HOÄI ÑOÀNG CHÆ ÑAÏO XUAÁT BAÛN
Chuû tòch Hoäi ñoàng
PGS.TS. NGUYEÃN THEÁ KYÛ
Phoù Chuû tòch Hoäi ñoàng
TS. HOAØNG PHONG HAØ
Thaønh vieân
TRAÀN QUOÁC DAÂN
TS. NGUYEÃN ÑÖÙC TAØI
TS. NGUYEÃN AN TIEÂM
NGUYEÃN VUÕ THANH HAÛO

LÔØI NHAØ XUAÁT BAÛN
Voõ Thò Saùu - ngöôøi thieáu nöõ anh huøng cuûa queâ höông
Ñaát Ñoû (tænh Baø Ròa - Vuõng Taøu) ñaõ ñi vaøo huyeàn thoaïi,
trôû thaønh daáu son truyeàn thoáng trong cuoäc ñaáu tranh
giaønh ñoäc laäp cuûa daân toäc ta. Hôn nöûa theá kyû ñaõ troâi
qua keå töø ngaøy chò hy sinh, nhöng teân tuoåi chò vaãn
luoân ñöôïc nhöõng ngöôøi ñoàng ñoäi, ngöôøi anh, ngöôøi chò
vaø caùc theá heä Vieät Nam nhaéc ñeán vôùi tình caûm yeâu
thöông, traân troïng vaø trôû thaønh teân tröôøng, teân ñöôøng,
teân ñoaøn, teân ñoäi... ôû khaép moïi mieàn ñaát nöôùc. Tình
yeâu Toå quoác, söï hy sinh anh duõng vaø lyù töôûng soáng cao
ñeïp cuûa Anh huøng lieät só Voõ Thò Saùu ñaõ trôû thaønh taám
göông saùng cho caùc theá heä Vieät Nam phaán ñaáu, hoïc
taäp caû trong ñaáu tranh choáng giaëc ngoaïi xaâm cuõng nhö
trong hoøa bình xaây döïng ñaát nöôùc.
Ngaøy nay, tuoåi treû Vieät Nam treân moïi mieàn ñaát
nöôùc ñang ngaøy ñeâm reøn ñöùc, luyeän taøi, daán thaân laäp
nghieäp, xung kích saùng taïo vì söï nghieäp daân giaøu, nöôùc
maïnh, xaõ hoäi daân chuû, coâng baèng, vaên minh. OÂn laïi
cuoäc ñôøi chieán ñaáu, söï hy sinh oanh lieät cuûa chò Voõ Thò
Saùu, theá heä treû Vieät Nam hoâm nay töï haøo vôùi nhöõng
daáu son truyeàn thoáng veû vang, khaúng ñònh quyeát taâm
tieáp böôùc cha anh, boài ñaép vaø phaùt huy truyeàn thoáng
quyù baùu cuûa daân toäc ta trong thôøi kyø môùi.
Xuaát phaùt töø yù nghóa ñoù, Nhaø xuaát baûn Chính trò
quoác gia - Söï thaät phoái hôïp vôùi Nhaø xuaát baûn Toång hôïp

5

Thaønh phoá Hoà Chí Minh xuaát baûn cuoán saùch Voõ Thò
Saùu - con ngöôøi vaø huyeàn thoaïi cuûa taùc giaû Nguyeãn
Ñình Thoáng. Cuoán saùch nhoû naøy seõ daãn daét baïn ñoïc ñi
suoát cuoäc ñôøi chò Voõ Thò Saùu, töø tuoåi thô lam luõ treân queâ
höông Ñaát Ñoû giaøu truyeàn thoáng caùch maïng ñeán nhöõng
traän ñaùnh taùo baïo cuûa chò cuøng ñoàng ñoäi, nhöõng giaây
phuùt ñoái maët vôùi keû thuø trong nhaø tuø thöïc daân ñeá quoác
ñeán tröôùc luùc hy sinh, nhöõng huyeàn thoaïi trong saùng
ñaày tính nhaân baûn keå töø khi chò ngaõ xuoáng ñeán nay.
Vôùi nhöõng tình tieát ñaëc saéc veà cuoäc ñôøi chieán ñaáu, hy
sinh oanh lieät vaø nhöõng huyeàn thoaïi veà chò, qua cuoán
saùch nhoû naøy, nhöõng ngöôøi cuøng theá heä chieán ñaáu vôùi
Voõ Thò Saùu naêm xöa khoâng khoûi boài hoài xuùc ñoäng tìm
veà “nhöõng kyû nieäm ñeïp hôn aùnh traêng raèm, ngaùt höông
hôn baát cöù ñoùa hoa naøo thôm nhaát”. Ñoái vôùi theá heä
treû Vieät Nam hoâm nay, cuoán saùch naøy khoâng chæ giuùp
hieåu roõ hôn veà cuoäc ñôøi cuûa ngöôøi thieáu nöõ anh huøng
ñaõ hy sinh oanh lieät cho Toå quoác maø coøn giuùp chuùng ta
hieåu roõ hôn veà khaùt voïng, lyù töôûng, tinh thaàn vaø traùch
nhieäm cuûa tuoåi treû Vieät Nam ñoái vôùi ñaát nöôùc. Duø moãi
ngöôøi khi ñoïc cuoán saùch coù nhöõng caûm nhaän khaùc nhau
nhöng chaéc chaén seõ coù chung moät nhaän ñònh raèng chò
Voõ Thò Saùu vaãn ñang soáng cuøng ñaát nöôùc, cuøng theá heä
treû Vieät Nam hoâm nay.
Xin traân troïng giôùi thieäu cuoán saùch cuøng baïn ñoïc.
Thaùng 11 naêm 2014
NHAØ XUAÁT BAÛN CHÍNH TRÒ QUOÁC GIA - SÖÏ THAÄT

6

VOÕ THÒ SAÙU
(1933 - 1952)

