Original title: TRUE OR FALSE?
Copyright © 2014 Dorling Kindersley Limited.
Bản tiếng Việt © NXB Trẻ, 2016

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN DO THƯ VIỆN KHTH TP.HCM THỰC HIỆN

General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data

Andrea Mills
Thật hay giả? / Andrea Mills ; Tô Bá Văn dịch. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2016.
196 tr. ; 20 x 28 cm.
Nguyên bản : True or false?
1. Khoa học -- Tài liệu phổ cập. I. Tô Bá Văn. II. Ts. III. Ts: True or false?.
500 -- ddc 23
D626

MỤC LỤC

Cơ thể
chúng ta
75% cơ thể là nước
8
Chúng ta chỉ sử dụng 10% bộ não
10
Não trái điều khiển nửa phải của cơ thể 12
Cơ thể mất nhiệt nhiều nhất ở đầu
14
Nếu nuốt hạt táo, cây táo con
sẽ mọc trong dạ dày
16
Buổi sáng, bạn cao hơn so với buổi chiều 18
Khi cau mày, ta dùng nhiều cơ hơn
khi cười
20
Mống mắt của bạn cũng độc nhất
như vân tay vậy
22
Lưỡi có các zone vị giác
24
Chấy (chí) thích tóc bẩn
26
Bạn bị cảm vì lạnh
28
Rau chân vịt (cải bó xôi) giúp bạn khỏe 30
Chúng ta có chung 96% DNA với tinh tinh 32
Tai và mũi bạn tiếp tục phát triển
khi bạn về già
34
NGÔN NGỮ CƠ THỂ
36

Thiên nhiên
Loài chim có tổ tiên là khủng long
40
Khủng long bạo chúa T-rex (Tyrannosaurus
rex) là khủng long lớn nhất
42
Cá sấu khóc khi ăn thịt con mồi
44
Voi không bao giờ quên
46
Lạc đà trữ nước trong bướu
48

Trái dừa rơi giết nhiều người hơn cá mập 50
Tắc kè hoa đổi màu để hòa vào
chung quanh
52
Khi sợ hãi, đà điểu vùi đầu xuống cát
54
Chuột thích pho mát (phô mai)
56
Ong sẽ chết sau khi đốt (chích) kẻ thù 58
Cá vàng có trí nhớ 3 giây
60
Gián có thể sống tiếp 3 ngày
dù đã mất đầu
62
Chúng ta nuốt 8 con nhện trong lúc
ngủ mỗi năm
64
Hoa hướng dương luôn dõi theo
hướng đi của Mặt trời
66
Cà chua là quả
68
BẢN CHẤT TỰ NHIÊN
70

Khoa học và
công nghệ
Không thể đun sôi nước trên núi cao
74
Mọi tia sáng di chuyển với cùng vận tốc 76
Ca sĩ Opera có thể hát vỡ kính
78
Cầu vồng có 7 màu
80
Đồng xu rơi từ tòa nhà cao tầng
có thể làm chết người
82
Miếng bánh mì luôn rơi mặt phết bơ
xuống đất
84
Chế độ bảo vệ màn hình giúp
tiết kiệm điện năng
87
Thủy tinh được làm từ cát
88
Kháng sinh penicillin được tìm ra
do tình cờ
90
Không thể có mặt ở 2 địa điểm
cùng một lúc
92
Internet và Mạng diện rộng
Thế giới (www) là một
94
Bạn xuất hiện trên camera CCTV
300 lần mỗi ngày
96
Robot sẽ thống trị thế giới
98
KHOA HỌC TUYỆT VỜI
100

Mùa hè ấm áp vì quỹ đạo Trái đất
gần Mặt trời nhất
Trời đêm đỏ là dấu hiệu thời tiết tốt
Thiên lôi không đánh hai lần
vào cùng một chỗ
Không có hai bông tuyết giống nhau
hoàn toàn
Dân số thế giới có thể dồn hết vào
Los Angeles
NÀO XUỐNG HẠ GIỚI

Không gian
Big Bang nổ rất to
Vũ trụ ngày càng to ra
Hố đen nuốt chửng mọi thứ ở gần nó
Chỉ sao Thổ có vành
Chưa từng có sự sống trên sao Hỏa
Pluto là một hành tinh
Trái đất có hình cầu hoàn hảo
Có mặt tối của Mặt trăng
Mặt trời màu vàng
Ánh sáng sao đã hàng triệu tuổi
Những ngôi sao trong các chòm
ở gần nhau
Các phi hành gia nổ tung nếu không có
bộ đồ không gian
THẾ GIỚI BÊN NGOÀI

104
106
108
110
112
114
117
118
120
122
125
126
128

Trái đất
Ấn Độ từng nối với Úc
Đi khắp 7 biển
Amazon là sông dài nhất thế giới
Everest là ngọn núi cao nhất thế giới
Sa mạc luôn nóng
Nếu núi lửa không sinh ra dung nham,
nó không nguy hiểm
Động đất rất hiếm hoi

132
134
136
138
140
142
144

146
148
150
152
154
156

Lịch sử và
văn hóa
Người vượn cổ Neanderthal rất lông lá
và kêu ủn ỉn
Kim tự tháp được xây bởi những nô lệ
Những bức tượng Hy Lạp được làm từ
cẩm thạch trắng
Hoàng đế La Mã giơ ngón tay cái lên
để cứu mạng đấu sĩ
Người Viking đội những cái mũ có sừng
Người Trung cổ không tắm
Chuột lan truyền bệnh dịch hạch
Columbus phát hiện ra châu Mỹ
Marie Antoinette nói,
“Hãy cho họ ăn bánh kem!”
Napoleon là người thấp bé
Binh lính hai phe đã cùng chơi
đá bóng trên chiến hào
Huy chương vàng Olympic
được làm từ vàng ròng
Hamburger được chế ra ở Hamburg
Nghe nhạc cổ điển giúp bạn
thông minh hơn
CHUYỆN AI CŨNG BIẾT
Giải đáp
Chú dẫn

160
162
164
166
168
171
172
174
176
178
180
182
184
186
188
190
193

Cơ thể
chúng ta
Cơ thể chúng ta là một cấu trúc
sống phức tạp nhất hành tinh.
Hãy nhìn bên dưới lớp da chúng ta
để thấy hàng tỷ tỷ tế bào và vô số
hệ thống cao cấp đang hoạt động,
nhưng hãy kiên nhẫn vì một vài
ngộ nhận về y học đã lan truyền
với tốc độ như dịch bệnh, đòi hỏi
chúng ta phải quan tâm và chăm
sóc khẩn cấp để trả lại sức khỏe
cho tế bào và hệ cơ quan trong
cơ thể.

