Chịu trách nhiệm xuất bản:
Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP
PHẠM CHÍ THÀNH
Chịu trách nhiệm nội dung:
ỦY VIÊN HỘI ĐỒNG BIÊN TẬP – XUẤT BẢN
TS. VÕ VĂN BÉ
ThS. PHẠM NGỌC BÍCH

Biên tập nội dung:

ThS. NGUYỄN THỊ HẢI BÌNH
NGUYỄN THỊ HƯƠNG
BÙI BỘI THU
Trình bày bìa:
Chế bản vi tính:
Đọc sách mẫu:

PHÙNG MINH TRANG
HOÀNG MINH TÁM
NGUYỄN HƯƠNG
VIỆT HÀ

Số đăng ký kế hoạch xuất bản: 4139-2020/CXBIPH/15-337/CTQG.
Số quyết định xuất bản: 5366-QĐ/NXBCTQG, ngày 15/10/2020.
Nộp lưu chiểu: tháng 10 năm 2020.
Mã ISBN: 978-604-57-6110-6.

lêi nhμ xuÊt b¶n
Tác phẩm Sửa đổi lối làm việc là văn kiện
quan trọng về xây dựng Đảng, được Chủ tịch
Hồ Chí Minh viết xong tháng 10/1947, ký tên
X.Y.Z., vào lúc cuộc kháng chiến trường kỳ
gian khổ của nhân dân ta chống thực dân
Pháp mới bắt đầu.
Qua thực tiễn đấu tranh bảo vệ thành quả
cách mạng, bảo vệ chính quyền còn non trẻ,
trong hàng ngũ cán bộ cách mạng đã sớm bộc
lộ những nhược điểm, hạn chế trong lề lối làm
việc. Để kịp thời chỉnh đốn Đảng, phê bình
những khuyết điểm, sai lầm, tác phẩm Sửa
đổi lối làm việc đã kịp thời ra đời để sửa đổi
lối làm việc của cán bộ, đảng viên.

5

Cuốn sách tổng hợp và vạch rõ những căn
bệnh bắt nguồn từ chủ nghĩa cá nhân làm
ảnh hưởng đến uy tín và danh dự, thậm chí
phá hỏng cả sự nghiệp vẻ vang của Đảng ta,
như các căn bệnh chủ quan, hẹp hòi, từ đó
đưa ra những kinh nghiệm để chỉnh đốn, sửa
chữa những căn bệnh đó. Chủ tịch Hồ Chí
Minh còn đặc biệt chú trọng rèn luyện tư cách
và đạo đức cách mạng của đội ngũ cán bộ và
đảng viên. Theo Người, công tác xây dựng đội
ngũ cán bộ, đảng viên, trước hết là đội ngũ
lãnh đạo chủ chốt phải thật sự có đức, có tài,
đại diện cho sức mạnh trí tuệ, đạo đức của
Đảng Cộng sản. Qua thực tiễn hoạt động và
những thành quả cách mạng đã đạt được,
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ một số bài
học mà chúng ta cần nghiêm túc nghiên cứu,
áp dụng sáng tạo trong hoàn cảnh Đảng ta
đang kiên trì và quyết tâm thực hiện nhiệm
vụ then chốt là xây dựng Đảng trong sạch,
vững mạnh.

6

Tuy ra đời đã hơn 70 năm, nhưng nội dung
của tác phẩm vẫn còn tính thời sự trong sự
nghiệp đổi mới của Đảng và Nhà nước ta hiện
nay, đặc biệt là trong bối cảnh đẩy mạnh hội
nhập quốc tế với nhiều thời cơ và thách thức
mới, đặt ra cho cán bộ, đảng viên cần phải
biết nắm bắt thời cơ, vượt qua khó khăn để
hoàn thành tốt nhiệm vụ. Vậy nên, việc thay
đổi tư duy, lề lối, tác phong làm việc khoa học
hơn là điều cần thiết hơn bao giờ hết. Tác
phẩm đã góp phần đẩy lùi sự suy thoái tư
tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ
phận cán bộ, đảng viên, từ đó nâng cao ý thức
chính trị, năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu
của Đảng, tính chuyên nghiệp trong công việc
như mong muốn của Bác lúc sinh thời.
Hiện nay, toàn Đảng, toàn dân ta đang tiếp
tục đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo
đức, phong cách Hồ Chí Minh, việc giáo dục,
nâng cao tư cách, đạo đức cách mạng cho cán