7

8

1. SÖÏ THAÊNG TRAÀM
CUÛA MOÄT TAÁM BIA MOÄ
Nghóa trang Haøng Döông traûi roäng töø phía
sau Banh III (Bagne N - III - nay laø Traïi I) ñeán
Sôû Ruoäng, giaùp chaân nuùi Chuùa.
Ai ñaõ ñeán Haøng Döông ñeàu khoâng theå caàm
loøng veà nhöõng naám moä chen nhau, nhaáp nhoâ
traûi khaép moät vuøng ñoài, nhöõng naám moä coù teân
vaø khoâng teân, nhöõng naám moä laáp loù trong luøm
caây, buïi coû...
Muøa gioù chöôùng1, töøng maûng ñoài caùt xoùi lôû
phôi ra voâ soá maûnh xöông tuø. Töøng maåu xöông
traàm maëc, vuïn xaùm, aùnh leân trong caùt boûng
tröa heø.
Ngoâi moä Voõ Thò Saùu naèm ôû trung taâm Khu B
cuûa nghóa trang. Tröôùc moä laø moät caây döông2
giaø, ngoïn ñaõ khoâ, chæ coøn laïi moät caønh lôùn xanh
töôi vöôn thaúng veà höôùng Baéc. Töø khi chò Saùu
1. Khí haäu Coân Ñaûo coù hai muøa: muøa möa vaø muøa khoâ,
töông ñöông vôùi muøa gioù nam vaø muøa gioù chöôùng.
2. Caây döông: coøn goïi laø phi lao.

9

naèm xuoáng, caây döông moïc leân xanh töôi cuøng
bieát bao huyeàn thoaïi.
Nhieàu ngöôøi daân ñaûo keå laïi raèng, hoï nhìn
thaáy chò Saùu töø caây döông ñi ra moãi toái. Chò maëc
aùo daøi traéng, löôùt qua töøng ñöôøng phoá, hieän leân
tröôùc cöûa töøng nhaø, nhìn taän maët töøng ngöôøi.
Hoï noùi raèng: “Chò Saùu raát linh thieâng, ai ôû hieàn
thì chò phuø hoä, ai aùc ñoäc thì chò vaën coå”.
Raát nhieàu teân aùc oân ñaõ gaëp chò Saùu trong mô,
thaáy chò tröøng maét nhìn chuùng. Caùi nhìn cuûa
chò saâu thaúm nhö xoaùy vaøo taän gan ruoät chuùng,
laøm taùi hieän nhöõng cuoäc khuûng boá, cheùm gieát
trieàn mieân, laøm chuùng phaùt ñieân, phaùt khuøng,
phaùt beänh maø cheát baát ñaéc kyø töû.
Nhöõng ngöôøi daân laønh thì thaáy chò nhìn hoï
trìu meán, chan chöùa moät noãi nieàm caûm thoâng,
saâu laéng. Daân ñaûo thôø chò Saùu nhö moät vò thaàn
hoä meänh. Töø thuôû chò naèm xuoáng Haøng Döông
ñeán nay, khoâng ngaøy naøo vaéng höông khoùi treân
ngoâi moä chò.
Bình minh vöøa heù leân phía muõi Loø Voâi, treân
moä chò Saùu ñaõ nghi nguùt nhang khoùi cuøng nhöõng
nhaùnh hoa röøng ñoû röïc caém tröôùc bia moä lung
linh trong gioù sôùm. Nhöõng ngöôøi daân sinh soáng
treân ñaûo töø nhieàu lôùp tröôùc ñaõ truyeàn laïi raèng,
moãi toái chò Saùu ñeàu hieän leân. Sau khi giaùm saùt
moïi vieäc treân ñaûo, chò laïi trôû veà hoùa thaân vaøo caây
10

döông khi trôøi chöa saùng. Cuõng vaøo luùc aáy, ngöôøi
daân ñaûo trôû daäy, ñeán moä chò daâng höông hoa vaø
caàu nguyeän, tröôùc khi laøm moïi vieäc trong ngaøy.
***
Moät ñoaøn cöïu tuø chính trò Coân Ñaûo töø thaønh
phoá Haûi Phoøng ñeán vieáng nghóa trang Haøng
Döông. Hoï daâng hoa, maëc nieäm beân moä chò
Voõ Thò Saùu roài taûn ra thaép nhang treân caùc ngoâi
moä xung quanh. Baøi haùt Nhôù ôn chò Voõ Thò Saùu
voïng ñeán Haøng Döông, ñoïng laïi treân töøng
göông maët moät noãi nieàm xuùc ñoäng saâu laéng vaø
thaønh kính.
Moät toáp cöïu tuø nhaân toùc ñaõ hoa raâm quaây
quaàn beân goác döông vaø ngoâi moä. Hoï baøn luaän
vaø baên khoaên, döôøng nhö ngaøy chò Saùu hy sinh
khoâng ñuùng nhö ngaøy ghi treân bia moä. Taám
bia tröôùc moä mang haøng chöõ: “Voõ Thò Saùu töùc
Nguyeãn Thò Saùu, sinh naêm 1933 taïi Baø Ròa,
maát ngaøy 23-12-1952”.
Nhöõng ngöôøi tuø chính trò ngoài ñoù laø ñoàng
ñoäi cuûa Voõ Thò Saùu. Hoï ñeàu coù maët taïi Coân Ñaûo
trong naêm 1952 ñaày bieán ñoäng. Hoï khoâng theå
naøo queân ñöôïc caùi ngaøy ñau thöông aáy.
Hình aûnh gaàn 40 naêm tröôùc coøn in ñaäm trong
taâm trí hoï. Ñeâm aáy caû ñaûo cuøng thoån thöùc.
Sôùm hoâm sau, khi boïn lính giaûi chò Saùu ra
tröôøng baén, taát caû tuø nhaân ñaõ ñöùng daäy haùt baøi
11

Chieán só ca ñöa tieãn chò. Khi loaït suùng taøn baïo
vang leân, hoï ñoàng thanh theùt vang, töôûng nhö
vôõ tung caû maùi ngoùi nhaø tuø:
- Ñaû ñaûo thöïc daân Phaùp!
- Ñaû ñaûo haønh hình!
- Tinh thaàn Voõ Thò Saùu baát dieät!
Theo söï chæ ñaïo cuûa Ñaûo uûy vaø Lieân ñoaøn Tuø
nhaân khaùng chieán Coân Ñaûo, toaøn ñaûo ñaõ tuyeät
thöïc moät böõa. Ñaïi dieän nhieàu khaùm tuø ñaõ thaûo
vaên thö göûi chuùa ñaûo Giaùtty (Jatty) phaûn khaùng
boïn thöïc daân gieát haïi ngöôøi thieáu nöõ Voõ Thò Saùu.
Gaàn moät naêm sau, nhieàu ngöôøi ñaõ tham gia
cuoäc vöôït nguïc coù moät khoâng hai thôøi aáy noå ra
vaøo ngaøy 12-12-1952 taïi Beán Ñaàm. Hoï quyeát
taâm vöôït ñaûo veà khaùng chieán, traû thuø cho chò
Saùu vaø nhöõng ñoàng ñoäi ñaõ ngaõ xuoáng. Vaäy maø
taám bia moä coøn ñaây laïi ghi ngaøy maát cuûa chò
laø ngaøy 23-12-1952. Cuoäc haønh quyeát chò Saùu,
taám bia moä vaø cuoäc vöôït nguïc Beán Ñaàm trong
maét nhöõng nhaân chöùng lòch söû döôøng nhö coøn
chöùa ñöïng nhieàu uaån khuùc.
Khoâng ai ngôø raèng, cuoäc haønh höông veà Coân
Ñaûo laàn naøy laïi khôûi ñaàu cho moät haønh trình
khaùc, moät haønh trình ñeå tìm cho ñuùng ngaøy maát
cuûa ngöôøi thieáu nöõ anh huøng Voõ Thò Saùu.
***
12