Ảnh chụp hiển vi điện tử (SEM - Scanning Electron Micrograph)
này cho thấy những tế bào hồng cầu mắc vào các búi sợi fibrin
(tơ huyết). Khi có chấn thương, các sợi này hình thành các cục
máu tại vết thương để ngăn không cho máu chảy ra ngoài.

75% cơ thể là nước

Có 3 loại nước mắt. Nước mắt cơ
bản làm sạch và bôi trơn mắt.
Nước mắt phản xạ đáp ứng lại các
kích thích như hơi hành hay phấn
hoa. Nước mắt cảm xúc để biểu lộ
tình cảm, và có thành phần hóa
học khác với 2 loại đầu.

CÁC DẠNG NƯỚC MẮT

Nước không chỉ là đồ giải khát tốt nhất thế giới,
nó rất cần thiết cho cuộc sống của bạn trên Trái đất này.
Hơn 75% trọng lượng cơ thể trẻ em là nước.
Đàn ông trưởng thành có 60%, còn phụ nữ
có 50% trọng lượng cơ thể là nước.
Khoảng 65% nước trong cơ thể
nằm trong 40 tỷ tỷ tế bào của nó.

ĐÚNGSAhaI?y

Khi mức nước trong cơ
thể hạ, vùng dưới gò
não (hypothalamus) ghi
nhận sự sụt giảm này
và bật phản ứng khát.
Mất đi 10% nước, cơ thể
bạn sẽ nguy kịch.

Liệu
có khả năng
chết vì uống
quá nhiều
nước?

8
CƠ THỂ CHÚNG TA

MÁU

Nước bọt được tiết ra từ từ và chúng ta
nuốt nước bọt từng chút một mà không hề
nhận ra. Nước bọt của người có 99% nước
và 1% là các thành phần khác.

NƯỚC BỌT
MỖI NGÀY

1,5L (2,6 PINT)

TUYẾN NƯỚC BỌT
SẢN XUẤT KHOẢNG

Tương đương 7% trọng
lượng cơ thể. Con người
có 4 nhóm máu chính:
A, B, AB và O. Mỗi nhóm
có thể âm tính hay
dương tính RhD. Như
vậy, nhóm máu của bạn
sẽ thuộc 1 trong số 8
nhóm nói trên.

(8,8 PINT)

CHỨA KHOẢNG 5L

CƠ THỂ NGƯỜI

THÔNG TIN NHANH

Cơ thể hấp thu và đào thải
nước liên tục. Nước đi vào cơ
thể qua đồ ăn và thức uống.
Nước được loại khỏi cơ thể
qua 4 đường chính. Mỗi ngày,
trung bình một người trưởng
thành mất 1,5l (2,6 pint)
nước qua nước tiểu, 0,5l (0,9
pint) nước qua mồ hôi, 0,4l
(0,7 pint) nước qua hơi thở và
0,1l (0,2 pint) qua chất cặn
(phân). Lượng nước mất đi
được điều chỉnh liên tục cho
phù hợp với lượng nước thu
vào để duy trì cân bằng nước
ổn định trong cơ thể.

Người cao tuổi có tỷ lệ nước trong
cơ thể ít nhất, chỉ 45 tới 50%. Khi
chúng ta già đi, các mô mỡ sẽ thay
dần mô cơ. Khác với cơ và các loại
mô khác, mô mỡ chỉ chứa 10 đến
15% nước, vì vậy người cao tuổi có
tỷ lệ nước thấp hơn.

Máu có 83%
nước, cơ có
75% nước, mỡ
có 10 đến 15%
nước, và xương
có 22% nước.

Lượng mồ hôi cơ thể
tiết ra phụ thuộc
vào số lượng tuyến
mồ hôi – dao động
từ 2 tới 4 triệu tùy
từng người.

Trẻ sơ sinh có tỷ lệ
nước cao nhất với
75%. Vì chúng có tỷ
lệ nước trong dịch
mô và máu cao hơn
nhiều so với của
người lớn.
CHẤT LỎNG TRONG CƠ THỂ

9

10

CƠ THỂ CHÚNG TA

Chúng ta
chỉ sử dụng
10% bộ não
ĐÚNG hay

SAI?

Vùng tiền
vận động
của vỏ não
kích hoạt
dẫn hướng
và phối hợp
hành động.

Đây là điều hoang đường điên rồ nhất có từ thế kỷ
19, khi đó các nhà khoa học có rất nhiều ý tưởng
kỳ quặc về bộ não chúng ta. Thực tế,
các cảm biến và máy quét cho thấy
chúng ta sử dụng toàn bộ não,
và hầu hết mỗi công việc đều cần
hoạt động của rất nhiều vùng não
cùng một lúc.
NÃO LÀM VIỆC

Vùng vỏ não
trước trán là
vùng chính
liên quan tới
cá tính, suy
nghĩ và nhận
thức.
Vùng Broca
kiểm soát lời nói và
thiết lập ngôn từ.

Ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) có thể
chỉ ra phần nào của não đang hoạt động.
Những vùng màu đỏ trên hình thể hiện
hoạt động của não trái khi ngón tay phải
cử động. Chúng bao gồm vùng tiền
vận động, vùng vận động sơ cấp và
vùng tiểu não phối hợp điều khiển các
cử động.