7

bộ, đảng viên như là công việc gốc của Đảng. Do
vậy, việc nghiên cứu nội dung của tác phẩm có
ý nghĩa quan trọng, thiết thực góp phần xây
dựng và chỉnh đốn Đảng, cải cách bộ máy hành
chính, để Đảng ta thực sự là đội tiên phong của
giai cấp công nhân, của nhân dân lao động và
của dân tộc Việt Nam, Nhà nước của chúng ta
thực sự là Nhà nước của dân, do dân và vì dân.
Với ý nghĩa to lớn đó, Nhà xuất bản Chính trị
quốc gia Sự thật tái bản cuốn sách Sửa đổi lối
làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng
bạn đọc.
Tháng 12 năm 2019
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

8

SỬA ĐỔI LỐI LÀM VIỆC
Viết xong tháng 10/1947.
Theo sách xuất bản
Ký tên: X.Y.Z.
lần thứ 7, năm 1959.
Nxb. Sự thật xuất bản lần đầu
tiên năm 1948,
xuất bản lần thứ 7, năm 1959.

9

10

I
PHÊ BÌNH VÀ SỬA CHỮA
1. Cán bộ và đảng viên ta, vì bận việc
hành chính hoặc quân sự, mà xao nhãng
việc học tập. Đó là một khuyết điểm rất
to. Khác nào người thầy thuốc chỉ đi chữa
người khác, mà bệnh nặng trong mình thì
quên chữa.
Từ nay, chúng ta cần phải thiết thực
học tập, sửa chữa các khuyết điểm. Vì có
tẩy sạch khuyết điểm, công việc mới có
thể tiến bộ.
2. Trong bức thư trước, Hồ Chủ tịch đã
vạch rõ khuyết điểm của chúng ta.
Những cán bộ và đảng viên các nơi, hoặc
chỉ nghiên cứu qua loa, hoặc nhận thấy
khuyết điểm rồi nhưng không cố gắng
sửa chữa.
11

Đó là vì nghiên cứu một cách không
thiết thực, không có tổ chức.
Từ nay, chúng ta phải làm như sau này:
A- TỔ CHỨC: Mỗi cơ quan, bộ đội,
đoàn thể phải tổ chức một ủy ban học tập,
do cán bộ cao cấp lãnh đạo, do các cấp cử
đại biểu tham gia. Số ủy viên nhiều hay
ít, tuỳ hoàn cảnh mà định.
Ủy ban này định ra kế hoạch; nghiên
cứu, thảo luận, kiểm tra và thực hành.
B- THỜI GIAN HỌC TẬP: Từ 2 đến 3
tháng. Mỗi nơi tuỳ hoàn cảnh mà định ngày
giờ. Dù sao, phải có ngày giờ nhất định.
C- TÀI LIỆU HỌC TẬP: Thư Hồ Chủ tịch
và những tài liệu Trung ương sẽ gửi thêm.
D- CÁCH THỨC HỌC TẬP:
1. Nghiên cứu - Mỗi người phải đọc kỹ
càng các tài liệu, rồi tự kiểm điểm và
kiểm điểm đồng chí mình, có khuyết điểm
gì và ưu điểm gì.
12