Dinh chuùa ñaûo naèm beân con loä chaïy saùt meù
beå. Cöûa dinh nhìn thaúng Caàu Taøu. Döôùi chaân
voïng gaùc hai beân coång coøn ñaët hai khaåu ñaïi baùc
ñöôïc cheá taïo töø vaøi theá kyû tröôùc, do Giaùm muïc
Baù Ña Loäc (Pigneau de Beùhaine) vaän ñoäng caùc
thöông nhaân Phaùp boû tieàn ra mua, chôû tôùi Coân
Ñaûo vaøo thaùng 9-1788, môû ñaàu cho coâng cuoäc
thöïc daân cuûa Phaùp ôû xöù Ñoâng Döông.
Töø sau ngaøy giaûi phoùng hoaøn toaøn mieàn Nam,
thoáng nhaát ñaát nöôùc (30-4-1975), dinh chuùa ñaûo
ñöôïc söûa sang laïi, duøng laøm nhaø tröng baøy cho
Khu di tích lòch söû Coân Ñaûo. Dinh chuùa ñaûo coù
töôøng xaây bao quanh moät dieän tích vaøi heùcta,
trong ñoù coù moät Sôû Raãy chuyeân troàng rau cho
chuùa ñaûo, coù vöôøn caây aên traùi vaø caây che boùng
maùt. Muøa xuaân, hoa baèng laêng ruïng tím loái ñi.
Ñoaøn cöïu tuø nhaân Coân Ñaûo löôùt qua caùc gian
tröng baøy roài döøng laâu beân böùc aûnh Voõ Thò Saùu
vaø nhöõng hieän vaät ít oûi cuûa giai ñoaïn lòch söû
1945-1954. Moät taám panoâ loàng khung kính,
trang troïng giôùi thieäu danh saùch 52 ngöôøi bò xöû
baén taïi Coân Ñaûo töø thaùng 10-1947 ñeán thaùng
11-1953, trong ñoù coù teân Voõ Thò Saùu. Baûn danh
saùch ñöôïc cheùp ra töø cuoán soå giaùm saùt töû vong
coøn löu laïi ñöôïc taïi kho hoà sô cuûa nhaø tuø.
Theo söï höôùng daãn cuûa nhaân vieân baûo taøng,
ñoaøn khaùch ñeán thaêm kho löu tröõ hoà sô ôû moät
13

gian caïnh ñoù. Baûy giaù taøi lieäu ñöùng söøng söõng
chaát ñaày töøng boù, töøng boù chöa ñöôïc phaân loaïi,
buïi phuû daøy. Coâ nhaân vieân baûo taøng ruùt moät
cuoán soå bìa ñen khoå 22 x 35cm, ruõ saïch lôùp
buïi, laàn giôû töøng trang. Cuoán soå ghi teân nhöõng
ngöôøi ñaõ cheát taïi Coân Ñaûo töø naêm 1947 ñeán naêm
1975, coù ghi roõ hoï teân, naêm sinh, queâ quaùn, aùn
tieát, soá tuø, nôi giam giöõ, ngaøy cheát, lyù do cheát.
Moïi ngöôøi hoài hoäp döøng laïi thaät laâu beân trang
ghi ngaøy maát cuûa chò Voõ Thò Saùu (baèng tieáng
Phaùp): “Voõ Thò Saùu töùc Nguyeãn Thò Saùu, sinh
naêm 1933, taïi Baø Ròa, aùn töû hình; soá tuø G.267,
cheát luùc 7 giôø ngaøy 23-1-1952, do vieäc thi haønh
aùn töû hình”.
Cuoán soå ghi roõ, cuøng ngaøy hoâm aáy, boïn Phaùp
coøn xöû baén anh Hoà Vaên Naêm töùc Naêm Ñen, queâ
ôû Vónh Long, soá tuø G.248.
Ñoaøn khaùch trôû laïi Haøng Döông. Moä anh
Hoà Vaên Naêm naèm ngay caïnh moä Voõ Thò Saùu.
Taám bia moä anh ñuùc baèng xi maêng ñaõ saãm
maøu, reâu phong loang loå, treân ñoù coøn ñoïc roõ
haøng chöõ: “Hoà Vaên Naêm... Maát ngaøy 23-1-1952”.
Coù leõ taám bia moä anh coøn ñöôïc giöõ nguyeân veïn
töø daïo aáy. Noù khoâng phaûi chòu soá phaän thaêng
traàm nhö taám bia moä chò Saùu.
***
14

MOÄT TRANG TRONG CUOÁN SOÅ
GIAÙM SAÙT TÖÛ VONG CUÛA NHAØ TUØ COÂN ÑAÛO
THÔØI PHAÙP

15

16

Ngoâi moä Hoà Vaên Naêm naèm khieâm toán
beân moä Voõ Thò Saùu. Taám bia moä
ñaõ nöùt vôõ nhöng coøn ghi roõ
ngaøy bò xöû baén laø 23-1-1952.
AÛnh: Ñình Thoáng