Vùng thính giác liên kết
tín hiệu âm thanh với trí nhớ,
cảm xúc và các giác quan khác.
Các nhà khoa học đã lập bản đồ các vùng
của não bộ chịu trách nhiệm cho từng chức
năng như nghe, nhìn, nói và vận động.
Nhưng ý thức, trí nhớ và học hỏi dường như
không thuộc về một vùng não nhất định –
chúng có lẽ liên quan cùng một lúc tới rất
nhiều phần khác nhau của não bộ.

NÃO

Vùng vận động kiểm soát
các phối hợp hoạt động
của cơ bắp.

THÔNG TIN NHANH

Vùng cảm giác Soma phân tích
các tín hiệu thần kinh từ da,
cơ và khớp.
Vùng cảm giác xử lý
thông tin từ tất cả các
giác quan.

11

NÃO

Vùng thị giác
phân tích dữ liệu
hình ảnh để
hình thành các
ý niệm tinh thần.

KHÔNG BIẾT ĐAU
Ta thấy đau đầu là do các cấu trúc
cảm nhận đau khác bao quanh não. Các
mô não không có các cơ quan cảm nhận
cơn đau, bởi thế phẫu thuật não có thể
thực hiện mà không cần gây mê.

CÓ THỂ THAY THẾ
CÁC TẾ BÀO NÃO CHẾT

Thời gian trước, người ta tin rằng các
tế bào thần kinh chỉ sinh sôi và phát
triển trong suốt thời thơ ấu và tuổi
thanh niên. Bây giờ, người ta biết rằng
não người liên tục thay đổi theo nhiều
cách khác nhau, bao gồm thay thế một
số tế bào bị hư hại.

Vùng Wernicke diễn giải
ngôn ngữ nói và viết.

Vùng âm thanh sơ cấp
phân tích các tín hiệu
thần kinh từ tai.

Vùng hình ảnh
sơ cấp nhận các
thông tin hình
ảnh từ mắt.

Vùng tiểu não giúp
kiểm soát thăng
bằng và vận động.

Người có
não bộ lớn
hơn liệu có
thông minh
hơn?

Dây thần kinh
xương trụ điều
khiển một số cơ
vận động cổ tay
và các ngón tay.

Bạn là một bó dây nhợ
thần kinh! Vì não và tủy sống
dùng hàng tỷ tế bào thần kinh
để gửi các chỉ thị đi khắp cơ thể.
Bán cầu não trái điều khiển
phần cơ thể bên phải và
ngược lại.

Bán cầu não trái
kiểm soát hoạt
động của phần
cơ thể bên phải
cũng như kỹ năng
ngôn ngữ và
tính toán.

Não trái
điều khiển
nửa phải
của cơ thể

ĐÚNGSAhaI?y

Não là trung tâm điều khiển của hệ
thần kinh, chịu trách nhiệm cho tất cả
các hoạt động thần kinh trong cơ thể.
Tủy sống nhận lệnh là các tín hiệu
từ não rồi truyền qua các tế bào thần
kinh gắn với chúng. Các tế bào thần
kinh hoạt động như những sứ giả, đưa
lệnh của não đi khắp cơ thể.

Bán cầu não phải
kiểm soát hoạt động
của phần cơ thể bên
trái và khả năng
sáng tạo, nhận biết
không gian.

Được phân chia
bởi một rãnh ở
chính giữa, não
có 2 phần – bán
cầu não trái và
phải, mỗi phần
chịu trách nhiệm
cho nửa bên kia
của cơ thể.

12
CƠ THỂ CHÚNG TA

MẶT TRĂNG

Trong nhiều phản xạ, các tín hiệu thần kinh
chỉ đi qua tủy sống mà không tới não. Nếu bạn
chạm vật gì đó nóng, tay bạn rụt nhanh lại một
cách tự động, không có tham gia của bộ não.

Phản xạ rụt lại
đưa tay xa ngọn lửa

Các xung từ tủy sống
làm cơ tay co lại

Tín hiệu truyền tới não và cơ thể chỉ
cảm thấy đau sau khi tay đã rút ra

BỘ NÃO

PHẢN XẠ HOẠT ĐỘNG BỎ QUA

Neuron (tế bào thần kinh) cực kỳ nhỏ, với kích
thước chỉ cỡ 10 micron (1/100mm). Song cơ
thể chúng ta có rất nhiều neuron và một số rất
dài, tới mức nếu bạn đặt nối đuôi nhau, chúng
có thể dài tới 380.000km (236.000 dặm).

TRÁI ĐẤT

Neuron nối
đuôi nhau

ĐẶT NỐI ĐUÔI NHAU, TẤT CẢ CÁC
NEURON TRONG CƠ THỂ NGƯỜI CÓ
THỂ VƯƠN TỚI TẬN MẶT TRĂNG

THÔNG TIN NHANH

Các nhánh của dây
thần kinh hông điều
khiển các cơ cẳng chân
và bàn chân.

Khi gân nằm
ngay dưới xương
bánh chè bị gõ
nhẹ, phần cẳng
chân sẽ làm cú
đá bất ngờ. Phản
xạ đầu gối này
thường được các
bác sĩ dùng để
kiểm tra hệ thần
kinh có hoạt
động bình thường
hay không.

Có bao
nhiêu % cư
dân toàn cầu
thuận tay
phải?

Não chứa khoảng 100 tỷ tế bào thần
kinh vi mô gọi là các neuron. Mỗi neuron
có liên kết với hàng nghìn neuron khác.
Những neuron này có “đuôi” nhận và
truyền các xung điện thần kinh từ hay
tới các neuron khác. Chúng tạo và gửi
nhiều thông tin hơn tất cả các máy điện
thoại trên thế giới cộng lại.

MẠNG NEURON

Dây thần kinh hông gắn với các cơ
gân kheo phía sau bắp đùi và là dây
thần kinh to nhất và dài nhất cơ thể.