2. Thảo luận - Khai hội thảo luận và
phê bình. Trong lúc thảo luận, mọi người
được hoàn toàn tự do phát biểu ý kiến, dù
đúng hoặc không đúng cũng vậy. Song
không được nói gàn, nói vòng quanh.
Những kết luận trong cuộc thảo luận phải
có cấp trên duyệt y mới là chính thức.
Đ- CÁCH PHÊ BÌNH: Mục đích phê
bình cốt để giúp nhau sửa chữa, giúp
nhau tiến bộ. Cốt để sửa đổi cách làm
việc cho tốt hơn, đúng hơn. Cốt đoàn kết
và thống nhất nội bộ.
Vì vậy, phê bình mình cũng như phê
bình người phải ráo riết, triệt để, thật
thà, không nể nang, không thêm bớt.
Phải vạch rõ cả ưu điểm và khuyết điểm.
Đồng thời, chớ dùng những lời mỉa mai,
chua cay, đâm thọc. Phê bình việc làm,
chứ không phải phê bình người.
13

Những người bị phê bình thì phải vui
lòng nhận xét để sửa đổi, không nên vì bị
phê bình mà nản chí, hoặc oán ghét.
E- KIỂM TRA: Ủy ban học tập phải có
một ban kiểm tra để xem xét việc học tập
và sự tiến bộ của mọi người, giúp đỡ người
tiến bộ ít, khen ngợi người tiến bộ nhiều.
G- BÁO CÁO: Mỗi tháng phải báo cáo
về Trung ương một lần.
H- THỰC HÀNH: Người có ưu điểm
thì phải cố gắng thêm, và người khác
phải cố gắng bắt chước. Mọi người phải
tích cực sửa chữa khuyết điểm của mình
và giúp anh em sửa chữa khuyết điểm
của họ. Mọi người phải nhớ rằng: cộng
nhiều khuyết điểm nhỏ thành một
khuyết điểm to, sẽ rất có hại. Cộng nhiều
ưu điểm nhỏ thành một ưu điểm lớn, rất
lợi cho Đảng và công cuộc kháng chiến.
14

PHẢI SỬA ĐỔI LỐI LÀM VIỆC
CỦA ĐẢNG
Đảng ta hy sinh tranh đấu, đoàn kết,
lãnh đạo nhân dân, tranh lại thống nhất và
độc lập. Công việc đã có kết quả vẻ vang.
Nhưng, nếu mỗi cán bộ, mỗi đảng viên
làm việc đúng hơn, khéo hơn, thì thành
tích của Đảng còn to tát hơn nữa.
Cán bộ và đảng viên làm việc không
đúng, không khéo, thì còn nhiều khuyết
điểm. Khuyết điểm nhiều thì thành tích
ít. Khuyết điểm ít thì thành tích nhiều.
Đó là lẽ tất nhiên.
Vì vậy, ngay từ bây giờ, các cơ quan, các
cán bộ, các đảng viên, mỗi người mỗi ngày
phải thiết thực tự kiểm điểm và kiểm điểm
đồng chí mình. Hễ thấy khuyết điểm phải
kiên quyết tự sửa chữa, và giúp đồng chí
15

mình sửa chữa. Phải như thế, Đảng mới
chóng phát triển, công việc mới chóng
thành công.
Nếu không kiên quyết sửa chữa
khuyết điểm của ta, thì cũng như giấu
giếm tật bệnh trong mình, không dám
uống thuốc, để bệnh ngày càng nặng
thêm, nguy đến tính mệnh.
Khuyết điểm có nhiều thứ. Chúng ta có
thể chia tất cả các khuyết điểm vào ba hạng:
- Khuyết điểm về tư tưởng, tức là bệnh
chủ quan.
- Khuyết điểm về sự quan hệ trong
Đảng với ngoài Đảng, tức là bệnh hẹp hòi.
- Khuyết điểm về cách nói và cách
viết, tức là ba hoa.
Đó là ba chứng bệnh rất nguy hiểm.
Nếu không chữa ngay, để nó lây ra, thì có
hại vô cùng.
16