17

Trong kyù öùc cuûa nhöõng ngöôøi tuø chính trò Coân
Ñaûo, hình aûnh taám bia moä 40 naêm tröôùc vaãn
chöa phai môø. Taám bia ñaàu tieân döïng treân moä
chò Voõ Thò Saùu do kíp tuø laøm thôï hoà (Khaùm 2,
Banh I) ñuùc xi maêng. Bia döïng ngay toái hoâm chò
Saùu hy sinh.
Ngaøy hoâm sau, chuùa ñaûo Giaùtty ñích thaân
daãn lính leân ñaäp naùt taám bia, caøo baèng ngoâi
moä. Laï thay, sau moät ñeâm, ngoâi moä laïi ñöôïc
ñaép cao hôn tröôùc. Moät taám bia môùi ñöôïc ñuùc
baèng ximaêng gioáng y heät laïi ñöôïc döïng leân
trang troïng. Chuùa ñaûo Giaùtty töùc giaän goïi giaùm
thò tröôûng Paùtxi (Passi) leân quaùt naït, ra leänh
phaûi tìm cho ra keû ñuùc bia.
Paùtxi daãn toáp tuø gian leân ñaäp bia, phaù moä,
roài huy ñoäng 20 teân gaùcñieâng (gardien) khaùc
vaøo khuûng boá khaùm thôï hoà. Chuùng döïng 10 boù
maây taàm voâng1 tröôùc cöûa khaùm roài noïc töøng
ngöôøi ra ñaùnh moãi ngöôøi 50 roi. Nhieàu ngöôøi
luûng ñaàu, raùch löng, ñoå maùu, nhöng khoâng ai
heù raêng khai baùo. Anh Baûy “gaø coà”, moät ngöôøi
tuø thöôøng phaïm, ngöïc xaêm ñaày roàng phöôïng
ñaõ chìa löng ñôõ ñoøn cho nhöõng ngöôøi baïn tuø
oám yeáu. Taám löng traàn cuûa anh söng moïng
leân, naùt töôùp, öùa maùu. Anh phaûi naèm saáp haøng
thaùng trôøi.
1. Moät loaïi caây song, hoï maây, thaân to vaø cöùng moïc nhieàu ôû
Coân Ñaûo. Boïn gaùc nguïc chaët khuùc daøi 1 meùt ñeå ñaøn aùp tuø nhaân.

18

Tôø baùo Xaây döïng, tieáng noùi cuûa tuø nhaân khu
thôï hoà ñaõ ñaêng baøi thô Moä bia em Saùu cuûa Leâ
Ñình, ca ngôïi khí phaùch cuûa Baûy “gaø coà” vaø tinh
thaàn chòu ñöïng cuûa tuø nhaân kíp thôï hoà:
“... Baûy “gaø coà” ngöôøi tuø thöôøng bieät xöù.
Phaït ngang tay cho coû daïi raïp ven bôø
Phanh ngöïc ra roàng phöôïng muùa töï do
Anh doõng daïc: khu thôï hoà kieân quyeát
Bia naøy beå ta laøm ngay bia khaùc
Suoát tuaàn qua löng tuø thòt naùt
AÙo raùch loøi da, ñoû maùu caêm thuø...”1.
Sau traän aáy, nhieàu tuø nhaân kíp thôï hoà phaûi
naèm beänh xaù, nhöõng ngöôøi tình nghi bò phaït xaø
lim. Song nhöõng ngöôøi coøn ñi laøm vaãn leùn giaáu
töøng nhuùm ximaêng gom laïi. Vôï con gaùc nguïc
ngöôøi Vieät cuõng tieáp tay cho tuø nhaân trong vieäc
döïng bia, ñaép moä.
Boïn chuùa nguïc khoâng sao hieåu noåi, cöù sau
moãi laàn chuùng ñaäp bia, phaù moä thì ngoâi moä vaø
taám bia laïi hieän leân y chang nhö tröôùc. Daân ñaûo
baét ñaàu lan truyeàn raèng, coâ Saùu raát linh thieâng,
khoâng ai coù theå phaù ñöôïc moä coâ; raèng, coâ ñaõ hieän
1. Thô Coân Ñaûo, Ban Tuyeân huaán Ñaûo uûy Coân Ñaûo xuaát
baûn naêm 1953, baûn in boät, löu taïi Phoøng Lòch söû Ñaûng, Ban
Tuyeân giaùo Tænh uûy Baø Ròa - Vuõng Taøu.

19

veà, coâ seõ vaën coå nhöõng thaèng hoãn laùo. Boïn gaùc
nguïc vaø boïn tuø gian baét ñaàu chuøn tay.
Tuø nhaân kíp ñaäp ñaù (Khaùm 6, Banh II) tìm
caùch chia löûa cho kíp thôï hoà. Sau Teát aâm lòch
naêm Nhaâm Thìn (1952) ngöôøi ta thaáy taám bia
baèng ñaù granít ñöôïc chaïm khaéc coâng phu döïng
treân moä chò Saùu. Boïn tuø gian laïi baùo ngay cho
chuùa ñaûo. Chuùng ñoaùn ngay laø chæ coù baøn tay taøi
hoa cuûa Voõ Nguyeân môùi taïc ñöôïc taám bia ñeïp nhö
theá. Nhöng laàn aáy Voõ Nguyeân khoâng bò phaït.
Nhaø tuø ñang caàn nhieàu ñaù ñeå raûi con ñöôøng ra
Beán Ñaàm tröôùc muøa gioù chöôùng. Voõ Nguyeân laø
tay thôï ñuïc loã mìn gioûi nhaát trong kíp.
Giaùm thò tröôûng Paùtxi laïi daãn ñaùm tuø gian
leân Haøng Döông. Cuoác, xeûng chuùng mang theo
ñaäp khoâng beå ñöôïc taám bia baèng ñaù quyù. Caû boïn
xuùm nhau khieâng taám bia quaúng xuoáng bieån.
***
Khoâng ai nhôù heát ñaõ coù bao nhieâu taám bia
döïng treân moä chò. Thôøi Myõ - nguïy, moãi laàn
môû chieán dòch toá coäng laø boïn caûi huaán laïi kích
ñoäng ñaùm tuø tay sai ñaäp bia moä chò Saùu ñeå haï
uy theá nhöõng ngöôøi coäng saûn. Nhöng chuùng
vöøa ñaäp xong thì laïi coù taám bia khaùc moïc leân,
khi baèng xi maêng, khi baèng ñaát nung, khi laïi
baèng ñaù, baèng goã, baèng toân vaø ñaëc bieät coù caû
20

