NguyÔn ThÕ kû
Phã Chñ tÞch Héi ®ång
TS. HOµNG PHONG Hµ
Thµnh viªn
trÇn quèc d©n
TS. NguyÔn §øC TµI
TS. NGUYÔN AN TI£M
NguyÔn Vò Thanh H¶o

Lêi Nhµ xuÊt b¶n

D©n téc ViÖt Nam tõ thuë khai sinh lËp
n−íc, thêi nµo còng xuÊt hiÖn nh÷ng danh
nh©n tªn tuæi lÉy lõng, cuéc ®êi vµ sù nghiÖp
cña hä kh«ng chØ lµm r¹ng danh cho ®Êt n−íc,
lµ niÒm tù hµo cña d©n téc mµ cßn lµ sù
ng−ìng mé, kÝnh nÓ cña c¸c n−íc l©n bang.
Mçi danh nh©n lµ mét chÊm son ®á in dÊu
mét thêi kú lÞch sö, mçi nh©n c¸ch vµ ý chÝ lµ
mét tÊm g−¬ng s¸ng ®Ó ng−êi ®êi sau suy
ngÉm, häc tËp vµ noi theo.
Thùc hiÖn §Ò ¸n trang bÞ s¸ch cho c¬ së x·,
ph−êng, thÞ trÊn cña Ban Tuyªn gi¸o Trung
−¬ng, nh»m gi¸o dôc và kh¬i dËy truyÒn thèng
®¹o lý uèng n−íc nhí nguån cña d©n téc, Nhµ
xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - Sù thËt xuÊt b¶n
cuèn s¸ch KÓ chuyÖn danh nh©n ViÖt Nam
do t¸c gi¶ NguyÔn Ph−¬ng B¶o An s−u tÇm vµ
biªn so¹n. Trong lÞch sö mÊy ngh×n n¨m dùng
n−íc vµ gi÷ n−íc cña d©n téc ViÖt Nam cã rÊt
5

nhiÒu danh nh©n næi tiÕng trªn tÊt c¶ c¸c lÜnh
vùc: kinh tÕ, chÝnh trÞ, lÞch sö, v¨n hãa, nghÖ
thuËt, qu©n sù... Tuy nhiªn, trong lÇn xuÊt
b¶n nµy, chóng t«i chän giíi thiÖu 17 danh
nh©n xuÊt hiÖn trong thêi gian tõ thÕ kû X
®Õn thÕ kû XIX, ®−îc s¾p xÕp theo tr×nh tù
thêi gian. Mçi danh nh©n lµ mét c©u chuyÖn
kÓ sinh ®éng vÒ cuéc đời, th©n thÕ và sù
nghiÖp, ®−îc kh¾c häa mét c¸ch râ nÐt vµ
ch©n thùc nhÊt, nªu bËt sù th«ng minh, tµi trÝ
vµ xuÊt chóng h¬n ng−êi cña nh©n vật, giúp
b¹n ®äc cã thÓ t×m hiÓu th«ng tin, thªm yªu
mÕn vµ tù hµo vÒ c¸c danh nh©n ®Êt ViÖt.
Xin giíi thiÖu cuèn s¸ch cïng b¹n ®äc
Th¸ng 11 n¨m 2014
NHµ XUÊT B¶N CHÝNH TRÞ QUèC GIA - Sù THËT

6

Lý C¤NG UÈN

Lý C«ng UÈn (974-1028) ng−êi ch©u Cæ Ph¸p,
phñ Tõ S¬n, tØnh B¾c Ninh. Tõ tr−íc ®Õn nay,
ch−a cã sö s¸ch nµo ghi chÐp râ vÒ gèc tÝch gia
®×nh «ng. T−¬ng truyÒn, «ng kh«ng cã cha, mÑ lµ
Ph¹m ThÞ Nh©n, gãa chång sím, v× kÕ sinh nhai
mµ ph¶i ®Õn lµm thuª ë chïa Cæ Ph¸p. Trô tr×
chïa lµ s− Lý Kh¸nh V¨n, ¨n n»m víi bµ, ®Õn khi
biÕt bµ thô thai, v× sî mang tiÕng mµ ®uæi bµ ®i
n¬i kh¸c. §Õn ngµy sinh ®Î, Ph¹m ThÞ Nh©n bäc
con trong manh ¸o cò råi mang bá ngoµi cöa tam
quan chïa Cæ Ph¸p. Lý Kh¸nh V¨n nghe tiÕng trÎ
khãc bÌn ra nhÆt ®em vÒ nu«i vµ ®Æt tªn lµ Lý
C«ng UÈn. Thêi Êy, xuÊt hiÖn c©u ca dao cã ý
ch©m chäc nhÑ nhµng Lý Kh¸nh V¨n nh− sau:
Con ai ®em bá chïa nµy
Nam m« di PhËt, con thÇy thÇy nu«i.
Cßn mét thuyÕt n÷a ®· thÇn th¸nh hãa nguån
gèc xuÊt th©n cña Lý C«ng UÈn. ThuyÕt nµy cho
r»ng, cha cña Lý C«ng UÈn nhµ nghÌo, ®i lµm thuª
ë chïa Tiªn S¬n (B¾c Ninh), råi yªu th−¬ng mét

7

ni c« vµ lµm cho nµng cã mang. S− trô tr× giËn
l¾m, míi ®uæi ®i n¬i kh¸c. Hai vî chång d¾t nhau
®i, ®Õn khu rõng B¸ng, v× mÖt mái nªn dõng l¹i
nghØ. Ng−êi chång kh¸t n−íc, t×m ®Õn mét c¸i
giÕng ë gi÷a rõng uèng, ch¼ng may x¶y ch©n r¬i
xuèng giÕng chÕt. Ng−êi vî chê l©u kh«ng thÊy
chång vÒ, ®Õn t×m th× thÊy ®Êt ®· ®ïn lÊp ®Çy
giÕng. Ng−êi vî bÊt h¹nh khãc lãc th¶m thiÕt håi
l©u råi xin vµo t¸ tóc ë chïa øng T©m gÇn ®Êy. S−
trô tr× chïa øng T©m ®ªm tr−íc n»m ngñ thÊy
Long thÇn ®Õn b¸o méng r»ng: “Ngµy mai dän
chïa cho s¹ch, cã hoµng ®Õ ®Õn”. Khi tØnh dËy,
nhµ s− sai chó tiÓu quÐt dän chïa s¹ch sÏ, vµ tóc
trùc tõ s¸ng ®Õn chiÒu, nh−ng chØ thÊy mét ng−êi
®µn bµ mang bÇu ®Õn xin ngñ nhê. S− cô cho lµ
chuyÖn méng mÞ, nªn th«i kh«ng chê n÷a. Bçng
mét ®ªm, khu tam quan cña ng«i chïa s¸ng rùc,
h−¬ng th¬m ngµo ng¹t lan táa. Nhµ s− cïng bµ hé
chïa ra xem th× thÊy ng−êi ®µn bµ ®· sinh h¹ mét
cËu con trai, d−íi bµn ch©n cã ch÷ “®Õ v−¬ng” mµu
®á nh− son. Sau ®ã, trêi bçng næi c¬n m−a to giã
lín, mÑ chó bÐ mÊt ngay lóc Êy, chó bÐ trë thµnh
con nu«i cña nhµ chïa tõ ®ã, vµ sau nµy, chÝnh lµ
vua Lý C«ng UÈn.
C«ng UÈn lµ mét chó bÐ kh«i ng«, r¾n rái vµ
rÊt th«ng minh, nªn ®−îc nhµ s− nhËn lµm bè
nu«i hÕt lßng yªu quý, ch¨m sãc vµ d¹y dç. Lóc
C«ng UÈn lªn s¸u tuæi, häc hµnh tinh th«ng