A- BỆNH CHỦ QUAN
Mỗi chứng bệnh sinh ra do nhiều
nguyên nhân. Nhưng kết quả nó đều làm
cho người ta ốm yếu. Nguyên nhân của
bệnh chủ quan là: Kém lý luận, hoặc
khinh lý luận, hoặc lý luận suông.
Trước hết, ta phải hiểu lý luận là gì?
Lý luận là đem thực tế trong lịch sử,
trong kinh nghiệm, trong các cuộc tranh
đấu, xem xét, so sánh thật kỹ lưỡng rõ
ràng, làm thành kết luận. Rồi lại đem nó
chứng minh với thực tế. Đó là lý luận
chân chính.
Lý luận như cái kim chỉ nam, nó chỉ
phương hướng cho chúng ta trong công
việc thực tế.
Không có lý luận thì lúng túng như
nhắm mắt mà đi.
17

Hiện nay, phong trào cách mạng rất cao.
Nhưng thử hỏi cán bộ và đảng viên ta đã
mấy người biết rõ lý luận và biết áp dụng
vào chính trị, quân sự, kinh tế, và văn hoá?
Đã mấy người hiểu "biện chứng" là cái gì?
Vì kém lý luận, cho nên gặp mọi việc
không biết xem xét cho rõ, cân nhắc cho
đúng, xử trí cho khéo. Không biết nhận rõ
điều kiện hoàn cảnh khách quan, ý mình
nghĩ thế nào làm thế ấy. Kết quả thường
thất bại.
Đó là chứng kém lý luận trong bệnh
chủ quan.
Có những cán bộ, những đảng viên cũ,
làm được việc, có kinh nghiệm. Cố nhiên,
những anh em đó rất quý báu cho Đảng.
Nhưng họ lại mắc phải cái bệnh khinh lý
luận. Họ quên rằng: nếu họ đã có kinh
nghiệm mà lại biết thêm lý luận thì công
18

việc tốt hơn nhiều. Họ quên rằng: kinh
nghiệm của họ tuy tốt, nhưng cũng chẳng
qua là từng bộ phận mà thôi, chỉ thiên về
một mặt mà thôi.
Có kinh nghiệm mà không có lý luận,
cũng như một mắt sáng, một mắt mờ.
Những anh em đó, cần phải nghiên
cứu thêm lý luận, mới thành người cán bộ
hoàn toàn.
Có những người xem được sách, xem
nhiều sách. Siêng xem sách và xem nhiều
sách là một việc đáng quý. Nhưng thế
không phải đã là biết lý luận.
Lý luận cốt để áp dụng vào công việc
thực tế. Lý luận mà không áp dụng vào
thực tế là lý luận suông. Dù xem được
hàng ngàn hàng vạn quyển lý luận, nếu
không biết đem ra thực hành, thì khác
nào một cái hòm đựng sách.
19

Xem nhiều sách để mà loè, để làm ra
ta đây, thế không phải là biết lý luận.
Những anh em đó cần phải ra sức thực
hành mới thành người biết lý luận.
Nói tóm lại, mỗi cán bộ, mỗi đảng viên
phải học lý luận, phải đem lý luận áp
dụng vào công việc thực tế. Phải chữa cái
bệnh kém lý luận, khinh lý luận và lý
luận suông.
Đây phải nói rõ vấn đề trí thức.
Những người trí thức tham gia cách
mạng, tham gia kháng chiến rất quý báu
cho Đảng. Không có những người đó thì
công việc cách mạng khó khăn thêm nhiều.
Nhưng có đôi người trí thức vì thế mà
kiêu ngạo, lên mặt. Chứng kiêu ngạo lên mặt
rất có hại cho họ. Nó ngăn trở họ tiến bộ.
Trí thức là gì?
Trí thức là hiểu biết. Trong thế giới chỉ
có hai thứ hiểu biết: một là hiểu biết sự
20

tranh đấu sinh sản. Khoa học tự nhiên do
đó mà ra. Hai là hiểu biết tranh đấu dân
tộc và tranh đấu xã hội. Khoa học xã hội
do đó mà ra. Ngoài hai cái đó, không có
trí thức nào khác.
Một người học xong đại học, có thể gọi là
có trí thức. Song y không biết cày ruộng,
không biết làm công, không biết đánh giặc,
không biết làm nhiều việc khác. Nói tóm lại:
công việc thực tế, y không biết gì cả. Thế là
y chỉ có trí thức một nửa. Trí thức của y là
trí thức học sách, chưa phải trí thức hoàn
toàn. Y muốn thành một người trí thức
hoàn toàn, thì phải đem cái trí thức đó áp
dụng vào thực tế.
Vì vậy, những người trí thức đó cần
phải biết rõ cái khuyết điểm của mình.
Phải khiêm tốn. Chớ kiêu ngạo. Phải ra
sức làm các việc thực tế.
21