Sự cố một phía của não
ảnh hưởng phần cơ thể
ở phía ngược lại.

HỆ THẦN KINH

13

14

CƠ THỂ CHÚNG TA

Cơ thể
mất nhiệt
nhiều nhất ở đầu
ĐÚNG hay

SAI?

Đầu chiếm 9% diện tích cơ thể và nhiệt
mất qua đầu là 10%. Tuy nhiên, đầu
và ngực nhạy cảm với nhiệt gấp 5 lần
so với các phần còn lại của cơ thể.
Bởi thế giữ ấm đầu và ngực giúp ta
tránh bị mất thân nhiệt nhiều hơn.
BỎNG LẠNH

Cũng như những vùng khác của cơ thể,
ngón tay và ngón chân được giữ ấm
nhờ máu tuần hoàn qua. Khi ra ngoài
lạnh, chúng mất nhiệt nhanh chóng và
các mạch máu co lại. Tuần hoàn máu bị
ngưng và các mô bị chết. Dạng hoại tử
này gọi là “bỏng lạnh”.

Khi ta bị lạnh,
các mạch máu
trong hạ bì da
co lại để giảm
mất nhiệt và
có hiện tượng
nổi da gà.

Khi cơ thể quá nóng,
mạch máu trong hạ bì da
nở ra để tản nhiệt, mồ hôi
sẽ bốc hơi khỏi bề mặt da
để làm mát cơ thể.

HỆ TUẦN HOÀN

ĐỒ THỊ NHIỆT
o

103,8

Uống
trà nóng
có giải nhiệt
cho bạn?

86

F

o

C

39,9

30

68

20

50

10

41,5

5,3

Bản đồ nhiệt này ghi lại
các bức xạ hồng ngoại tỏa
ra xuyên qua lớp da, cho
ta thấy những gì diễn ra
bên trong cơ thể khi có
nhiệt tác động lên. Các
màu sắc hiển thị đầy đủ
dải nhiệt độ, với màu trắng
là phần nóng nhất và màu
đen là phần lạnh nhất.

Những vùng chấn
thương có thể màu
đỏ, vàng hay trắng
vì lượng nhiệt sinh
ra do viêm nhiễm
và sưng tấy.

Bản đồ nhiệt cơ thể
được dùng để xác định
các vấn đề khác nhau
của hệ tuần hoàn.

15

THÔNG TIN NHANH

NÃO ĐIỀU HÒA
NHIỆT ĐỘ CƠ THỂ,
DUY TRÌ Ở MỨC
37oC ( 98,6oF).

Một phần của não
gọi là vùng dưới gò
(hypothalamus) hoạt động
như bộ ổn nhiệt của cơ thể.
Khi cơ thể quá nóng hoặc
quá lạnh, nó kích thích các đáp ứng để đưa
cơ thể trở về nhiệt độ bình thường.

NỐI DÀI VỚI NHAU,
HỆ TUẦN HOÀN
TRONG CƠ THỂ
CÓ THỂ QUẤN QUANH
TRÁI ĐẤT 2 VÒNG RƯỠI
Khi tất cả các động mạch, tĩnh mạch, mao mạch
của bạn đặt nối đuôi với nhau, tổng chiều dài
có thể tới 100.000km (60.000 dặm). Các mao
mạch sẽ chiếm khoảng 98% chiều dài này.

TIM ĐẬP

TRUNG BÌNH KHOẢNG

3 TỶ LẦN

TRONG ĐỜI

Tập luyện đều đặn giúp
tim bạn ổn định và
khỏe mạnh. Trong
lúc tập luyện, nhịp tim
tăng lên để bơm thêm máu,
oxy và năng lượng tới các cơ
giúp cơ thể vận động.

Nếu nuốt hạt táo, cây táo
con sẽ mọc trong dạ dày

Ruột
thừa

Gắn với ruột già, ruột thừa được các loài
động vật ăn cỏ dùng để tiêu hóa cellulose
trong thức ăn. Một thời gian dài, lí do vì sao
con người có ruột thừa vẫn là điều bí ẩn. Bây
giờ đã rõ, cơ quan này giúp bảo vệ cơ thể
khỏi sự tấn công của vi trùng và đồng thời
cũng lưu trữ các vi khuẩn có ích trong ruột.

RUỘT THỪA ĐƯỢC MINH OAN

Tuyến nước bọt tiết
nước bọt bôi trơn thực
phẩm và bắt đầu quá
trình tiêu hóa.

Dạ dày bạn không có môi trường phù hợp cho cây mọc.
Thay vào đó, hạt sẽ đi theo đường ruột và bị tống ra ngoài
theo phân. Nếu may mắn vẫn lành lặn sau chuyến
phiêu du này, hạt vẫn có thể nảy mầm thành cây
nhờ năng lượng từ ánh sáng mặt trời.

SAI?

ĐÚNG hay

16
CƠ THỂ CHÚNG TA

Dạ dày tiết axit hydrochloric, thứ chất cần
thiết để tiêu hóa protein. Bản thân dạ dày
không hề hấn gì bởi có các tế bào khác sinh
ra nước nhầy bao phủ thành dạ dày, tạo màng
ngăn vật lý ngăn chất axit này “xơi” luôn cả nó.

TRÓC SƠN

AXIT DỊCH DẠ DÀY
ĐỦ MẠNH ĐỂ LÀM

40 tấn là con số khủng. Ở phương Tây,
mỗi người ăn khoảng 1,4kg (3 pound)
thức ăn mỗi ngày. Trong cả cuộc đời,
mỗi người cũng uống khoảng 44.000
lít (9.680 gallon) nước tương đương
1,5 lít (2,6 pint) mỗi ngày.

CẢ CUỘC ĐỜI, MỘT NGƯỜI TRUNG BÌNH
ĂN LƯỢNG THỨC ĂN BẰNG TẢI TRỌNG
CỦA MỘT CON CÁ NHÀ TÁNG.