8

nh−ng tÝnh l¹i hay tinh nghÞch. Mét h«m, nhµ s−
sai C«ng UÈn ®em o¶n lªn chïa cóng Hé ph¸p,
chó bÐ liÒn khoÐt o¶n ¨n tr−íc. §Õn ®ªm, Hé ph¸p
b¸o méng cho s− biÕt. S¸ng h«m sau, s− gäi C«ng
UÈn lªn m¾ng. Chó bÐ tøc l¾m, lªn chïa ®¸nh cho
Hé ph¸p ba c¼ng tay, råi viÕt vµo sau l−ng pho
t−îng mÊy ch÷ “®å tam thiªn lý” (®µy ba ngµn
dÆm). §ªm h«m ®ã, nhµ s− l¹i méng thÊy Hé ph¸p
®Õn, mÆt Øu x×u, ngá lêi tõ biÖt: “Hoµng ®Õ ®· ®µy
t«i ®i xa, xin cã lêi chµo «ng". S¸ng h«m sau, nhµ
s− lªn chïa xem pho t−îng Hé ph¸p thÕ nµo, th×
thÊy sau l−ng t−îng cã mÊy ch÷ “®å tam thiªn
lý” thËt. Nhµ s− bÌn sai chó tiÓu lÊy n−íc röa,
nh−ng kh«ng sao röa s¹ch ®−îc. Sau ®ã, nhµ s−
ph¶i b¶o C«ng UÈn vµo röa, chó bÐ chØ lÊy ngãn
tay xoa xoa lªn ch÷ lµ s¹ch ngay.
Khi C«ng UÈn ®· lín h¬n mét chót, nhµ s− Lý
Kh¸nh V¨n thÊy ®Ó C«ng UÈn ë chïa m×nh kh«ng
tiÖn, bÌn göi sang chïa Tiªu S¬n nhê s− V¹n H¹nh
d¹y b¶o. V¹n H¹nh lµ em ruét Kh¸nh V¨n, mét
nhµ s− næi tiÕng vÒ tµi v¨n häc vµ tµi kinh lu©n
thêi bÊy giê. ThÊy Lý C«ng UÈn cã quý t−íng, s−
V¹n H¹nh ra søc rÌn cÆp ®Ó mong ngµy sau Lý
C«ng UÈn trë thµnh ng−êi tµi, ra ®êi gióp d©n,
gióp n−íc. Lý C«ng UÈn vèn s½n th«ng minh, l¹i cã
ng−êi b¶o ban nªn häc hµnh ngµy cµng tiÕn tíi.
Song ë chïa míi, C«ng UÈn vÉn kh«ng thay ®æi
tÝnh nÕt x−a, häc th× Ýt, ch¬i th× nhiÒu. Mét h«m

9

C«ng UÈn trèn häc, bÞ s− V¹n H¹nh trãi l¹i c¶ ®ªm
ë tam quan. Canh khuya, bÞ muçi ®èt kh«ng ngñ
®−îc, cËu míi tøc c¶nh ng©m bèn c©u th¬ r»ng:
Thiªn vi kh©m chÈm, ®Þa vÞ chiªn,
NhËt nguyÖt ®ång song ®èi ng· miªn
D¹ th©m bÊt c¶m trµng th©n tóc,
Chi khñng s¬n hµ x· t¾c ®iªn.
DÞch nghÜa:
Trêi lµm mµn gèi, ®Êt lµm ch¨n,
NhËt nguyÖt cïng ta mét giÊc yªn.
§ªm khuya ch¼ng d¸m dang ch©n duçi,
ChØ sî s¬n hµ x· t¾c nghiªng.
V¹n H¹nh nghe th¬ cho lµ C«ng UÈn cã khÝ
t−íng ®Õ v−¬ng, nªn rÊt mõng, tõ ®ã nhµ s− ra
c«ng d¹y dç vµ lo toan cho C«ng UÈn nªn nghiÖp
lín. Nhµ s− “tóc trÝ ®a m−u” Êy ®−a ®−îc C«ng
UÈn vµo lµm quan trong triÒu. Kh«ng bao l©u,
nhê tµi trÝ cña m×nh, Lý C«ng UÈn th¨ng ®Õn
chøc T¶ th©n vÖ §iÖn tiÒn chØ huy sø - lµ mét
®Þa vÞ cËn thÇn rÊt quan träng lóc bÊy giê. Khi
Vua Lª Long §Ünh1 (Ngäa TriÒu) chÕt (n¨m
1009), nhËn thÊy lßng d©n rÊt o¸n ghÐt nhµ Lª
v× nh÷ng téi ¸c cña Ngäa TriÒu, s− V¹n H¹nh
cïng víi §µo Cam Méc vµ mét sè quan l¹i,

_______________
1. Lª Long §Ünh lµ vÞ vua cuèi cïng cña nhµ tiÒn Lª,
v× vua m¾c bÖnh trÜ ph¶i n»m ®Ó thÞ triÒu nªn cßn cã tªn
lµ Ngäa TriÒu Hoµng ®Õ (BT).

10

t−íng lÜnh ®ång t×nh ñng hé Lý C«ng UÈn, vµ
®−a «ng lªn ngai vµng, lËp ra nhµ Lý.
*
*

*

Trong suèt nh÷ng n¨m trÞ v×, Lý C«ng UÈn ®·
cã nh÷ng ®ãng gãp tÝch cùc trong sù ph¸t triÓn
cña d©n téc. Næi bËt nhÊt lµ viÖc «ng cho dêi
kinh ®« tõ Hoa L− (Ninh B×nh) ra §¹i La, n¨m
1010, lËp nªn kinh ®« míi, ®Æt tªn lµ Th¨ng
Long, mét trung t©m v¨n hãa míi cña ®Êt n−íc.
Víi tÇm nh×n xa tr«ng réng Lý C«ng UÈn ®· cã
mét quyÕt ®Þnh s¸ng suèt: chän §¹i La lµm kinh
®« vµ ®Æt nã trong mèi quan hÖ mËt thiÕt víi
chiÒu h−íng ph¸t triÓn cña x· t¾c. §ã chÝnh lµ
nÒn mãng ®Ó x©y dùng nªn mét v−¬ng triÒu Lý
thÞnh trÞ, cã nÒn v¨n hãa vµ kinh tÕ ph¸t triÓn,
trªn c¬ së ®ã n©ng cao t− thÕ ®éc lËp, tù chñ,
kh¼ng ®Þnh b¶n lÜnh vµ truyÒn thèng l©u ®êi cña
d©n téc ta.
H¬n mét ngh×n n¨m qua, ChiÕu dêi ®« cña Lý
C«ng UÈn khi quyÕt ®Þnh dêi ®« vÉn rÊt næi tiÕng
nhê ý nghÜa vµ vai trß ®Æc biÖt cña nã. Víi t− c¸ch
lµ mét vÞ hoµng ®Õ, t¸c gi¶ bµy tá víi bÒ t«i nh÷ng
ý kiÕn chÝnh thøc cña m×nh vÒ viÖc ph¶i thay ®æi
kinh ®«, ®ã kh«ng chØ lµ tu©n theo ý trêi, mµ lµ ý
nguyÖn cña mu«n d©n, nÕu cã c¬ héi th× ph¶i

11

thay ®æi, ®Ó vËn n−íc ®−îc dµi l©u, phong tôc
®−îc phó phô1. Kh«ng nh÷ng thÕ, Lý C«ng UÈn
cßn chØ râ vÞ trÝ thuËn lîi cña kinh ®« míi víi
nh÷ng −u thÕ kh«ng thÓ chèi c·i. §ã chÝnh lµ “ë
gi÷a khu vùc trêi ®Êt, ®−îc thÕ rång cuén hæ ngåi,
chÝnh gi÷a nam b¾c ®«ng t©y tiÖn nghi nói s«ng
sau tr−íc. Vïng nµy mÆt ®Êt réng mµ b»ng ph¼ng,
thÕ ®Êt cao mµ s¸ng sña... ®óng lµ n¬i th−îng ®«
kinh s− m·i mu«n ®êi"2.