Lý luận phải đem ra thực hành. Thực
hành phải nhằm theo lý luận.
Lý luận cũng như cái tên (hoặc viên
đạn). Thực hành cũng như cái đích để
bắn. Có tên mà không bắn, hoặc bắn lung
tung, cũng như không có tên.
Lý luận cốt để áp dụng vào thực tế.
Chỉ học thuộc lòng, để đem lòe thiên hạ
thì lý luận ấy cũng vô ích.
Vì vậy, chúng ta phải gắng học, đồng
thời học thì phải hành.
B- BỆNH HẸP HÒI
Bệnh này rất nguy hiểm, mà nhiều
cán bộ và đảng viên còn mắc phải.
Trong, thì bệnh này ngăn trở Đảng
thống nhất và đoàn kết.
Ngoài, thì nó phá hoại sự đoàn kết
toàn dân.
22

Nhiều thứ bệnh, như chủ nghĩa địa
phương, chủ nghĩa bản vị, chủ nghĩa cá
nhân, khuynh hướng tham danh vọng,
tham địa vị, dìm người giỏi, bệnh hủ
hoá, v.v., đều do bệnh hẹp hòi mà ra!
Có những cán bộ chỉ thấy lợi ích bộ
phận của mình, không thấy lợi ích của
toàn thể, muốn đem lợi ích của toàn thể
phục tùng lợi ích của bộ phận mình. Họ
quên hẳn cái chế độ dân chủ tập trung.
Họ quên rằng thiểu số phải phục tùng đa
số, hạ cấp phải phục tùng thượng cấp, bộ
phận phải phục tùng toàn thể.
Chúng ta phải kiên quyết chữa ngay
bệnh ấy, mỗi một đảng viên, mỗi một bộ
phận, mỗi một lời nói, việc làm, tuyệt đối
phải nhằm vào lợi ích của toàn cuộc, lợi
ích của toàn Đảng.
Vì ham danh vọng và địa vị, cho nên
khi phụ trách một bộ phận nào, thì lôi
23

người này, kéo người khác, ưa ai thì kéo
vào, không ưa thì tìm cách tẩy ra. Thế là
chỉ biết có mình, chỉ biết có bộ phận mình
mà quên cả Đảng. Đó là một thứ bệnh
hẹp hòi, trái hẳn với nguyên tắc tập
trung và thống nhất của Đảng.
Cũng vì bệnh hẹp hòi đó mà cán bộ cấp
trên phái đến và cán bộ địa phương
không đoàn kết chặt chẽ.
Phải biết rằng: chỉ có hai hạng cán bộ
đó đoàn kết chặt chẽ và chỉ có cán bộ địa
phương ngày càng thêm nhiều, thì nền
tảng của Đảng mới phát triển và vững
vàng. Cán bộ phái đến, trình độ thường
cao hơn, kinh nghiệm nhiều hơn. Nhưng
cán bộ địa phương lại biết rõ nhân dân,
quen thuộc công việc hơn. Hai hạng cán
bộ phải giúp đỡ nhau, bồi đắp nhau, thì
công việc mới chạy.
24