THÔNG TIN NHANH

Các dưỡng chất rất cần thiết cho cơ thể phát triển và
tồn tại. Thức ăn di chuyển qua hệ tiêu hóa, tại đó chúng
được nghiền nhỏ để tiết ra các dưỡng chất cần thiết. Khi
qua ruột non, các dưỡng chất được hấp thụ vào máu và
được mang đi, qua đường của gan, tới các tế bào cơ thể
cần chúng. Những gì còn lại trong ruột là chất thải trước
khi được loại ra ngoài, kết thúc vòng tiêu hóa.

Ruột già chuyển cặn
thức ăn thành phân, sẵn
sàng để đưa ra ngoài.

Dạ dày là cái túi co
dãn với 3 lớp cơ ở
thành, giúp trộn thức
ăn thành dạng hồ.

Gan xử lý thức ăn
hấp thụ qua ruột
non trước khi đưa
chúng tới các tế bào
của cơ thể.

Ăn
nhiều quá
có làm bục
dạ dày?

Sự nhu động – là các
co bóp lượn sóng
trong thành thực
quản – đẩy thức ăn
xuống dạ dày trong
suốt hành trình cỡ
10 giây.

Thức ăn đi vào
miệng, được nuốt và
đẩy đi nhờ các cơ co
bóp quanh một ống
gọi là thực quản.

Một dạ dày cỡ
trung bình chứa
khoảng 1 lít (1,8
pint) thức ăn đã
nhai và đồ uống.

TIÊU HÓA

17

Buổi sáng,
bạn cao hơn so với
buổi chiều

Xương là hỗn hợp của muối calci và
collagen mềm dẻo. Lớp ngoài gọi là xương
đặc, nặng và cứng. Phần bên trong gọi
là xương xốp (xem hình), nhẹ và đàn
hồi. Xương có cấu trúc dạng tổ ong giúp
chống chịu các lực tác động hàng ngày.

TRUNG TÂM BỌT XỐP

Đây không phải là chuyện về chiều cao – thực tế
chúng ta to lớn hơn khi nằm trên giường. Xương
sống không phải chống đỡ trọng lượng của cơ
thể nên các đĩa đệm cột sống không bị đè nén
như ban ngày. Kết quả là chúng ta cao hơn
0,5cm (0,2 inch) vào buổi sáng và thấp đi 0,5cm
(0,2 inch) vào buổi tối.

ĐÚNGSAhaI?y

Cột sống là
một trụ gồm 26
xương gọi là các
đốt sống, liên
kết với nhau
qua các đĩa đệm
giảm chấn.

Có tổng cộng 12
cặp xương sườn,
trong đó 10 cặp
gắn với xương ức
bằng các sụn mềm.

Sọ gồm 22 xương,
trong đó 21 xương
được “khóa” lại
với nhau. Chỉ có
xương hàm dưới có
thể chuyển động.

18
CƠ THỂ CHÚNG TA

Ho quá mạnh có thể làm gãy xương
sườn! Cười lớn cũng tạo ra lực tác động
tương đương tới cột sống như khi ho.

MẠNH HƠN LÀ ĐI BỘ

CỘT SỐNG

HO TÁC ĐỘNG TỚI

Khi xương sống không chịu tác động
của trọng lực, nó dài ra, bởi vì các đĩa
đệm ngăn giữa các đốt sống không bị
chèn ép. Sau khi trở về Trái đất, các phi
hành gia cần tới vài tháng để cột sống
trở lại trạng thái bình thường.

CÁC PHI HÀNH GIA CAO HƠN
TRONG KHÔNG GIAN

Toàn bộ bộ xương của người
được thay mới mỗi 10 năm.
Quá trình chậm rãi này có sự
tham gia của hàng loạt nhóm
tế bào loại bỏ các mô xương già và tạo ra các mô
xương mới. Trong quá trình này, xương liên tục
được tái định hình để đạt được sự bền chắc tối ưu.

TỰ TÁI ĐỊNH HÌNH

XƯƠNG LIÊN TỤC

THÔNG TIN NHANH

Xương ống chân
(xương chày) kéo từ
đầu gối tới gót và chịu
đựng trọng lượng của
cơ thể.

Chỗ nào
trong cơ thể
tập trung tới ¼
số xương của
cơ thể?

Xương chiếm 20%
trọng lượng cơ thể.

Bộ xương là xứ sở diệu kỳ phức
tạp với 206 xương, giúp nâng đỡ
và định hình cơ thể người. Vững
như thép nhưng chỉ nặng bằng
1/5 trọng lượng cơ thể, xương
làm thành bộ khung vừa cứng cáp
vừa mềm dẻo. Nó bảo vệ các cơ
quan mềm của cơ thể, như não và
phổi, đồng thời cho phép cơ thể
vận động khi các cơ co
kéo khớp xương.

Khoảng 400 khớp nối
các xương với nhau bởi
các mô rất khỏe gọi là
dây chằng.

Xương đùi dài nhất
trong cơ thể, chạy từ
khớp háng tới đầu gối.

Mỗi tay có 27 xương
và nhiều khớp nối
linh hoạt gọi là các
khớp đốt ngón tay.

Đai hông (xương
chậu) gắn xương
chân với thân qua
các khớp nối.

XƯƠNG

19

20

CƠ THỂ CHÚNG TA

Khi cau mày,
ta dùng nhiều cơ
hơn khi cười
ĐÚNG hay

SAI?

Cười lên nào! Mặc dù thực tế
cười cần dùng nhiều cơ hơn khi
cau mày và cũng dễ thực hiện hơn.
Hầu hết chúng ta cười thường xuyên
hơn mặt nhăn mày nhó, nên các
cơ cười có “phong độ” tốt hơn.

CHẾ TẠO CƠ

Các nhà khoa học đã tìm ra cách dùng
protein lợn để tái tạo cơ người. Điều này
giúp những người bị thương trong tai
nạn hay chiến tranh không bị cắt lìa chi.
Protein lấy từ ruột lợn được cấy vào các
mô bị thương tổn. Các tế bào gốc của cơ
thể di chuyển tới protein này và phát
triển tương thích với xương và mô.