taám bia ñöôïc chaïm treân caåm thaïch, ñaët töø
moät cô sôû chuyeân taïc bia coù tieáng ôû Chôï Lôùn
chôû ra nöõa.
Nhöõng keû heøn haï coù theå phaù ñöôïc taám bia
naøy hay taám bia khaùc, nhöng chuùng khoâng theå
xoùa ñöôïc taám loøng ngöôõng moä cuûa tuø nhaân vaø
daân ñaûo vôùi ngöôøi con gaùi maø hoï ñaõ phong
thaàn. Chuùng caøng ñaäp phaù thì chò caøng linh
thieâng. Nhöõng caâu chuyeän veà chò ñaõ trôû thaønh
huyeàn thoaïi treân ñaûo.
Ñeå toû loøng toân kính Voõ Thò Saùu, ngoâi moä
cuûa chò ñöôïc nhöõng ngöôøi tuø chính trò xaây laïi
sau ngaøy giaûi phoùng (1975). Song ai ñaõ töøng
bieát ñeán ngoâi moä chò tröôùc ngaøy aáy ñeàu khoâng
theå queân hình aûnh moät ngoâi moä ñöôïc xeáp baèng
haøng ngaøn, haøng ngaøn vieân ñaù lôùn nhoû vôùi
voâ vaøn chaân nhang, ngaøy naøo cuõng coù nhöõng
nhaùnh hoa röøng töôi thaém caém voäi. Hoï cuõng
khoâng theå queân ñöôïc nhöõng taám bia ñöôïc laøm
baèng baát cöù chaát lieäu gì coù ñöôïc cuûa nhöõng
ngöôøi tuø.
Nhöõng vieân ñaù, nhöõng taám bia aáy laø loøng
thaønh kính cuûa haøng vaïn con ngöôøi thuoäc nhieàu
theá heä nhöõng ngöôøi tuø ñaõ baát chaáp ñoøn roi vaø
hình phaït. Nhöõng baøn tay löôïm töøng vieân ñaù
treân nuùi Chuùa veà ñaép moä khoâng chæ laø tuø chính
trò maø coù caû nhöõng ngöôøi tuø thöôøng phaïm, vôï
21

con gaùc nguïc, binh lính, vieân chöùc soáng treân
hoøn ñaûo naøy. Moãi laàn coù dòp ñi ngang qua Haøng
Döông hoï ñeàu khoâng queân ñaët treân moä chò moät
vieân ñaù, thaép neùn nhang hay caém moät boâng hoa
vöøa ngaét ñöôïc ven ñöôøng vôùi taám loøng thaønh
kính, ngöôõng moä tröôùc söï linh thieâng cuûa ngöôøi
thieáu nöõ ñaõ trôû thaønh huyeàn thoaïi.

22

2. TUOÅI THÔ
TREÂN QUEÂ HÖÔNG ÑAÁT ÑOÛ
Laàn ñaàu tieân sau 40 naêm, leã kyû nieäm ngaøy
hy sinh cuûa Voõ Thò Saùu ñöôïc toå chöùc troïng theå
vaøo ñuùng ngaøy hy sinh cuûa chò (23-1-1952 – 231-1992) taïi queâ höông Ñaát Ñoû.
Saùng xuaân hoâm aáy, töôïng ñaøi Voõ Thò Saùu cao
6 meùt nhö taïc vaøo ñaát trôøi boùng daùng ngöôøi con
gaùi ñaõ trôû thaønh baát töû. Ñoäi tieâu binh danh döï
cuûa Coâng an tænh boàng suùng löôõi leâ tuoát traàn,
trang nghieâm ñöùng döôùi chaân töôïng ñaøi. Doøng
ngöôøi tuaàn töï ñi vaøo saép thaønh ñoäi nguõ treân
saân haønh leã. Baøi haùt Nhôù ôn chò Voõ Thò Saùu
vang leân lay ñoäng traùi tim töøng ngöôøi:
“... Muøa hoa leâkima nôû, ôû queâ ta mieàn Ñaát Ñoû,
thoân xoùm vaãn nhaéc teân ngöôøi anh huøng ñaõ cheát
cho muøa hoa leâkima nôû. Ñôøi sau vaãn coøn nhaéc
nhôû, soâng nuùi ñaát nöôùc ôn ngöôøi anh huøng ñaõ
cheát cho ñôøi sau.
Ngöôøi thieáu nöõ aáy nhö muøa xuaân, chò ñaõ daâng
23

caû cuoäc ñôøi, ñeå chieán ñaáu vôùi bao nieàm tin, duø
cheát vaãn khoâng luøi böôùc...”.
Ñoàng chí Phaïm Vaên Hy, UÛy vieân Trung öông
Ñaûng, Bí thö Tænh uûy tænh Baø Ròa - Vuõng Taøu,
ñoïc dieãn vaên khai maïc leã töôûng nieäm:
“... Baèng nhöõng chieán coâng xuaát saéc, baèng
duõng khí hieân ngang tröôùc keû thuø vaø tröôùc caùi
cheát, Voõ Thò Saùu ñaõ neâu moät taám göông saùng
ngôøi chuû nghóa anh huøng caùch maïng, laøm raïng
rôõ cho nhaân daân Baø Ròa - Vuõng Taøu, cho theá heä
treû Vieät Nam vaø cho daân toäc Vieät Nam. Chuùng
ta töï haøo vì chính queâ höông Long Ñaát giaøu
truyeàn thoáng caùch maïng ñaõ saûn sinh ra ngöôøi
thieáu nöõ anh huøng Voõ Thò Saùu. Thò traán Ñaát
Ñoû, nuùi Chaâu Vieân, chôï Long Ñieàn, nhaø hoäi
Long Nhung, xaõ Long Myõ laø nôi maø laù côø ñoû
buùa lieàm ñaõ xuaát hieän sôùm nhaát trong vuøng Baø
Ròa - Vuõng Taøu...”.
Nhöõng chuøm hoa leâkima traéng muoát rung
rinh trong naéng sôùm. Queâ höông Ñaát Ñoû coù
nuùi Chaâu Vieân huøng vó, coù bieån Long Haûi bao
quanh, nhöõng baõi caùt traûi daøi, muõi Kyø Vaân thô
moäng, nhöõng taûng ñaù loâ nhoâ nhö baày ruøa bieån
ñuøa giôõn beân soùng nöôùc. Röøng hoa anh ñaøo röïc
rôõ doïc con ñöôøng ven chaân nuùi Chaâu Vieân.
Chuøa Long Baøn daùng veû uy nghieâm, loái kieán
truùc ñaäm ñaø saéc thaùi daân toäc. Xaõ Long Myõ,
24