_______________
1. Phó phô: giµu cã, thÞnh v−îng.
2. Ng« SÜ Liªn vµ c¸c sö thÇn triÒu Lª: §¹i ViÖt sö ký
toµn th−, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi, 1998, tr. 241.

12

H¦NG §¹O §¹I V¦¥NG
TRÇN QUèC TUÊN
1. TÊm g−¬ng s¸ng vÒ lßng trung nghÜa

TrÇn H−ng §¹o tªn thËt lµ TrÇn Quèc TuÊn
(1232? - 1300)1. ¤ng lµ nhµ qu©n sù, chÝnh trÞ kiÖt
xuÊt, ®ång thêi còng lµ mét nhµ v¨n ®êi TrÇn.
TrÇn H−ng §¹o quª ë h−¬ng Tøc MÆc, phñ Thiªn
Tr−êng, nay thuéc tØnh Nam §Þnh, ®−îc phong Êp ë
h−¬ng V¹n KiÕp, huyÖn ChÝ Linh, ch©u Nam S¸ch,
lé L¹ng Giang, nay thuéc tØnh H¶i D−¬ng.
N¨m sinh cña «ng cho ®Õn nay vÉn ch−a râ rµng,
cã tµi liÖu cho r»ng «ng sinh n¨m 1228, tµi liÖu kh¸c
l¹i cho r»ng «ng sinh n¨m 1230 hay 1232.
¤ng lµ con trai cña An Sinh V−¬ng TrÇn LiÔu,
ch¸u gäi Vua TrÇn Th¸i T«ng b»ng chó. TrÇn
Quèc TuÊn tõ nhá ®· cã n¨ng khiÕu v¨n ch−¬ng
vµ cã tµi vâ nghÖ, lªn b¶y tuæi ®· biÕt lµm th¬. §¹i
ViÖt sö ký toµn th− chÐp: “Lóc míi sinh ra, cã mét
thÇy t−íng xem cho vµ b¶o: “Ng−êi nµy, ngµy sau
cã thÓ cøu n−íc, gióp ®êi””.

_______________
1. Theo Tõ ®iÓn t¸c gia ViÖt Nam, Nxb. V¨n hãa - TT, 1999,
tr. 1442, TrÇn Quèc TuÊn sinh n¨m 1226, mÊt n¨m 1300.

13

Khi lín lªn, «ng cã dung m¹o kh«i ng«, th«ng
minh h¬n ng−êi, häc vÊn uyªn b¸c, c−ìi ngùa, b¾n
cung ®Òu thuÇn thôc.
N¨m 1257, qu©n Nguyªn x©m l−îc n−íc ta,
TrÇn Quèc TuÊn ®−îc cö cÇm qu©n gi÷ biªn thïy
phÝa b¾c. Ba m−¬i n¨m sau, trong hai cuéc kh¸ng
chiÕn chèng qu©n Nguyªn lÇn thø hai (n¨m 1285)
vµ lÇn thø ba (n¨m 1287), «ng ®−îc ®Ò b¹t lµm
Quèc c«ng tiÕt chÕ thèng lÜnh toµn qu©n. D−íi sù
l·nh ®¹o cña «ng, qu©n ®éi nhµ TrÇn ®· v−ît qua
mäi khã kh¨n, nguy hiÓm, hai lÇn ®¸nh tan trªn
70 v¹n qu©n Nguyªn - M«ng x©m l−îc, giµnh
th¾ng lîi lÉy lõng. C«ng lao to lín nµy ®−a TrÇn
Quèc TuÊn lªn hµng mét thiªn tµi qu©n sù cã
tÇm chiÕn l−îc, vµ mét anh hïng d©n téc bËc
nhÊt cña nhµ TrÇn.
Ng−êi ®êi cßn kÝnh träng vµ ng−ìng mé «ng ë
lßng trung nghÜa, g¹t bá hiÒm khÝch riªng ®Ó ®oµn
kÕt c¸c t−íng lÜnh vµ t«n thÊt nh»m ®¸nh b¹i kÎ
thï. Nguyªn cha cña «ng lµ TrÇn LiÔu cã hiÒm khÝch
víi em ruét cña m×nh lµ TrÇn C¶nh (tøc Vua TrÇn
Th¸i T«ng). Nguyªn nh©n dÉn ®Õn viÖc Êy lµ: TrÇn
C¶nh lÊy C«ng chóa Lý Chiªu Hoµng lµm vî khi bµ
míi b¶y tuæi, cßn TrÇn LiÔu lÊy chÞ cña Lý Chiªu
Hoµng lµ ThuËn Thiªn C«ng chóa. Sau nµy, Lý
Chiªu Hoµng kh«ng cã con, Th¸i s− TrÇn Thñ §é
míi Ðp vî cña TrÇn LiÔu lóc Êy ®· cã thai ba
th¸ng vÒ lµm vî cña TrÇn C¶nh. ChÝnh v× lÏ ®ã mµ

14

TrÇn LiÔu o¸n giËn TrÇn C¶nh, thÕ nªn tr−íc khi
mÊt, TrÇn LiÔu cÇm tay TrÇn Quèc TuÊn, tr¨ng trèi
l¹i: “Con kh«ng v× cha mµ lÊy ®−îc thiªn h¹, th× cha
chÕt d−íi suèi vµng còng kh«ng nh¾m m¾t ®−îc".
§Õn khi vËn n−íc l©m vµo c¶nh binh ®ao, quyÒn
qu©n, quyÒn n−íc ®Òu ë trong tay, TrÇn Quèc TuÊn
®em lêi cha tr¨ng trèi ®Ó thö lßng hai gia n« th©n
tÝn lµ YÕt Kiªu vµ D· T−îng. Hai ng−êi th−a r»ng:
- Lµm kÕ Êy tuy ®−îc phó quý mét thêi nh−ng
®Ó l¹i tiÕng xÊu ngµn n¨m. Nay §¹i v−¬ng vÉn
ch−a ®ñ phó quý hay sao? Chóng t«i thµ xin chÕt
giµ lµm gia n«, chø kh«ng muèn lµm quan mµ
kh«ng cã trung hiÕu.
Quèc TuÊn c¶m kÝch ®Õn khãc, ban r−îu mõng
vµ hÕt lêi khen ngîi YÕt Kiªu vµ D· T−îng. Mét
h«m, «ng l¹i hái con trai c¶ lµ H−ng Vò v−¬ng
TrÇn Quèc HiÕn:
- Ng−êi x−a cã c¶ thiªn h¹ ®Ó truyÒn cho con
ch¸u, con nghÜ thÕ nµo?
H−ng Vò v−¬ng TrÇn Quèc HiÕn hiÓu ý cha, th−a:
- DÉu kh¸c hä còng kh«ng nªn, huèng chi lµ
cïng mét hä.
TrÇn Quèc TuÊn ngÉm cho lµ ph¶i. L¹i mét
h«m «ng ®em chuyÖn Êy hái ng−êi con thø lµ
H−ng Nh−îng v−¬ng TrÇn Quèc T¶ng. TrÇn Quèc
T¶ng tiÕn lªn th−a r»ng:
- Tèng Th¸i tæ vèn lµ mét «ng l·o lµm ruéng, ®·
thõa c¬ dÊy vËn nªn cã ®−îc thiªn h¹.