Cơ nâng môi
trên nâng và
cong môi trên.
Cơ gò má lớn
và cơ gò má
bé kéo và hạ
góc miệng.
Cơ cười kéo
góc miệng sang
bên và ra sau,
tạo thành
nụ cười.

Có đúng
là cười
có thể
lây lan?

CƠ BẮP

Các cơ trán nâng
hạ lông mày là
nguyên nhân của
các nếp nhăn
trên trán.
Cơ nâng hạ mi
mắt khép mí mắt
cũng như điều
khiển chớp mắt
và nháy mắt.

Cảm xúc được thể hiện
trên khuôn mặt bạn nhờ
42 cơ. Chúng kéo da mặt
bạn theo các cách khác
nhau để diễn tả hàng loạt
tâm trạng, từ nụ cười
chiến thắng tới quắc mắt
giận dữ. Con người trên
khắp thế giới có cùng 6
biểu hiện trên khuôn mặt:
vui sướng, đau buồn, sợ
hãi, ngạc nhiên, giận dữ
và ghê tởm.

Cơ tháp mũi
nhíu hai mày lại
và hạ thấp mày.

Cơ nhăn mày
làm trán nhăn
lại thành một
cái cau mày.

21

THÔNG TIN NHANH

NHỮNG CƠ LỚN VÀ KHỎE NHẤT
ĐỊNH HÌNH PHẦN THÂN
DƯỚI CỦA CƠ THỂ

1 2 3
CƠ MÔNG

CƠ ĐÙI

CƠ BẮP CHÂN

Cơ mông đối kháng lại trọng lực để kéo cơ thể
bạn lên khi đứng dậy từ chỗ ngồi, khi chạy
hay đi lên cầu thang. Những cơ bắp khỏe
mạnh khác là ở đùi, bắp chân và cơ lưỡi.

CƠ NHỎ NHẤT NẰM TRONG TAI
Ốc tai là ngăn
xoắn trôn ốc
đầy dịch để nhận
biết các dao động
âm thanh.
Tai giữa

Màng nhĩ nhận các
sóng âm từ ống tai.

Cơ bàn đạp

Cơ hạ góc
miệng kéo góc
miệng xuống.
Cơ cằm làm nhăn – dãn
cằm và đẩy môi dưới ra.

Xương nhỏ:
3 chiếc xương nhỏ
xíu truyền sóng âm
thanh vào tai trong.

Cơ bàn đạp trong tai giữa dài khoảng 1mm
(0,04 inch) đóng vai trò truyền âm. Nó giúp
ngăn các âm thanh quá lớn làm hỏng bộ
nhận mỏng manh của tai.

22

CƠ THỂ CHÚNG TA

Mống mắt của
bạn cũng độc nhất
như vân tay vậy
ĐÚNGSAhaI?y

Đây là thông tin mở tầm mắt cho bạn – mỗi người
có đặc thù mống mắt riêng biệt! Vòng màu sắc
chung quanh con ngươi là duy nhất
cho từng cá thể, cũng như vân tay,
khẳng định bạn là “độc nhất vô nhị”
trên thế gian này.

NHẬN DẠNG MỐNG MẮT
Vì mống mắt có kiểu (pattern) khác
nhau, phần mềm nhận dạng mắt được
phát triển để nhận dạng cá nhân. Hình
ảnh quét của mống mắt được mã hóa
và lưu trong cơ sở dữ liệu cùng với các
mã thông tin cá nhân khác.

Tất cả
những người
mắt xanh có
gì giống
nhau?

Lớp ngoài chắc chắn
của mắt là màng cứng,
giữ hình dạng của mắt.

MẮT

Thị giác là giác quan quan trọng bậc nhất, cho
phép ta nhìn thấy thế giới. Ánh sáng từ các vật
thể bên ngoài tự động hội tụ vào một lớp các
thụ quan nhận sáng ở phía sau của mắt (võng
mạc). Những thụ quan này gửi thông tin tới não
về các mẫu ánh sáng. Não xử lý những thông
tin nhận được thành những hình ảnh chuyển
động màu 3D của những gì xảy ra quanh ta.
Mống mắt phức tạp
và có nhiều lớp tới
mức mắt phải và
trái của bạn cũng đã
khác nhau. Anh em
sinh đôi giống hệt
nhau cũng có mống
mắt khác nhau.

23

THÔNG TIN NHANH

MẮT CÓ THỂ PHÂN BIỆT TỚI
10 TRIỆU MÀU KHÁC NHAU
Mống mắt

Thần kinh thị giác mang các
tín hiệu từ võng mạc tới não.

Giác mạc
làm lệch
tia ánh sáng

Màu mống mắt quyết
định bởi các tế bào
tạo màu (pigment) và
các mô kết nối. Nhiều
pigment làm mắt nâu
hơn, còn ít pigment làm
mắt xanh hơn.
Lông mi bảo
vệ mắt khỏi
bụi và phấn
hoa xâm nhập.

Các tia sáng
đi vào
con ngươi
Thủy tinh thể
hội tụ các tia sáng

Hình ảnh lộn ngược
trên võng mạc

Con ngươi (đồng tử) không phải là một vòng
đen mà là một cái lỗ trong mống mắt cho
phép ánh sáng đi vào. Các tia sáng được giác
mạc và thủy tinh thể hội tụ tạo hình ảnh
trên võng mạc. Chúng ta nhìn được màu vì
các tế bào nhạy sáng trong mắt đáp ứng với
các màu sắc khác nhau và gửi các tín hiệu
tới não.

NHIỀU BÉ TRAI BỊ BỆNH
MÙ MÀU HƠN CÁC BÉ GÁI

BÉ TRAI - 8%

BÉ GÁI - 1%

Những người mắc bệnh mù màu xanh/đỏ
(phổ biến hơn cả) - khó phân biệt được các
màu có thành phần xanh hay đỏ trong đó.
Người mù màu thường lại rất giỏi phát hiện
các vật ngụy trang và giỏi nhìn đêm.