nay laø Phöôùc Long Hoäi anh huøng, moät trong
nhöõng nôi coù cô sôû caùch maïng ñaàu tieân trong
tænh. Keá ñoù laø xaõ Phöôùc Haûi, nôi chi boä coäng
saûn ñaàu tieân ôû vuøng Baø Ròa - Vuõng Taøu ra ñôøi
(1934) khi thieáu nöõ Voõ Thò Saùu môùi troøn tuoåi
thoâi noâi.
Suoát hai cuoäc khaùng chieán, Long Ñaát luoân
luoân laø caên cöù ñòa caùch maïng. Ngöôøi daân Long
Ñaát phaûi ñoái phoù vôùi nhieàu keû thuø, töø Phaùp ñeán
Myõ - nguïy vaø quaân chö haàu UÙc, Taân Taây Lan...
Bom ñaïn keû thuø ñaõ caøy xôùi, taøn phaù laøng queâ,
gieo bao noãi ñau thöông, cheát choùc.
Keå töø sau ngaøy giaûi phoùng, vuøng ñaát naøy
ñang hoài sinh. Nhöõng caùnh ñoàng ñöôïc töôùi tieâu
2 vuï, luùa troå boâng vaøng. Töøng ñoaøn ghe ôû laøng
caù Phöôùc Tænh, Phöôùc Haûi ra khôi buoâng löôùi.
Ngoâi tröôøng môùi, Trung taâm y teá môùi cuûa huyeän
khang trang ñaõ moïc leân. Löôùi ñieän veà thaép saùng
queâ höông chò Saùu vaø vöôn xa veà xaõ Phöôùc Long
Hoäi anh huøng.
Keát thuùc buoåi leã kyû nieäm 40 naêm ngaøy hy
sinh cuûa Anh huøng - Lieät só Voõ Thò Saùu, ñoàng
chí Phaïm Vaên Hy, UÛy vieân Trung öông Ñaûng,
Bí thö Tænh uûy, khaúng ñònh:
Töï haøo ñöôïc soáng vaø chieán ñaáu treân queâ
höông Voõ Thò Saùu anh huøng, toaøn Ñaûng boä,
quaân vaø daân trong tænh Baø Ròa - Vuõng Taøu haõy
25

kieân ñònh con ñöôøng maø Ñaûng Coäng saûn Vieät
Nam ñaõ vaïch ra, giöõ vöõng an ninh chính trò,
traät töï, an toaøn xaõ hoäi, naâng cao trình ñoä vaên
hoùa, khoa hoïc - kyõ thuaät vaø chuyeân moân ñeå xaây
döïng vaø baûo veä ñaát nöôùc.
Haõy ñoaøn keát, phaán ñaáu vöôn leân, quyeát taâm
laøm cho queâ höông Voõ Thò Saùu khoâng ngöøng
thay da, ñoåi thòt.
Baøi haùt Nhôù ôn chò Voõ Thò Saùu thieát tha,
saâu laéng vaãn vang voïng treân queâ höông Ñaát Ñoû.
Nhöõng nhaønh leâkima nôû traéng, nhöõng chuøm
kheá ngoït tróu caønh, nhöõng göông maët treû thô
traøn ñaày haïnh phuùc, nhöõng taø aùo traéng vaø khaên
quaøng ñoû tung bay. Caùc em ñang muùa haùt beân
töôïng ñaøi Voõ Thò Saùu.
***
Moät ñoaøn thanh thieáu nieân hoïc sinh ñeán
thaêm ngoâi nhaø löu nieäm Voõ Thò Saùu. Caên nhaø
roäng 32 meùt vuoâng lôïp ngoùi, vaùch goã, baøi trí
ñôn sô. Chieác saäp goã vaø chieác baøn aên côm laø
hai hieän vaät coøn löu laïi ñöôïc töø thuôû aáu thô
cuûa chò Saùu. Treân töôøng, beân caïnh baøn thôø gia
tieân laø baèng Toå quoác ghi coâng vaø baèng coâng
nhaän di tích.
Voõ Thò Saùu ñaõ soáng nhöõng ngaøy aáu thô taïi
ngoâi nhaø naøy. Ñoù laø moät caên trong daõy “phoá
laøng” maø Ban Höông chöùc toång An Phuù Thöôïng
26

xaây caát baèng coâng quyõ cho daân phoá thueâ laïi.
OÂng Voõ Vaên Hôïi vaø baø Nguyeãn Thò Ñaäu thaân
sinh ra Voõ Thò Saùu ñaõ thueâ caên nhaø naøy vaø
laäp nghieäp taïi thò traán Ñaát Ñoû. Hai oâng baø
sinh ñöôïc saùu ngöôøi con. Voõ Thò Saùu laø con
thöù saùu. Döôùi chò laø coâ em uùt Voõ Thò Baûy, sinh
naêm 1934.
Voõ Thò Saùu sinh naêm 1933 taïi xaõ Phöôùc Thoï,
quaän Ñaát Ñoû, nay laø xaõ Phöôùc Long Thoï, huyeän
Long Ñaát, tænh Baø Ròa - Vuõng Taøu. Xaõ Phöôùc
Long Thoï anh huøng naèm ôû trung taâm thò traán
Ñaát Ñoû, döôùi chaân nuùi Chaâu Vieân - Chaâu Long
huøng vó, nôi ñaõ noåi danh laø Chieán khu Minh
Ñaïm ôû mieàn Ñoâng Nam Boä trong hai cuoäc khaùng
chieán choáng Phaùp vaø choáng Myõ.
Caùch ñoù khoâng xa laø moät trung taâm ngheà
caù noåi tieáng laâu ñôøi, xaõ Phöôùc Haûi anh huøng,
nôi Chi boä Coäng saûn ñaàu tieân ñaõ ra ñôøi treân
vuøng ñaát Baø Ròa - Vuõng Taøu vaøo muøa xuaân
naêm 1934. Caïnh ñaáy laø laøng Long Myõ, caên cöù
ñòa caùch maïng ñaàu tieân cuûa tænh, queâ höông
cuûa nhaø caùch maïng Döông Baïch Mai, Voõ Vaên
Thieát, nhöõng ngöôøi coäng saûn ñaàu tieân cuûa vuøng
ñaát naøy. OÂng Voõ Vaên Thieát bieát oâng Voõ Vaên
Hôïi - ba Voõ Thò Saùu töø thôøi trai treû, vaø chính
oâng laø ngöôøi dìu daét Voõ Thò Saùu vaøo con ñöôøng
caùch maïng.
27