15

TrÇn Quèc TuÊn rót g−¬m m¾ng: “Lo¹n thÇn lµ
tõ ®øa con bÊt hiÕu mµ ra” vµ ®Þnh giÕt Quèc T¶ng,
H−ng Vò v−¬ng hay tin, véi ch¹y tíi khãc lãc xin
chÞu téi thay, Quèc TuÊn míi tha.
Sau ®ã, «ng dÆn H−ng Vò v−¬ng:
- Sau khi ta chÕt, ®Ëy n¾p quan tµi l¹i råi míi
cho Quèc T¶ng vµo viÕng.
TrÇn Quèc TuÊn qu¶ thËt lµ mét tÊm g−¬ng
s¸ng vÒ lßng trung nghÜa, «ng kh«ng nghe theo lêi
dÆn cña cha lµ ph¶i c−íp ng«i nhµ TrÇn, mµ tr¸i
l¹i ®· phÊn ®Êu x©y ®¾p cho c¬ nghiÖp nhµ TrÇn
cµng bÒn v÷ng h¬n, trªn c¬ së ®ã, cñng cè quèc gia
§¹i ViÖt ngµy cµng v÷ng m¹nh.
2. TrÇn Quèc TuÊn víi TrÇn Quang Kh¶i

TrÇn Quang Kh¶i (1241 - 1294), tù Chiªu Minh,
lµ con trai thø ba cña Vua TrÇn Th¸i T«ng, em
ruét Vua TrÇn Th¸nh T«ng, næi tiÕng häc réng
biÕt nhiÒu, nªn ®−îc nhµ TrÇn biÖt ®·i, ngay tõ
håi cßn trÎ ®· sím trë thµnh chç dùa cña triÒu
®×nh. N¨m 1271, TrÇn Quang Kh¶i ®−îc Vua TrÇn
Th¸nh T«ng phong lµm T−íng quèc Th¸i óy. N¨m
1282, khi qu©n Nguyªn chuÈn bÞ sang x©m l−îc
n−íc ta lÇn thø hai, «ng ®−îc cö gi÷ chøc Th−îng
t−íng Th¸i s−, n¾m toµn quyÒn c«ng viÖc néi
chÝnh. N¨m 1285 vµ 1287, hai cuéc kh¸ng chiÕn
chèng qu©n Nguyªn liªn tiÕp næ ra, TrÇn Quang
Kh¶i vµ TrÇn Quèc TuÊn lµ hai nh©n vËt chÌo l¸i

16

chñ chèt, ®· gãp c«ng søc quan träng ®−a cuéc
kh¸ng chiÕn ®i ®Õn th¾ng lîi. TrÇn Quang Kh¶i
lu«n cã mÆt ë mäi n¬i, tham gia nhiÒu chiÕn dÞch,
næi tiÕng nhÊt lµ chiÕn dÞch Ch−¬ng D−¬ng Th¨ng Long. Bµi th¬ “Tông gi¸ hoµn kinh s−”
(Theo xa gi¸ vÒ kinh s−) mµ «ng lµm vµo th¸ng 7
n¨m 1285 ®· cho chóng ta thÊy râ ®−îc mét t×nh
yªu da diÕt mµ ch¸y báng ®èi víi ®Êt n−íc, cïng
víi tÇm t− t−ëng xa réng, khÝ ph¸ch kiªn c−êng vµ
lßng tin v÷ng ch¾c vµo th¾ng lîi.
Bµi th¬ nh− sau:
§o¹t s¸o Ch−¬ng D−¬ng ®é
CÇm Hå Hµm Tö quan
Th¸i b×nh tu nç lùc
V¹n cæ thö giang san.
DÞch nghÜa:
Ch−¬ng D−¬ng c−íp gi¸o giÆc
Hµm Tö b¾t qu©n thï
Th¸i b×nh nªn g¾ng søc
Non n−íc Êy ngh×n thu.
TrÇn Träng Kim dÞch
Cuéc ®êi cña TrÇn Quang Kh¶i còng lµ mét tÊm
g−¬ng s¸ng vÒ tinh thÇn yªu n−íc, tËn tôy vµ cã
tr¸ch nhiÖm, biÕt g¹t bá hiÒm khÝch riªng ®Ó chung
l−ng, ®Êu cËt ®¸nh th¾ng kÎ thï. Tuy lµ mét tÓ
t−íng, ®Þa vÞ vµo lo¹i bËc nhÊt trong triÒu, nh−ng
tÝnh t×nh «ng vÉn rÊt phãng kho¸ng, thÝch häc, hay

17

th¬, tËp th¬ L¹c ®¹o tËp còng lµ mét trong nh÷ng
t¸c phÈm hay cña «ng l−u l¹i cho ®êi sau.
Nãi vÒ mèi quan hÖ gi÷a TrÇn Quèc TuÊn vµ
TrÇn Quang Kh¶i, tuy cïng dßng dâi t«n thÊt, mét
ng−êi lµ Quèc c«ng tiÕt chÕ, mét ng−êi lµ Th−îng
t−íng Th¸i s−, nh−ng TrÇn Quang Kh¶i v× lo l¾ng
vÒ mèi thï cña TrÇn LiÔu ®Ó l¹i mµ cã sù hiÒm
nghi xa c¸ch, cßn TrÇn Quèc TuÊn còng cã nçi khæ
riªng trong lßng kh«ng nãi ra, nªn trong quan hÖ
hai ng−êi lu«n gi÷ mét kho¶ng c¸ch.
Mét lÇn, TrÇn Quang Kh¶i theo Vua TrÇn Th¸nh
T«ng ®i dÑp giÆc ngoµi biªn ¶i. GhÕ TÓ t−íng bá
kh«ng, võa lóc cã sø ph−¬ng B¾c ®Õn, TrÇn Th¸i
T«ng (tøc vua cha cña TrÇn Th¸nh T«ng) gäi H−ng
§¹o v−¬ng TrÇn Quèc TuÊn tíi b¶o:
- Th−îng t−íng ®i theo hÇu v¾ng mÆt, trÉm
®Þnh lÊy khanh lµm T− ®å ®Ó tiÕp sø ph−¬ng B¾c.
TrÇn Quèc TuÊn th−a:
- ViÖc tiÕp sø gi¶, thÇn kh«ng d¸m tõ chèi, cßn
nh− phong thÇn lµm T− ®å th× thÇn kh«ng d¸m
v©ng chiÕu. Huèng chi Quan gia1 ®i ®¸nh giÆc xa,
Th¸i s− theo hÇu mµ bÖ h¹ l¹i tù ý phong chøc, th×
t×nh nghÜa trªn d−íi, e cã chç ch−a æn, sÏ kh«ng
lµm vui lßng Quan gia vµ Th−îng t−íng. §îi khi
xa gi¸ trë vÒ, xin v©ng lÖnh còng ch−a muén.