Vì bệnh hẹp hòi mà cán bộ phái đến
thường kiêu ngạo, khinh rẻ cán bộ địa
phương, cho họ là dốt kém. Thành thử
không thân mật hợp tác.
Từ nay, hễ có việc lôi thôi như thế nữa,
thì cán bộ phái đến phải chịu lỗi nặng
hơn, nhất là những cán bộ lãnh đạo.
Hai hạng cán bộ phải kết thành một
khối, không phân biệt, không kèn cựa.
Phải cùng nhau chữa cho tiệt cái nọc
bệnh hẹp hòi.
Cán bộ quân sự với cán bộ địa phương
cũng vậy, phải đoàn kết nhất trí, giúp đỡ
lẫn nhau.
Cán bộ quân sự trong một địa phương
thường giữ địa vị lãnh đạo và có quyền
lực trong tay. Vì vậy, nếu từ nay còn có
sự không hoà thuận giữa hai bên, thì cán
bộ quân sự phải chịu lỗi lớn hơn.
25

Bộ đội này với bộ đội khác, địa phương
này với địa phương khác, cơ quan này với
cơ quan khác, đều phải phản đối bệnh ích
kỷ, bệnh địa phương. Thí dụ: không muốn
cấp trên điều động cán bộ, hoặc khi điều
động thì chỉ đùn những cán bộ kém ra. Có
vật liệu gì dù mình có thừa, hoặc không
cần đến, cũng thu giấu đi, không cho cấp
trên biết, không muốn chia sẻ cho nơi khác.
Bệnh địa phương đó, phải tẩy cho sạch.
Lại còn vấn đề cán bộ cũ và cán bộ mới.
Đảng càng phát triển thì cần đến cán
bộ mới càng nhiều.
Vả chăng, số cán bộ cũ có ít, không đủ
cho Đảng dùng. Đồng thời, theo luật tự
nhiên, già thì phải yếu, yếu thì phải chết.
Nếu không có cán bộ mới thế vào, thì ai
gánh vác công việc của Đảng.
26

Vì vậy, cán bộ cũ phải hoan nghênh, dạy
bảo, dìu dắt, yêu mến cán bộ mới. Cố nhiên
cán bộ mới, vì công tác chưa lâu, kinh
nghiệm còn ít, có nhiều khuyết điểm.
Nhưng họ lại có những ưu điểm hơn cán bộ
cũ: họ nhanh nhẹn hơn, thường giàu sáng
kiến hơn.
Vì vậy, hai bên phải tôn trọng nhau,
giúp đỡ nhau, học lẫn nhau, đoàn kết
chặt chẽ với nhau.
Cán bộ cũ thường giữ địa vị lãnh đạo.
Vì vậy, nếu từ nay, quan hệ giữa hai
hạng cán bộ ấy không ổn thoả, thì cán bộ
cũ phải chịu trách nhiệm nhiều hơn. Như
thế mới chữa khỏi bệnh hẹp hòi.
Từ trước đến nay, vì bệnh hẹp hòi mà có
những sự lủng củng giữa bộ phận và toàn
cuộc, đảng viên với Đảng, cán bộ địa
phương và cán bộ phái đến, cán bộ quân sự
27

và cán bộ "mặt trận", cán bộ mới và cán bộ
cũ, cơ quan này và cơ quan khác, bộ đội này
và bộ đội khác, địa phương này và địa
phương khác.
Vậy từ nay, chúng ta phải tẩy cho sạch
cái bệnh nguy hiểm đó, khiến cho Đảng
hoàn toàn nhất trí, hoàn toàn đoàn kết.
Bệnh hẹp hòi đối ngoại.
Có nhiều đồng chí có bệnh tự tôn, tự
đại, khinh rẻ người ta, không muốn biết,
muốn học những ưu điểm của người khác.
Biết được vài câu lý luận đã cho mình là
giỏi, không xem ai ra gì, tưởng mình là
hơn hết. Đó là bệnh hẹp hòi hạng nặng.
Họ quên rằng: chỉ đoàn kết trong Đảng,
cách mạng cũng không thành công được,
còn phải đoàn kết nhân dân cả nước. Họ
quên rằng: so với số nhân dân thì số đảng
viên chỉ là tối thiểu, hàng trăm người dân
28