Thaùng 8-1945, môùi böôùc qua tuoåi 12, Saùu raïo
röïc nhìn theo böôùc chaân anh Naêm1 trong ñoäi
Thanh nieân Tieàn phong tham gia giaønh chính
quyeàn vaø baûo veä thoân xoùm. Thöïc daân Phaùp
taùi chieám Ñaát Ñoû, anh Naêm thoaùt ly ñi khaùng
chieán, Saùu cuøng coâ em uùt ôû nhaø phuï giuùp ba maù.
OÂng Voõ Vaên Hôïi saém ñöôïc moät chieác xe ngöïa.
5 giôø saùng oâng ñaùnh xe ra chôï Ñaát Ñoû ñoùn khaùch
ñi Long Ñieàn hay Phöôùc Haûi. Saùu daäy sôùm cho
ngöïa aên roài giuùp ba thaéng ngöïa. Ba ñi roài, Saùu
phuï maù gaùnh ñoà ra chôï.
Baø Ñaäu baùn buùn bì - chaû gioø taïi chôï Ñaát
Ñoû, moät moùn aên truyeàn thoáng cuûa baø con
vuøng naøy. Baø Ñaäu cuoán chaû gioø, Saùu chuïm löûa
chieân, phuï maù laáy buùn, röûa cheùn. Khaùch haøng
laø nhöõng ngöôøi daân quen bieát trong vuøng ñi
chôï, laø nhöõng baïn haøng ôû chôï. Baø Ñaäu vöøa
baùn haøng, vöøa vui chuyeän vôùi moïi ngöôøi. Saùu ít
noùi, phuïc vuï luoân tay vaø nhìn moïi ngöôøi baèng
caëp maét thieän caûm.
Boïn cai, ñoäi moãi laàn daãn lính ñi suïc saïo cuõng
saø vaøo aên, noùi chuyeän tuïc tóu. AÊn xong, chuùng
queït mieäng boû ñi, khoâng theøm traû tieàn. Baø Ñaäu
goïi laïi thì ñöùa naït noä, ñöùa cöôøi hoâ hoá. Saùu tröøng
maét nhìn chuùng, khoù chòu vaø khinh bæ.
1. Ñoàng chí Voõ Vaên Me, nay laø caùn boä höu trí taïi thaønh
phoá Vuõng Taøu.

28

Chieàu taø, tan chôï, Saùu gaùnh ñoà veà. Vöøa luùc
oâng Naêm Hôïi dong xe vaøo nhaø. Saùu giuùp ba
thaùo ngöïa, xuùc thoùc, laáy coû cho ngöïa aên roài
phuï maù naáu côm.
Sau böõa aên toái, oâng Naêm Hôïi oâm chieáu ra
chôï nguû treân saäp haøng. Chieác saäp goã duy nhaát
trong nhaø daønh cho ba meï con Saùu.
***
Ñeâm khuya, ngoïn ñeøn daàu leo leùt, UÙt Baûy ñaõ
nguû say. Saùu trôû mình oâm laáy maù. Baø Ñaäu aâu
yeám vuoát maùi toùc con. Saùu thuû thæ:
- Maù aø, coù deã ñeán ba thaùng roài khoâng thaáy
anh Naêm veà.
- Toäi nghieäp anh con. Tuïi Phaùp ñoùng theâm
ñoàn, chaën heát caùc ngaû leân cöù. Maáy aûnh veà ñuïng
tuïi noù hoaøi. Baø con cuõng khoâng tieáp teá ñöôïc,
chaéc maáy anh con cöïc laém.
- Hay maù ñeå con ñi. Con bieát loái traùnh tuïi noù.
Baø Ñaäu thôû daøi:
- Ñöôøng xa laém, laïi ñeâm hoâm, ruûi coù chuyeän
gì... Thoâi ñeå maù tính kyõ ñaõ.
Saùu quaû quyeát:
- Con ñi ñöôïc maø. Vôùi laïi con nhôù anh Naêm
quaù. Maù cho con leân thaêm anh ñi.
- ÔØ, ñeå mai maù coi.
29

Saùu traèn troïc hoài laâu roài thieáp ñi. Baø Ñaäu
laëng leõ ngaém ñöùa con gaùi vöøa chôùm tuoåi daäy
thì. Baø thöông Saùu nhaát nhaø. Saùu chòu thöông
chòu khoù. Saùu khoâng thöøa höôûng ñöôïc neùt
duyeân cuûa baø. Saùu gioáng y chang baø noäi, neùt
maët hôi thoâ, da ngaêm ngaêm, daùng queâ, lam
luõ, ít noùi, suy tö.
Buø laïi, Saùu ñöôïc neát hay lam hay laøm. Coâ
thoâng minh vaø thaùo vaùt, vieäc gì noùi laø laøm, chæ
moät laàn laø bieát. Töø ngaøy hai anh ñi, Saùu phaûi
laøm quaàn quaät töø saùng ñeán toái phuï maù, phuï ba,
boû dôû lôùp ba tröôøng laøng.
Saùu noåi tieáng gan daï töø beù. Coù moät laàn nhaø
baän vieäc, khoâng hoïc thuoäc baøi neân thaày Thaân
baét ñaët tay leân baøn vuït baûy thöôùc. Tay Saùu
söng uø, nhöng coâ chæ baäm moâi, khoâng khoùc.
Laàn khaùc, maáy caäu con trai nghòch ngôïm baét
con kyø nhoâng döù laøm cho coâ Chí, baïn Saùu,
khoùc theùt leân. Saùu naém coå con kyø nhoâng lieäng
laïi khieán maáy chaøng ngoã ngöôïc cuõng phaûi uø
teù chaïy.
Baø Ñaäu tính tôùi tính lui song cuõng chaúng coøn
caùch naøo. Baø tin Saùu maø vaãn lo. Hoâm sau, löïa
luùc vaéng khaùch, baø ñeå Saùu troâng haøng roài ñi
mua gaïo, maém, baùnh traùi, thuoác huùt, kim chæ
ñem tôùi göûi nhaø oâng Naêm Pha trong xoùm vaéng,
heïn chieàu nay Saùu seõ ñeán laáy ñöa vaøo khu. OÂng
30