_______________
1. ChØ Vua TrÇn Th¸nh T«ng.

18

LÇn kh¸c, TrÇn Quèc TuÊn ®i thuyÒn tõ V¹n
KiÕp tíi, TrÇn Quang Kh¶i nghe tin, xuèng thuyÒn
gÆp «ng, tr−íc lµ th¨m hái, sau lµ bµn viÖc qu©n c¬.
TrÇn Quang Kh¶i ë ®ã suèt mét ngµy míi vÒ.
TrÇn Quèc TuÊn vèn lµ ng−êi s¹ch sÏ, thÝch
t¾m l¸ th¬m, ng−îc l¹i TrÇn Quang Kh¶i l¹i rÊt sî
t¾m géi. Nh©n c¬ héi Êy, TrÇn Quèc TuÊn sai
ng−êi nÊu mét nåi n−íc l¸ thËt to. Råi võa c−êi
võa b¶o Quang Kh¶i:
- M×nh mÈy c¸u bÈn, xin t¾m giïm!
Råi «ng ©n cÇn cëi ¸o TrÇn Quang Kh¶i ra, giéi
n−íc th¬m t¾m cho Quang Kh¶i vµ nãi:
- H«m nay ®−îc t¾m cho Th−îng t−íng.
TrÇn Quang Kh¶i c¶m ®éng ®¸p:
- H«m nay ®Õn ch¬i, l¹i ®−îc Quèc c«ng t¾m
cho, thËt may m¾n cho t«i.
Tõ ®ã, hai «ng trë nªn th©n t×nh, tin t−ëng
nhau, t×nh nghÜa cµng trë nªn mÆn mµ. Trong viÖc
phß vua gióp n−íc, hai «ng ®Òu cã c«ng ®Çu.
3. Suèt ®êi v× d©n, v× n−íc

Cã thÓ nãi, bªn c¹nh t− t−ëng qu©n sù kiÖt
xuÊt, TrÇn H−ng §¹o cßn nªu mét tÊm g−¬ng vÒ
lßng trung nghÜa s¸ng suèt, mét tÊm lßng tËn tôy
v× d©n, v× n−íc, biÕt g¹t bá mäi hiÒm khÝch riªng
®Ó ®oµn kÕt c¸c t«n thÊt vµ t−íng sÜ trong triÒu
nh»m phß vua, gióp n−íc, ®¸nh b¹i kÎ thï, lµ t×nh
yªu th−¬ng d©n chóng hÕt mùc. TrÇn H−ng §¹o

19

còng lµ ng−êi biÕt sö dông ng−êi tµi giái, ®ã lµ D·
T−îng vµ YÕt Kiªu lµ nh÷ng gia thÇn cña «ng ®·
cã c«ng lín trong viÖc ®¸nh b¹i ¤ M· Nhi, Toa §«.
Hay nh÷ng m«n kh¸ch cña «ng nh− Ph¹m Ngò
L·o, Tr−¬ng H¸n Siªu, TrÞnh Dò..., ®Òu lµ nh÷ng
ng−êi næi tiÕng thêi ®ã vÒ v¨n ch−¬ng vµ chÝnh sù.
NhiÒu ng−êi tµi theo «ng nh− thÕ, còng bëi «ng cã
tµi m−u l−îc, cã khÝ chÊt anh hïng, l¹i mét lßng
trung nghÜa. Cã lÇn TrÇn Th¸nh T«ng muèn thö
lßng «ng, míi b¶o:
- ThÕ giÆc m¹nh nh− vËy, ta ph¶i hµng th«i.
TrÇn Quèc TuÊn kh¶ng kh¸i tr¶ lêi:
- BÖ h¹ chÐm ®Çu thÇn tr−íc råi h·y hµng.
V× thÕ, tiÕng vang vÒ «ng ®Õn tËn ph−¬ng B¾c,
chóng kh«ng d¸m gäi th¼ng tªn «ng mµ th−êng
gäi «ng lµ An Nam H−ng §¹o v−¬ng.
Khi «ng s¾p mÊt, vua ngù gi¸ ®Õn th¨m, hái «ng:
- NÕu cã ®iÒu ch¼ng may, mµ giÆc ph−¬ng B¾c
l¹i sang x©m l−îc th× kÕ s¸ch nh− thÕ nµo?
¤ng khuyªn vua “ph¶i níi søc d©n ®Ó lµm kÕ s©u
rÔ bÒn gèc” cho sù nghiÖp l©u dµi cña n−íc nhµ.
Sau khi «ng mÊt råi, c¸c ch©u, huyÖn ë L¹ng
Giang hÔ cã tai n¹n, bÖnh dÞch, hä th−êng cÇu ®¶o
«ng. TÝn ng−ìng d©n gian cßn cho r»ng, mçi khi
®Êt n−íc cã giÆc vµo x©m chiÕm, ®Õn lÔ ë ®Òn thê
TrÇn Quèc TuÊn, hÔ tr¸p ®ùng kiÕm cã tiÕng kªu
th× thÕ nµo còng th¾ng lín.

20

TrÇn H−ng §¹o ®−îc thê phông ë nhiÒu n¬i,
trong ®ã lÔ héi lín nhÊt diÔn ra ë ®Òn KiÕp B¹c
(thuéc huyÖn ChÝ Linh, tØnh H¶i D−¬ng) - n¬i
ngµy x−a lµ phñ ®Ö cña «ng. ¤ng ®−îc nh©n d©n
nhiÒu ®êi sïng kÝnh, phong lµ Th¸nh. §Ó tá lßng
t«n kÝnh, ng−êi d©n kh«ng gäi trùc tiÕp tªn «ng,
mµ gäi lµ H−ng §¹o v−¬ng, H−ng §¹o §¹i v−¬ng,
§øc Th¸nh TrÇn, hoÆc gäi lµ Cha. D©n gian vÉn
l−u truyÒn c©u ca: “Th¸ng t¸m giç Cha, th¸ng ba
giç MÑ” lµ ®Ó nhí vÒ ngµy «ng mÊt (20 th¸ng 8
©m lÞch).

21

PH¹M NGò L·O

1. VÞ t−íng tµi xuÊt th©n tõ n«ng d©n*

V−¬ng triÒu TrÇn - mét v−¬ng triÒu víi nhiÒu
chiÕn c«ng hiÓn h¸ch, cã nh÷ng ®ãng gãp quan
träng trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña d©n téc
ViÖt Nam. Mét trong nh÷ng nÐt ®Æc s¾c cña
triÒu TrÇn lµ viÖc xuÊt hiÖn nh÷ng vÞ t−íng v¨n
vâ song toµn ë mäi tÇng líp, mµ mét trong
nh÷ng ng−êi tiªu biÓu ®ã lµ Th−îng t−íng qu©n
Ph¹m Ngò L·o, mét danh t−íng xuÊt th©n tõ
tÇng líp n«ng d©n.
Ph¹m Ngò L·o sinh n¨m Êt M·o (1255) t¹i
lµng Phï ñng, huyÖn §−êng Hµo, ch©u Th−îng
Hång (nay thuéc huyÖn ¢n Thi, tØnh H−ng Yªn)
®óng vµo lóc v−¬ng triÒu TrÇn ®ang ®éng viªn søc
d©n c¶ n−íc chuÈn bÞ cho cuéc chiÕn ®Êu chèng
giÆc Nguyªn - M«ng lÇn thø hai.
VÒ viÖc xuÊt th©n cña «ng ®· trë thµnh huyÒn tho¹i
d©n gian, chµng trai lµng Phï ñng - §−êng Hµo