mới có một người đảng viên. Nếu không
có nhân dân giúp sức, thì Đảng không
làm được việc gì hết.
Vì vậy ta cần phải hợp tác với những
người ngoài Đảng. Ta không được khinh
rẻ họ, chê bai họ. Ta phải liên lạc mật
thiết với dân chúng. Không được rời xa
dân chúng. Rời xa dân chúng là cô độc.
Cô độc thì nhất định thất bại.
Cũng vì bệnh hẹp hòi mà không biết
dùng nhân tài, việc gì cũng ôm lấy hết.
Ôm lấy hết thì cố nhiên làm không nổi.
Cũng vì bệnh hẹp hòi mà không biết
cách xử trí khôn khéo với các hạng đồng
bào (như tôn giáo, quốc dân thiểu số, anh
em trí thức, các quan lại cũ, v.v.).
Từ nay, mỗi cán bộ, mỗi đảng viên,
phải kiên quyết chữa cái bệnh hẹp hòi đó
để thực hành chính sách đại đoàn kết.
29

Chính sách thành công thì kháng chiến
mới dễ thắng lợi.
Bệnh chủ quan, bệnh ích kỷ, bệnh hẹp
hòi, v.v., mỗi chứng bệnh là một kẻ địch.
Mỗi kẻ địch bên trong là một bạn đồng
minh của kẻ địch bên ngoài. Địch bên
ngoài không đáng sợ. Địch bên trong đáng
sợ hơn, vì nó phá hoại từ trong phá ra. Vì
vậy, ta phải ra sức đề phòng những kẻ địch
đó, phải chữa hết những chứng bệnh đó.
Gặp mỗi vấn đề, ta phải đặt câu hỏi:
Vì sao có vấn đề này?
Xử trí như thế này, kết quả sẽ ra sao?
Phải suy tính kỹ lưỡng. Chớ hấp tấp,
chớ làm bừa, chớ làm liều. Chớ gặp sao
làm vậy.
Để chữa khỏi những bệnh kia, ta phải
tự phê bình ráo riết, và phải lấy lòng
thân ái, lấy lòng thành thật, mà ráo riết
30

phê bình đồng chí mình. Hai việc đó phải
đi đôi với nhau.
Trong lúc phê bình, khuyết điểm phải
vạch ra rõ ràng, mà ưu điểm cũng phải
nhắc đến. Một mặt là để sửa chữa cho
nhau. Một mặt là để khuyến khích nhau,
bắt chước nhau.
Mỗi cán bộ, mỗi đảng viên, mỗi ngày
phải tự kiểm điểm, tự phê bình, tự sửa
chữa như mỗi ngày phải rửa mặt. Được
như thế thì trong Đảng sẽ không có bệnh
mà Đảng sẽ mạnh khoẻ vô cùng.
II
MẤY ĐIỀU KINH NGHIỆM
1. Có cán bộ tốt, việc gì cũng xong
Muôn việc thành công hoặc thất bại,
đều do cán bộ tốt hoặc kém. Đó là một
31

chân lý nhất định. Sau đây là những kinh
nghiệm rõ ràng:
Chính phủ muốn giúp đồng bào làng X
ở thượng du mở mang văn hoá, đã lập ra
trường và phái giáo viên đến mấy lần,
nhưng không ai đến học. Các giáo viên
đều lắc đầu trở về.
Đồng chí A ở Vệ quốc quân, đánh giặc
bị thương, gẫy tay, không cầm súng được
nữa, xin đi làm giáo viên.
Được phái đến làng X, A liền đi thăm
các nhà, nói chuyện với các bậc cha mẹ và
trẻ em. Kết quả những cuộc nói chuyện
đó là: vì nhà nghèo, thiếu người, trẻ em
phải ở nhà giúp việc không đi học được.
A liền tìm cách giải quyết: vừa học vừa
làm. Khuyên các trẻ em họp thành tiểu tổ,
như tổ chăn trâu, tổ cắt cỏ, tổ đan nón, v.v..
Các trẻ em vừa làm vừa học. Nhờ cách hợp
32