24

CƠ THỂ CHÚNG TA

Lưỡi có các
zone vị giác
ĐÚNG hay

SAI?

Bản đồ vị có từ thế kỷ 20, khi đó người ta
cho rằng lưỡi có thể chia thành các zone
ứng với từng vị. Nhưng sau đó các nhà
khoa học phát hiện rằng vị có thể được
cảm nhận ở bất cứ nơi nào trên lưỡi.
Đúng như người ta nói – “khẩu vị
mỗi người mỗi khác”!

GỐC CỦA VỊ

Umami là từ tiếng Nhật,
có thể dịch là “vị thơm
ngon dễ chịu”. Nó được
“nhận dạng” bởi Kikunae
Ikeda, giáo sư Đại học
Hoàng gia Tokyo, vào
năm 1908.
Ô liu thường được coi
là “vị thu nạp”
(an acquired taste) –
những đồ ăn bạn có thể
không thích khi ăn
lần đầu, nhưng lại thích
sau vài lần thử.

Lưỡi được phủ bởi rất nhiều núm li ti
gọi là các gai. Nhiều gai có dạng đốt
gờ, giúp lưỡi giữ thức ăn. Một số gai
khác có các cảm biến nhận biết vị thức
ăn gọi là gai vị giác. Các gai hình nấm
(xem hình) cảm nhận toàn dải vị, trong
khi khoảng 10 gai hình đài lớn ở cuối
lưỡi nhạy cảm với vị đắng hơn.

Vài vùng của lưỡi từng
được coi là chịu trách
nhiệm riêng biệt cho
các vị khác nhau. Vùng
này từng được cho là
vùng cảm nhận vị mặn.
Cảm giác ngọt được nhận
biết bởi các gai vị giác và
được não bộ rất ưa thích.

MÙI VỊ

Lưỡi người
giống vòi voi
như thế nào?

25

THÔNG TIN NHANH

80% CẢM GIÁC

NGON MIỆNG CỦA

THỨC ĂN ĐẾN TỪ MÙI CỦA NÓ
Mũi có thể nhận biết hơn 1 tỷ tỷ mùi khác
nhau. Khi ta không ngửi được mùi, thức ăn sẽ
trở nên nhạt nhẽo. Hãy thử bóp chặt mũi khi
ăn, bạn sẽ cảm thấy thức ăn gần như vô vị.

KHỨU GIÁC
Một số đồ ăn để
lại vị khó chịu
trong miệng.
Chua và đắng có
thể là các vị gắt,
hoặc là dấu hiệu
thức ăn chưa
chín, hay thậm
chí có độc.
Đồ ăn quá mặn
kích hoạt não phải
làm giảm cơn khát
bằng chất lỏng.
Hồi đầu, người ta tin rằng 4 vị cơ bản
– mặn, ngọt, chua và đắng – chỉ được
cảm nhận ở những vùng riêng biệt của
lưỡi. Nay chúng ta biết toàn bộ lưỡi sẽ đáp
ứng mỗi khi có vị bất kỳ xuất hiện trong miệng.
Chỉ có thêm một vị được công nhận. Đó là umami,
vị thơm ngon kiểu thịt, có trong nước tương
(xì dầu), nấm, thịt và pho mát.

CỦA PHỤ NỮ
MẠNH HƠN ĐÀN ÔNG
Phụ nữ không chỉ tỏa mùi dễ chịu hơn nam
giới, họ cũng có khả năng cảm nhận mùi
tốt hơn. Phụ nữ cũng giỏi tìm từ để diễn tả
mùi và vị hơn.

MIỆN

G CÓ HƠN

MỘT TRIỆU

TẾ BÀO NHẬN VỊ
Mỗi gai vị giác có hơn 100 tế bào chuyên
dụng này. Những sợi “tóc” li ti gắn với từng
tế bào nhận vị này nhận biết các phân tử
vị hòa tan trong nước bọt. Các tế bào nhận
gửi thông tin tới não bộ để não phân định
mùi vị của thức ăn.

26

CƠ THỂ CHÚNG TA

Chấy (chí)
thích tóc bẩn
ĐÚNG hay

SAI?

Thực sự chấy không quan tâm tóc bạn
rối bù hay chải chuốt. Những sinh vật
này không hề “kén cá chọn canh”.
Bất kể đầu bạn sạch hay bẩn, những
chú nhóc khó chịu này đều sẵn sàng
nhảy vô coi như nhà mình vậy.
Nhưng chỉ cần bạn làm vài lần
“hóa trị” cho mái tóc, là mọi sự
lại đâu vào đó.
CHẤY TÍ HON

Bạn có thể không nhận thấy nhưng lũ
chấy tí hon này sống trong nang lông
mi của bạn. Chúng sống nhờ các tế bào
da chết và dầu tiết từ da đầu. Chúng
quá nhỏ để nhìn thấy được và không
có cách nào đuổi được những vị khách
không mời vô hại này đi.

Chấy dễ dàng
di cư từ đầu này
sang đầu khác,
nên đám trẻ ở
trường có nguy cơ
cao nhất.

TÓC

Chấy có 6 chân
với vuốt nhỏ dùng
để bám vào tóc khi
chúng cắn xuống
da đầu và hút máu.

THÔNG TIN NHANH
9m
(30 foot)

MỘT NGƯỜI ĐÀN ÔNG
TRUNG BÌNH CẢ ĐỜI
KHÔNG CẠO RÂU
CÓ THỂ NUÔI RÂU
DÀI HƠN

7,3m
(24 foot)

5,5m
(18 foot)

9M (30 FOOT)

3,7m
(12 foot)

1,8m
(6 foot)

0m
(0 foot)

Màu tóc
tự nhiên nào
hiếm nhất
trên thế giới?