Naêm Pha cuõng coù con trai, con reå cuøng ñôn vò
vôùi con trai baø, anh Naêm cuûa Saùu.
Chieàu hoâm aáy baø Ñaäu daën Saùu raát kyõ veà
ñöôøng ñi, loái laïi, nhöõng nôi boïn lính hay phuïc
kích, neáu gaëp tuïi noù thì ñoái ñaùp ra sao...
Maù daën gì, Saùu chæ “daï”. Ñoâi maét Saùu aùnh
leân moät nieàm vui khoù taû. Coâ möôøng töôïng giaây
phuùt ñöôïc gaëp gôõ anh Naêm. Chaéc anh seõ phaûi
ngaïc nhieân khi thaáy ngöôøi ñem ñoà tieáp teá laàn
naøy laïi laø “con nhoùc” maø môùi ñoù anh Naêm coøn
nheùo tai, naït noä.
Sau khi Chi ñoäi 16 ñaùnh saäp Caàu Troïng,
giaûi phoùng Xuyeân Moäc, khu caên cöù cuûa tænh
Baø Ròa ñöôïc xaây döïng taïi Goø Caø (Phöôùc Böûu).
Ñôn vò cuûa anh Naêm choát ôû Caàu Troïng, baûo veä
cöûa ngoõ cuûa caên cöù. Caàu Troïng caùch thò traán
Baø Toâ chöøng 5 caây soá. Töø Baø Toâ veà Ñaát Ñoû
hôn möôøi caây soá. Nhöng Saùu khoâng theo tænh
loä 23 maø baêng ñoàng, caét khuùc ñöôøng vaéng,
nhaèm khoaûng röøng giaø tröôùc maët roài caëp theo
bìa röøng maø ñi, ñeán bôø suoái môùi ngöôïc leân
Caàu Troïng.
Trôøi toái daàn, nhieàu laàn Saùu vaáp ngaõ roài laïi
nhoåm daäy hoái haû ñi. Coù ñoâi luùc giaät thoùt mình vì
nhöõng tieáng ñoäng laï giöõa bìa röøng aâm u, hoang
vaéng. Ñeán bôø suoái, Saùu môùi thôû phaøo nheï nhoõm
31

vì ñaõ gaàn tôùi. Coâ haï gioû ñoà xuoáng, vuïc nöôùc suoái
leân uoáng moät hôi roài ngaû ngöôøi treân baõi caùt.
Maûnh traêng haï tuaàn soi boùng ngöôøi con gaùi beù
boûng giöõa baõi caùt meânh mang.
Toå tuaàn tra baét gaëp Saùu treân baõi caùt vaø ñöa
coâ veà laùn. Moïi ngöôøi xuùm laïi hoûi thaêm chuyeän
queâ nhaø. Saùu ngoài thôû, tuûm tæm cöôøi, toùc xoõa,
aùo öôùt ñaãm moà hoâi dính beát vaøo löng, hai oáng
quaàn laám lem buøn ñaát.
Anh Naêm ñöùng laëng nhìn Saùu moät hoài roài ñi
pha traø, dôõ baùnh traùi môøi moïi ngöôøi. Chuyeän
troø vui veû ñöôïc moät hoài thì Hoà Hieäp - tröôûng
Coâng an huyeän Ñaát Ñoû - baûo anh Naêm ñöa Saùu
veà laùn chæ huy. Anh ñang noùng loøng muoán bieát
hoaït ñoäng cuûa ñòch taïi Ñaát Ñoû.
Saùu keå chuyeän boïn lính nguïy ngaøy naøo cuõng
keùo voâ chôï luïc soaùt, giöït ñoà, aên quît cuûa baø
con. Thaáy ai mua nhieàu laø chuùng naït: “Boä ñònh
tieáp teá cho Vieät Minh haû!” roài moãi ñöùa giöït moät
thöù. Ai la hay cöï laïi laø chuùng baét voâ ñoàn. Teân
cai toång Toøng thænh thoaûng laïi ñeán töøng nhaø
coù con ñi voâ röøng haêm doïa. Boïn lính cuõng tôùi
rình, chaúng thaáy Vieät Minh, chuùng voâ baét gaø,
vòt veà aên nhaäu. Baø con thuø laém, chæ mong maáy
anh veà tröøng trò tuïi noù.
Hoà Hieäp daën Saùu gheù moät cô sôû cuûa coâng an
32

nhôø mua moät soá thöù caàn thieát, daën Saùu ñeå yù
haønh tung cuûa boïn lính, teà, chæ ñieåm ñeå laàn sau
leân baùo cho maáy anh. Hoà Hieäp baûo anh Naêm
cuøng hai ñoäi vieân ñöa Saùu veà ñeán gaàn boùt gaùc
ñaàu laøng. Saùu duùi vaøo tay anh Naêm maáy ñoàng
baïc vaø bòch thuoác reâ.
Nöûa ñeâm, baø Ñaäu vaãn thöùc chôø. Baø giaät mình
moãi khi coù tieáng chaân qua cöûa. Hoài laâu, baø laïi ñi
ra ñi voâ, lieác maét qua khe cöûa goã. Baø vöøa quay
löng laïi thì Saùu nheï nhaøng laùch cöûa vaøo oâm
chaàm laáy baø. Baø Ñaäu giaät thoùt caû ngöôøi, quay
laïi keâu leân khe kheõ:
- Con laøm maù heát hoàn.
Saùu vuïc nöôùc röûa maët, thay ñoà roài ruùc ñaàu vaøo
ngöïc maù, ruû ræ keå chuyeän suoát ñeâm.
Nhöõng ngaøy sau, baø Ñaäu thaáy Saùu hoaït baùt
haún leân. Ngoài chieân chaû gioø maø Saùu nghe heát
moïi chuyeän xung quanh, lieác maét khaép chôï. Luùc
vaéng khaùch laø Saùu thoaét ñi, thoaét veà. Daân chôï
bieát Saùu nhöng chaúng ai ñeå yù tôùi con beù ñen
ñuûi, aùo sôøn vai, ngöôøi oám nhaùch, döôøng nhö nhoû
hôn tuoåi 13 aáy! Saùu cöù laëng leõ quan saùt, ñeå roài
coù dòp cung caáp tin töùc cho maáy anh.
Moät böõa chôï vaéng, Saùu laïi thaêm Chí, baïn hoïc
naêm xöa. Chí cuøng tuoåi, ngöôøi coù da thòt hôn
Saùu. Hai coâ beù thô thaån nhaët nhöõng caùnh hoa
33

leâki...