_______________
* Theo Phïng V¨n Khai.

22

tõ nhá ®· cã chÝ khÝ kh¸c th−êng, tÝnh t×nh kh¶ng
kh¸i. Khi ë lµng cã ng−êi tªn lµ Bïi C«ng TiÕn ®ç
tiÕn sÜ, tæ chøc ¨n khao, c¶ lµng kÐo ®Õn, riªng
Ngò L·o th× kh«ng. Ng−êi mÑ hái con t¹i sao
kh«ng ®Õn, Ngò L·o th−a víi mÑ:
- ChÝ lµm trai ph¶i lËp c«ng danh r¹ng rì non
s«ng mµ con ch−a lËp ®−îc b»ng ng−êi, ®i mõng
ng−êi ta nhôc l¾m.
Còng vµo thêi gian Êy, H−ng §¹o V−¬ng TrÇn
Quèc TuÊn ®−a qu©n ®i tËp trËn qua lµng Phï
ñng. Qu©n lÝnh n−êm n−îp kÐo ®i nh− th¸c ®æ,
tiÕng hÐt tr¸nh ®−êng vang lªn ån ·, nh−ng cã
mét thanh niªn ®an sät vÉn ®iÒm nhiªn ngåi bªn
®−êng, nh− kh«ng hÒ biÕt cã ®oµn qu©n ®ang ®i
ngang qua. Mét ng−êi lÝnh bùc tøc, lÊy gi¸o ®©m
vµo ®ïi anh ta, nh−ng thËt kú l¹, con ng−êi ®ã
h×nh nh− ch¼ng biÕt ®au, vÉn xÕp b»ng ®an sät,
mÆc cho mäi ng−êi la hÐt.
Nghe tiÕng Çm Ü, H−ng §¹o v−¬ng ®Þnh sai mét
viªn quan hÇu cËn lªn xem viÖc g× ®ang x¶y ra, th×
T−íng NguyÔn ChÕ NghÜa ®· tiÕn l¹i tr−íc mÆt
«ng, cói ®Çu th−a:
- Tr×nh §øc «ng, d©n chóng ®Òu dÑp sang hai
bªn nh−êng ®−êng cho qu©n ®i, riªng cã mét
chµng trai vÉn ngåi xÕp b»ng trßn ®an sät. Qu©n
lÝnh thÐt m·i kh«ng tr¸nh, liÒn ®©m mòi gi¸o vµo
®ïi mµ ng−êi Êy vÉn ngåi im.

23

TrÇn H−ng §¹o thÊy sù l¹ liÒn xuèng voi ®Õn
tr−íc mÆt chµng trai.
H−ng §¹o v−¬ng thÊy ng−êi nµy −íc chõng 20
tuæi, ®Çu trÇn, ¸o r¸ch nh−ng khu«n mÆt rÊt kh«i
ng«. Mét bªn ®ïi bÞ gi¸o ®©m ®ang ch¶y m¸u
nh−ng anh ta vÉn ngåi ®an sät. H−ng §¹o v−¬ng
cÊt giäng hái:
- Ng−¬i quª ë ®©u, bÞ gi¸o ®©m thÕ kh«ng biÕt
®au hay sao mµ ngåi im thÕ?
Ng−êi ®ã ng−íc lªn, thÊy mét vÞ t−íng ®· ®øng
tuæi, c»m vu«ng, m¾t s¸ng, chßm r©u ®en, nÐt mÆt
hång hµo, d¸ng uy nghi nh−ng vÉn lé râ vÎ hiÒn
tõ, liÒn vßng tay thi lÔ vµ kÝnh cÈn th−a:
- Th−a §øc «ng, thÇn hä Ph¹m, tªn Ngò L·o
quª ë Phï ñng, ch©u Th−îng Hång. Nhµ nghÌo,
ruéng kh«ng cã, ph¶i lµm nghÒ ®an sät nu«i mÑ
giµ. ThÇn m¶i nghÜ mÊy c©u trong binh th− nªn
kh«ng biÕt cã qu©n cña §øc «ng qua ®©y, xin §øc
«ng x¸ téi.
ThÊy d¸ng vÎ vµ khÈu khÝ cña Ph¹m Ngò L·o
rÊt ®−êng hoµng, TrÇn H−ng §¹o liÒn sai ng−êi lÊy
thuèc ®¾p vÕt th−¬ng cho Ph¹m Ngò L·o, råi nãi:
- H¼n nhµ ng−¬i ®· nghe tin qu©n Nguyªn M«ng s¾p tiÕn vµo §¹i ViÖt, trai tr¸ng c¶ n−íc ®ang
n« nøc luyÖn tËp vâ nghÖ, rÌn thªm vò khÝ chø?
Ph¹m Ngò L·o th−a:
- Tr×nh §øc «ng, thÇn tuy ë n¬i th«n d· song
còng biÕt giÆc Nguyªn - M«ng l¨m le tiÕn vµo nªn

24

®· cïng trai tr¸ng trong vïng luyÖn tËp vâ nghÖ
chê thêi c¬ ®Çu qu©n.
H−ng §¹o v−¬ng nh×n thÊy trong mét chiÕc sät
cã quyÓn s¸ch liÒn hái ®ã lµ s¸ch g×. Ph¹m Ngò L·o
kÝnh cÈn d©ng lªn. H−ng §¹o v−¬ng hái vÒ binh
th−, kh«ng ngê Ph¹m Ngò L·o tr¶ lêi rµnh rät mäi
vÊn ®Ò vÒ c¸ch dïng binh, binh chØ cÇn tinh chø
kh«ng cÇn nhiÒu. H−ng §¹o v−¬ng mõng rì, nãi:
- Ng−¬i cã chÝ lín, ta rÊt mõng. HiÖn ta ®ang
chiªu mé qu©n lÝnh, kÐn chän t−íng tµi. Ta muèn
ng−¬i vÒ V¹n KiÕp gióp ta huÊn luyÖn qu©n lÝnh,
ng−¬i thÊy thÕ nµo?
Ph¹m Ngò L·o vui mõng song kh«ng ®i ngay
mµ nãi:
- Tr×nh §øc «ng, thÇn rÊt muèn ®Çu qu©n
nh−ng cßn mÑ giµ, thÇn xin phÐp vÒ th−a l¹i víi
mÑ thÇn ®·.
H−ng §¹o V−¬ng xóc ®éng nãi:
- Ta tin r»ng mÑ ng−¬i ¾t sÏ vui mõng cho
ng−¬i ®Çu qu©n giÕt giÆc. Ng−¬i cø vÒ th−a l¹i råi
tíi V¹n KiÕp còng ch−a muén.
Sau mét thêi gian, Ph¹m Ngò L·o ®Õn qu©n
doanh cña TrÇn H−ng §¹o huÊn luyÖn. TrÇn
H−ng §¹o tiÕn cö «ng víi vua TrÇn vµ «ng ®−îc
nhµ vua cho coi qu©n cÊm vÖ, lµm nhiÖm vô b¶o
vÖ vua vµ cÊm thµnh. Vua TrÇn phong cho «ng
chøc §iÖn sóy Th−îng t−íng qu©n, cho lËp phñ ®Ö
ngay trong v−¬ng cung.

25

ViÖc Ph¹m Ngò L·o ®−îc lät vµo m¾t cña vÞ
th¸nh t−íng triÒu TrÇn ®· cho thÊy c¸ch chiªu mé
hiÒn tµi phong phó cña v−¬ng triÒu bÊy giê lµ
ph¸t huy søc m¹nh toµn d©n. Víi tµi n¨ng bÈm
sinh vµ chÝ h−íng ®óng ®¾n cña m×nh, l¹i ®−îc
®Ých th©n TrÇn Quèc TuÊn rÌn cÆp, Ph¹m Ngò
L·o mau chãng trë thµnh mét trong nh÷ng vÞ
t−íng xuÊt s¾c nhÊt trong hai lÇn ®¸nh tan giÆc
x©m l−îc Nguyªn - M«ng. Sau nµy, khi phß t¸ ba
®êi vua TrÇn, «ng ®· lËp chiÕn c«ng, nhiÒu lÇn
®¸nh dÑp qu©n Ai Lao vµ qu©n Chiªm Thµnh còng
nh− c¸c tï tr−ëng ph¶n lo¹n n¬i biªn giíi.
Ph¹m Ngò L·o ®· ®−îc H−ng §¹o §¹i v−¬ng
g¶ con g¸i cho. §iÒu nµy rÊt hiÕm x¶y ra trong
v−¬ng triÒu TrÇn. §Ó lµm ®−îc ®iÒu ®ã mét c¸ch
thuËn t×nh ®¹t lý, TrÇn Quèc TuÊn ®· ph¶i gi¸ng
con g¸i Anh Nguyªn xuèng lµm con nu«i. ChØ
riªng ®iÒu ®ã ®· thÊy sù nh×n xa tr«ng réng, ph¸t
hiÖn vµ träng dông hiÒn tµi cña H−ng §¹o V−¬ng.
§iÒu ®ã còng kh¼ng ®Þnh sù tiÕn bé v−ît bËc trong
thuËt dïng ng−êi hiÒn xuÊt th©n tõ tÇng líp b×nh
d©n ®Ó ph¸t huy sÜ khÝ c¶ n−íc trong trÞ quèc vµ
®¸nh giÆc.
Sö gia Phan Huy Chó trong LÞch triÒu HiÕn
ch−¬ng lo¹i chÝ, phÇn ghi chÐp vµ bµn vÒ c¸c vÞ
t−íng tµi giái ®· t«n vinh 16 vÞ t−íng tõ thêi Lý
®Õn thêi Lª s¬, riªng triÒu TrÇn cã bèn ng−êi lµ
TrÇn Quèc TuÊn, TrÇn NhËt DuËt, TrÇn Kh¸nh D−