27

Bộ râu đàn ông dài nhất đo được
là 1,83m (6 foot) tính từ cằm tới
chỏm râu. Bộ râu phụ nữ dài nhất
đo được là 27,9cm (11 inch). Râu,
cũng như các loại lông tóc khác,
mọc theo giai đoạn. Có giai đoạn
mọc, giai đoạn ngưng trước khi rụng
khỏi lỗ chân lông, rồi lại mọc mới.

ALEXANDER
ĐẠI ĐẾ

CẤM ĐỂ RÂU
Alexander Đại đế (356 - 323 TCN) luôn được
mô tả là “mày râu nhẵn nhụi”, và ông ra lệnh cho
binh sĩ cũng phải cạo râu. Ông cho rằng để râu
sẽ bất lợi khi lâm trận vì dễ bị kẻ thù túm lấy.
Tóc, cùng với tủy, là loại mô
phát triển nhanh nhất trong cơ
thể. Cấu tạo từ các protein dai
chắc gọi là chất sừng (keratin),
tóc bảo vệ đầu khỏi nhiệt và là
lớp đệm chống va đập bất ngờ.
Mỗi ngày có khoảng 100 sợi tóc
rụng, không đủ nhiều để bạn
nhận thấy, nhỉ?
Chấy cái đẻ khoảng 5 trứng mỗi
ngày, bám như những hạt màu
trắng nhỏ xíu trên tóc gần da đầu.
Trứng nở thành chấy sau 7-10 ngày.

28

CƠ THỂ CHÚNG TA

Bạn bị
cảm vì lạnh

Hơn 200 loại virus có
thể gây bệnh cảm cúm
thông thường, với các
triệu chứng như hắt hơi,
đau họng và nghẹt mũi.

ĐÚNG hay

SAI?

Đúng là bạn hay bị cảm cúm vào
mùa đông và gió lạnh làm bạn chảy
nước mũi, nhưng nói “bị cảm vì lạnh”
thì bạn sẽ bị nhìn bằng nửa con mắt.
Thứ duy nhất gây ra bệnh cảm là
virus cúm.
CÁCH MẠNG KHÁNG SINH
Thuốc kháng sinh giúp cơ thể
chống nhiễm bệnh. Dược phẩm
kỳ diệu này tìm và diệt những vi
khuẩn riêng biệt. Nhưng kháng
sinh không trị được cúm, vì cúm
do virus gây ra, mà kháng sinh
chỉ chống được vi khuẩn.

THÔNG TIN NHANH

CÓ THỂ
HẮT HƠI
KHI MỞ MẮT

Mi mắt đóng lại một cách tự
nhiên khi hắt hơi nhưng bạn cố
mở mắt thì vẫn hắt hơi được
- và trái lại với truyền thuyết
nổi tiếng, có mở thì mắt chúng
ta cũng không bị phọt ra ngoài.
Người ta tin rằng nhắm mắt
khi hắt hơi chỉ là cách cơ thể
bảo vệ mắt khỏi vi khuẩn và
tạp chất bắn ra khi “sụt sùi”.

80
60
40

100

120
140
160

HẮT HƠI CÓ THỂ

BÀN PHÍM MÁY TÍNH
BẨN HƠN BỆ BỒN CẦU

Những thiết bị khác trong nhà như
remote, điện thoại và tay nắm cửa
cũng chứa nhiều vi khuẩn hơn một
cái bệ toilet trung bình. Vì bệ
toilet thường hay được gia
Lực và cường độ hắt hơi làm chủ để ý khử trùng nên
nó luôn là một trong
vi trùng bắn ra rất nhanh,
dễ truyền bệnh cho những những bề mặt sạch
người khác ở bất kỳ nơi nào nhất nhà.
nước mũi “đáp” xuống.

ĐẠT VẬN TỐC TỐI ĐA
160KM/H
(100 DẶM/H)

BỆNH TẬT

Xoang là khoảng rỗng sau trán,
hốc mũi và mắt. Chất nhầy tiết quá
nhiều khi cảm cúm có thể làm tắc
xoang, gây nghẹt mũi và đau đầu.

Sau một ngày vất vả, các chiến binh
bảo vệ cơ thể hân hoan mừng chiến
thắng. Lớp chất nhầy chăm chỉ bắt
và vô hiệu hóa virus, còn các bạch
cầu làm nốt công việc dọn dẹp.

Có tới 80% bệnh cúm do
nhóm virus có tên Rhinovisus
gây ra. Những virus tí hon này
chỉ bằng 1 phần 30 triệu của
1mm (0,04 inch).

Khi kẻ thù
xâm nhập,
niêm mạc mũi
chống lại bằng
cách tiết ra chất nhầy “tóm”
lấy virus, bụi và phấn hoa.

Virus cảm cúm tồn tại trong không khí
mà chúng ta hít thở. Khi xâm nhập mũi,
virus đã vào bên trong cơ thể. Virus
kích thích niêm mạc mũi, bật phản xạ
tự động – hắt hơi. Do hắt hơi làm bắn ra
hàng nghìn giọt li ti vào
không khí, những người
khác cũng bị
lây bệnh theo.

Nguyên nhân
nào khác gây
hắt hơi 20%
dân số?

29

30

CƠ THỂ CHÚNG TA

Rau chân vịt
(cải bó xôi)
giúp bạn khỏe
ĐÚNG hay

SAI?

Cải bó xôi vơ trọn bộ giải thưởng của bất cứ cuộc
thi thực phẩm nào, khiến các loài rau củ khác tím
tái vì ghen tị. Dù nặng ký trong hạng dưỡng chất,
cải bó xôi thực sự hơi yếu khi tính về hàm lượng sắt.
Trong chuyện này, thịt đỏ và hải sản đã ra tay để
giật giải có nhiều sắt nhất.
LIỆU PHÁP NGỌT NGÀO

Được làm từ hạt cacao, chocolate đen có
rất nhiều lợi ích. Các chất chống oxy hóa
của nó bảo vệ cơ thể khỏi bệnh tật và làm
chậm các dấu hiệu lão hóa, còn các chất
sắc tố thực vật (f...