Lời người viết: bài này được viết dựa trên các tài liệu nghiên cứu và các báo cáo khảo cổ học từ thời Malleret trở đi, phác thảo đôi nét về vương quốc này để các học sinh tham khảo, học tập theo chương trình sử 10, bài 14 (mục 3). Nguồn ảnh được chọn lọc trên internet. I. Lịch sử hình thành và phát triển của vương quốc Phù Nam
a. Sự hình thành vương quốc
- Từ gần 4.000 năm trước đây, văn hóa Đồng Nai hình thành ở khu vực Đông Nam Bộ ngày nay. Thời văn hóa Đồng Nai, cư dân (có lẽ là người Môn cổ) dùng công cụ bằng đá (rìu đá, rìu tay, mảnh tước...; có ít công cụ bằng sắt) làm nông và khai thác lâm sản. Nghề thủ công khá phát triển với việc người dân làm ra nhiều loại đồ gốm, đồ trang sức để phục vụ cho cuộc sống và trao đổi ra bên ngoài. Về đời sống tinh thần, chủ nhân văn hóa Đồng Nai thường giải trí bằng các lễ hội, với âm thanh vui tươi của đàn đá. Cư dân Đồng Nai có tục chôn cất người chết trong vò gốm (kèm đồ tùy táng) và mộ đất.
- Từ thế kỷ I SCN (theo xác định của khoa học lịch sử hiện đại), người Môn cổ đã hỗn dung với người Nam Đảo (Mã Lai - Đa đảo) hình thành dân tộc Bnam (Bnam là tên tộc người) thống nhất. Khoảng năm 50 - 70 SCN, vua đầu tiên của Phù Nam đóng đô ở thành thị Óc Eo (theo nghiên cứu, thành này nằm sâu trong đất liền), đào kênh máng và quy hoạch chỗ ở để người dân Phù Nam xây nhà sàn, nhà gạch và cả một số đền thờ tôn giáo ban đầu. Kinh tế bắt đầu phát triển: Cư dân bước đầu đã dùng công cụ lao động bằng sắt (có dấu vết các cục xỉ sắt), biết chăn nuôi (bò, động vật khác) và có nấu ăn, làm nông (biểu hiện là than tro và các vết hạt thóc rất nhiều ở các di tích. Nghề thủ công bước đầu phát triển qua việc cư dân làm rất nhiều đồ gốm (mảnh gốm, gốm thô, gốm mịn), làm gạch (nhiều mảnh gạch vỡ còn ở các di tích), cà ràng, đồ nấu ăn, ấm có vòi, ly gốm... Do dân cư tăng vọt nên nghề luyện kim, nhất là nghề làm đồ trang sức phát triển: cư dân làm được hạt cườm (thế kỷ II), mã não và thủy tinh. Cư dân Óc Eo - Phù Nam bước đầu có buôn bán với bên ngoài với việc đồng tiền La Mã có mặt ở Óc Eo. Đầu thế kỷ III, có dấu vết hỏa hoạn và nội chiến vương quốc (có thể là lũ lụt) ở Óc Eo, Gò Phật... nên vua Phù Nam dời đô. / Một góc di tích đô thành Óc Eo. Nguồn: internet b. Vương quốc Phù Nam phát triển cực thịnh (thế kỷ III - V) - Giữa thế kỷ III, vua Phù Nam dời đô xuôi theo dòng kênh thẳng tắp (dấu tích hiện còn ở Châu Đốc) dài 100km về phía tây bắc Óc Eo, đến định đô ở Angkor Borei (nay thuộc Kongpong Thom, Campuchia). Nghề thủ công phát triển cực thịnh: cư dân làm ra và xuất khẩu đồ gốm, vàng bạc, đồ trang sức, đá quý, tiền, con dấu, bùa đeo, tượng thờ... Phù Nam trở thành cường quốc thương nghiệp lớn. Dân chúng đóng thuế bằng vàng bạc, châu báu và hương liệu. Phù Nam sản xuất ra vàng bạc, đồng kẽm, trầm hương, ngà voi, công, chim két năm sắc lông.... đồ cống cho Trung Hoa gồm mía, giầy da, vàng ngọc chạm trổ, đồ thủy tinh, hương liệu.
- Phù Nam kiểm soát thương nghiệp ở Đông Nam Á thông qua chinh phục quân sự đến các nước ở phía bắc bán đảo Mã Lai.Thời vua Phù Nam là Phạm Man, quân dân Phù Nam đã "đóng tàu to, vượt biển lớn", mở rộng đất nước Phù Nam đến 6.000 lí. Theo Lương thư, quân Phù Nam đánh chiếm được các nước:
+ nước Đốn Tốn, cách chính quốc Phù Nam hơn 3000 lí (hiện nay Đốn Tốn thuộc lãnh thổ của hạ lưu sông Mênam và một phần phía bắc bán đảo Malaya)
+ nước Đà Hoàn (nay thuộc Chanthabun, Thái Lan)
+ nước Dvaravati (Đọa La Bát Để, nay cũng thuộc hạ lưu sông Mê-nam (thay thế nước Đốn Tốn)); + nước Xích Thổ (Tùy thư và Thông điển xác định là ở bờ đông bắc bán đảo Malaya, chỗ tiểu quốc Pattani của Malaysia ngày nay). Theo sử cũ, Xích Thổ là nơi cung cấp và buôn bán nhiều thiếc nhất cho kinh đô Óc Eo của Phù Nam (Malayasia vẫn là nơi chiếm 33% sản lượng thiếc lớn nhất thế giới, nhiều nhất ở Kedah, Selangor, Perak