26

vµ Ph¹m Ngò L·o, ®iÒu ®ã cho thÊy ngay c¶ sö
quan thêi phong kiÕn lu«n b¶o vÖ t«n thÊt, ®«i khi
cã sù thiªn lÖch nh−ng ®· kh¸ch quan nh×n nhËn
tµi n¨ng qu©n sù cña Ph¹m Ngò L·o, vµ xÕp «ng
vµo hµng danh t−íng bËc nhÊt, ®iÒu nµy cµng
kh¼ng ®Þnh vai trß vµ vÞ trÝ cña «ng trong c¸c vâ
c«ng hiÓn h¸ch cña v−¬ng triÒu TrÇn.
VÒ c¸c chiÕn c«ng cña Ph¹m Ngò L·o, theo sö
chÐp th× chñ yÕu lµ trong c¸c lÇn ®¸nh dÑp Ai Lao
vµ Chiªm Thµnh, nh−ng thùc ra, tµi n¨ng qu©n sù
cña «ng ®· ®−îc thÓ hiÖn vµ kh¼ng ®Þnh næi tréi
ngay tõ khi tham gia cuéc tr−êng chinh ®¸nh
qu©n Nguyªn - M«ng lÇn thø hai.
Th¸ng 9 n¨m 1284, ®Ó ®èi phã víi t×nh h×nh
c¨ng th¼ng tõ søc Ðp chiªu hµng cña triÒu ®×nh
nhµ Nguyªn vµ sù lung lay gi÷a ®¸nh hay hßa cña
néi bé triÒu TrÇn, TrÇn Quèc TuÊn cho tæng duyÖt
c¸c qu©n t¹i §«ng Bé §Çu ®Ó n©ng cao sÜ khÝ toµn
qu©n, cñng cè tinh thÇn chiÕn ®Êu cña c¸c vua
TrÇn. Trong cuéc ®¹i duyÖt Êy, TrÇn Quèc TuÊn
®· c¾t cö bè phßng vµ ®iÒu nh÷ng t−íng tµi giái
nhÊt lªn c¸c mÆt trËn qu©n sù quan träng, Ph¹m
Ngò L·o ®−îc giao träng tr¸ch bè trÝ qu©n ®éi b¶o
vÖ vïng biªn giíi §«ng B¾c, Th−îng t−íng qu©n
TrÇn NhËt DuËt b¶o vÖ vïng biªn giíi T©y B¾c,
®iÒu Êy cho thÊy sù tin cËy tuyÖt ®èi cña TrÇn
Quèc TuÊn còng nh− c¸c vua TrÇn vµo vÞ t−íng trÎ

27

kh«ng cïng dßng téc Ph¹m Ngò L·o (khi Êy «ng
míi ba m−¬i tuæi).
Bè trÝ Ph¹m Ngò L·o phßng thñ trªn mÆt trËn
§«ng B¾c, n¬i cã 50 v¹n qu©n do Tho¸t Hoan dÉn
®Çu chuÈn bÞ ®¸nh sang lµ mét tÝnh to¸n cã tÝnh
chiÕn l−îc cao vµ xuÊt s¾c cña TrÇn Quèc TuÊn.
Bëi nÕu lµ mét vÞ t−íng t«n thÊt kh¸c, tr−íc thanh
thÕ cùc lín cña qu©n x©m l−îc sÏ rÊt dÔ dao ®éng.
Trªn thùc tÕ, nh÷ng ngµy ®Çu chiÕn ®Êu chèng
l¹i ®éi qu©n x©m l−îc hïng m¹nh, qu©n ta thÊt
b¹i vµ liªn tiÕp ph¶i lui binh chiÕn thuËt, b¶o
toµn lùc l−îng chê thêi c¬ ph¶n kÝch. NÕu kh«ng
ph¶i lµ mét t−íng giái, am t−êng chiÕn l−îc chiÕn
tranh l©u dµi (mét chñ tr−¬ng hÕt søc ®óng ®¾n
cña TrÇn Quèc TuÊn) sÏ kh«ng thÓ thùc hiÖn
®−îc vµ khi Êy sù thÊt b¹i cña c¶ mét v−¬ng triÒu
lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái (thùc tÕ lÞch sö ®· chøng
minh, nhiÒu t«n thÊt nhµ TrÇn thêi ®iÓm nµy ®·
®Çu hµng giÆc mµ ®iÓn h×nh lµ Chiªu Quèc v−¬ng
TrÇn Ých T¾c).
Khi nhËn träng tr¸ch phßng thñ h−íng chÝnh
diÖn mµ tËp ®oµn qu©n Tho¸t Hoan tiÕn ®¸nh å ¹t
nh− triÒu d©ng th¸c ®æ, Ph¹m Ngò L·o ®· bè
phßng ë c¸c cöa ¶i chÆn giÆc, cïng d©n binh ®¸nh
nh÷ng trËn ®Çu tiªn khi chóng x©m ph¹m vµo ®Êt
®ai Tæ quèc, kh«n khÐo tõng b−íc lui binh theo ý
®å chiÕn l−îc ®· ®Þnh. Khi ®−îc TrÇn H−ng §¹o
tin t−ëng, Ph¹m Ngò L·o ®· ®em hÕt së häc vµ

28

tµi n¨ng qu©n sù cña m×nh trong chiÕn cuéc lui
binh thÇn diÖu sau khi hÕt søc qu¶ c¶m ®¸nh giÆc
t¹i c¸c cöa ¶i Néi Bµng, Chi L¨ng... vµ theo kÕ
s¸ch lui binh thµnh c«ng vÒ V¹n KiÕp.
Trong cuéc lui binh chiÕn l−îc cã ý nghÜa sèng
cßn nµy, Ph¹m Ngò L·o ®· béc lé lµ mét t−íng tµi
kiÖt xuÊt. Khi chiÕn sù tiÕp tôc bÊt lîi, TrÇn Quèc
TuÊn ph¶i phß hai vua bá Th¨ng Long, còng lóc
Êy, ®¹o qu©n cña Toa §« tõ Chiªm Thµnh ®¸nh ra
phÝa B¾c, ph¸ vì ¶i NghÖ An, trµn ra Thanh Hãa
khiÕn côc diÖn chiÕn tranh thËp phÇn nguy ngËp
víi qu©n ta. Lóc ®ã, theo mÖnh lÖnh cña TrÇn
Quèc TuÊn, Ph¹m Ngò L·o lËp tøc ®i tiªn phong
trong ®éi qu©n cña Th−îng t−íng TrÇn Quang
Kh¶i t¸c chiÕn trªn mÆt trËn míi chèng chäi víi
nguyªn so¸i Toa §«, mét t−íng tµi l·o luyÖn cña
qu©n Nguyªn - M«ng.
Ngoµi sù cÇm qu©n tµi giái cña TrÇn Quang
Kh¶i trªn mÆt trËn nµy, ph¶i nãi ®Õn c«ng lao
xuÊt s¾c cña Ph¹m Ngò L·o. Khi Êy, danh tiÕng
t−íng qu©n Ph¹m Ngò L·o khiÕn giÆc lu«n khiÕp
sî, uy danh cña «ng ®· vang xa sang c¶ phÝa qu©n
®Þch. Trong nh÷ng th¸ng ngµy t¸c chiÕn gian khæ
víi ®¹i qu©n Toa §«, kinh nghiÖm chiÕn tr−êng
cïng víi sù dµy d¹n chiÕn ®Êu cña binh sÜ ®· cho
Ph¹m Ngò L·o mét niÒm tin tÊt th¾ng. Côc diÖn
chiÕn tranh khi Êy ®· ë vµo thÕ gi»ng co vµ qu©n
®Þch sau thÕ th−îng phong ban ®Çu ®· sinh kiªu

29

ng¹o, bª trÔ, khinh ®Þch - c¸i lÏ tån vong cña mäi
cuéc chiÕn tranh.
Thêi c¬ tæng ph¶n c«ng ®· tíi, sau chiÕn th¾ng
Hµm Tö quan träng ®Ëp tan ®éi h¶i thuyÒn hïng
hËu cña nguyªn so¸i Toa §«, TrÇn Quèc TuÊn
quyÕt ®Þnh tËp kÝch Ch−¬ng D−¬ng. Ph¹m Ngò
L·o lÜnh Ên tiªn phong d−íi sù chØ huy trùc tiÕp
cña Th¸i s− Th−îng t−íng TrÇn Quang Kh¶i, sö
dông ®−êng thñy tiÕn ®¸nh Ch−¬ng D−¬ng, n¬i
tËp trung phÇn lín thñy qu©n vµ kþ binh ®Þch.
TrËn ®¸nh ®· diÔn ra hÕt søc khèc liÖt, Ph¹m Ngò
L·o dÉn ®Çu c¸c tr¸ng sÜ c¶m tö trªn nh÷ng chiÕn
thuyÒn giÊu s½n chÊt næ vµ ®å dÉn löa x«ng th¼ng
vµo nh÷ng h¹m thuyÒn cña qu©n Nguyªn - M«ng
mÆc ®¹i b¸c b¾n nh− m−a, khãi löa mï mÞt trong
tiÕng h« "S¸t Th¸t" hµo hïng.
§éi c¶m tö ¸p s¸t ®èt thuyÒn giÆc, nh÷ng tiÕng
næ kinh thiªn ®éng ®Þa, löa ch¸y, ®Çu r¬i, m¸u
ch¶y, c¶ mét biÓn löa bïng lªn. Trong ¸nh löa,
Ph¹m T−íng qu©n cïng nh÷ng dòng sÜ x«ng lªn
thuyÒn ®Þch víi mét thÕ m¹nh kh«ng g× ng¨n næi.
Sau trËn Ch−¬ng D−¬ng, TrÇn Quèc TuÊn biÕt
Tho¸t Hoan tÊt ph¶i bá kinh thµnh th¸o ch¹y, ®·
c¾t cö Ph¹m Ngò L·o dÉn qu©n mai phôc bªn
c¸nh rõng cöa ¶i Néi Bµng, truy kÝch tµn qu©n
cña Tho¸t Hoan. Tµn qu©n Nguyªn - M«ng l¹i
mét phen t¸ng ®ëm kinh hån d−íi tµi bè trËn cña
Ph¹m Ngò L·o.

30

Ph¹m Ngò L·o lµ vÞ t−íng lu«n cã mÆt ë nh÷ng
trËn quyÕt chiÕn quan träng vµ lu«n tù m×nh x«ng
lªn giÕt giÆc lµm g−¬ng cho ba qu©n t−íng sÜ.
Cuéc ®êi «ng lµ cuéc ®êi g¾n liÒn víi chiÕn trËn vµ
nh÷ng chiÕn c«ng vang déi. Theo tÊm g−¬ng cña
H−ng §¹o §¹i v−¬ng, «ng lu«n yªu lÝnh nh− con,
®ång cam céng khæ, trªn chiÕn tr−êng th× cùc kú
dòng c¶m, khi rÌn qu©n l¹i hÕt søc nghiªm minh,
tù m×nh lµm g−¬ng, biÕt ph¸t huy c¸c së tr−êng,
®Þa h×nh, thêi tiÕt... ®Ó giµnh chiÕn th¾ng.
Bµn vÒ «ng, Lª Quý §«n tõng nãi: “Ph¹m Ngò
L·o lµ ng−êi trong trÎo, cøng r¾n, cao th−îng,
thanh liªm, cã phong ®é nh− kÎ sÜ qu©n tö ®êi T©y
H¸n, thËt kh«ng ph¶i ng−êi tÇm th−êng cã thÓ
theo kÞp ®−îc. Bëi v× nhµ TrÇn ®·i ngé sÜ phu réng
r·i mµ kh«ng bã buéc, hßa nh· mµ cã lÔ ®é, cho
nªn nh©n vËt trong mét thêi cã khÝ tù lËp, hµo
hiÖp cao siªu, v÷ng vµng v−ît ra ngoµi thãi
th−êng, lµm r¹ng rì trong sö s¸ch, trªn kh«ng hæ
víi trêi, d−íi kh«ng thÑn víi ®Êt"...
2. T×nh b¹n ®Ñp gi÷a Minh HiÕn v−¬ng vµ Ph¹m
Ngò L·o*

ë v−¬ng triÒu TrÇn, mäi luËt lÖ, thø bËc trªn
d−íi rÊt ®−îc chó träng. Theo lÖ, ng−êi trong
hoµng téc vµ ng−êi ngoµi, dï lµ c¸c quan, ph¶i cã

_______________
* Theo TrÇn Thanh (B¸o Khoa häc vµ ®êi sèng).

31

sù ph©n biÖt râ rµng, kh«ng ®−îc suång s·. ThÕ
nh−ng, Ph¹m Ngò L·o vÉn cã ng−êi b¹n th©n lµ
v−¬ng tö. ¤ng nµy cã tªn lµ UÊt, ®−îc mang t−íc
hiÖu Minh HiÕn v−¬ng. Minh HiÕn v−¬ng lµ con ót
cña Vua TrÇn Th¸i T«ng, còng lµ mét danh t−íng
kiÖt xuÊt cña v−¬ng triÒu TrÇn.
T×nh b¹n ®Ñp gi÷a «ng vµ Minh HiÕn v−¬ng thËt
®¸ng ®Ó cho ng−êi ®êi sau ph¶i häc tËp. Hai «ng
mÕn mé vµ kÝnh träng ®øc ®é, tµi n¨ng cña nhau.
C©u chuyÖn ng−êi thanh niªn ®an sät bªn vÖ
®−êng ®· g©y Ên t−îng m¹nh víi Minh HiÕn
v−¬ng UÊt. Minh HiÕn v−¬ng rÊt muèn kÕt b¹n
víi Ph¹m Ngò L·o, nh−ng cuéc kh¸ng chiÕn bÒ
bén, mçi ng−êi mét nhiÖm vô, m·i ®Õn khi Ph¹m
Ngò L·o ®−îc tiÕn triÒu, hai ng−êi míi gÆp mÆt vµ
nhanh chãng trë thµnh ®«i b¹n th©n thi...