tác, làm lại được nhiều hơn làm riêng ở
nhà. Đồng bào trong làng thấy vậy, chẳng
những cho các con đã lớn đi học, mà gửi cả
con còn bé cho thầy, "học được chữ nào hay
chữ ấy". Rồi người lớn thấy vui cũng đi học.
Nhà trường dột, đồng chí A tự mình lợp
lại. Đồng bào thấy vậy, kéo nhau đến giúp.
Đối với các em làm biếng hoặc nghịch
ngợm, A không đánh phạt, chỉ dùng cách
khuyên dỗ, và bày cho các em khác phê
bình. Thành thử dần dần em nào cũng
trở nên ngoan ngoãn.
Khi dân làng có việc gì, A cũng ra tay
giúp. Khi có ai cãi cọ nhau, thì A lấy tư
cách thầy học trong làng đến dàn xếp.
Thành thử dân làng, nhất là những
cha mẹ học trò, ai cũng kính trọng và yêu
mến đồng chí A. Những nhà gần làng
thấy vậy, cũng gửi con đến học.
33

Đồng chí A chỉ có bằng tiểu học mà đã
làm được công việc những ông giáo khác
không làm nổi.
Trong các ngành hoạt động của chúng
ta, nào chính trị, kinh tế, nào quân sự,
văn hoá, chắc không thiếu những người
có năng lực, có sáng kiến như A. Nhưng
vì cách lãnh đạo của ta còn kém, thói
quan liêu còn nồng cho nên có những
người như thế cũng bị dìm xuống, không
được cất nhắc.
Muốn tránh khỏi sự hao phí nhân tài,
chúng ta cần phải sửa chữa cách lãnh
đạo. Thí dụ: bắt buộc cán bộ trong mỗi
ngành phải thiết thực báo cáo và cất nhắc
nhân tài.
2. Chính sách thì đúng, cách làm thì sai
Chúng ta thường kêu gọi làm làng kiểu
mẫu, trại kiểu mẫu, bộ đội kiểu mẫu, nhà
34

máy kiểu mẫu, v.v., khẩu hiệu đó rất đúng.
Nhưng đến nay, hoặc chưa làm được, hoặc
làm được nửa chừng rồi lại nguội. Vì lẽ gì?
Vì chúng ta quên một lẽ rất giản đơn
dễ hiểu: tức là vô luận việc gì, đều do
người làm ra, và từ nhỏ đến to, từ gần
đến xa, đều thế cả.
Muốn lập làng kiểu mẫu, đội kiểu
mẫu, v.v., thì trước phải đào tạo ra những
người kiểu mẫu, để làm cán bộ cho làng
đó, đội đó. Làm được một làng, một đội
rồi lấy đó làm kiểu mẫu, để khuyến khích
và cổ động nơi khác.
Từ trước đến nay, chúng ta làm trái
ngược lại. Chúng ta nghĩ ra một làng, một
đội kiểu mẫu trong tư tưởng, mà không bắt
đầu từ một làng, một đội sẵn có, cho nên kế
hoạch không ăn khớp với những hoàn cảnh
thiết thực (khách quan).
35

Đó cũng là vì bệnh chủ quan của chúng
ta. Cho nên khẩu hiệu tuy đúng, nhưng
thực hành không có kết quả mỹ mãn.
Một lẽ nữa, cũng vì cách lãnh đạo và
cách làm không đúng. Khi chúng ta muốn
lập một làng hoặc một đội kiểu mẫu,
chúng ta đem cán bộ ngoài đến, để xung
phong, mà không đào tạo cán bộ ngay ở
đó. Khi cán bộ xung phong phải điều
động đi nơi khác, thì làng kia hoặc đội kia
lại xếp. Như cái bong bóng, thổi hơi vào,
thì phùng lên, hơi ra hết, thì xẹp xuống.
Vả lại, chúng ta tham lam làm nhiều
trong một lúc. Thí dụ: muốn lập một tỉnh
kiểu mẫu thì thường hay dàn lực lượng ra
làm cả tỉnh, không biết định cho mỗi
huyện chọn một tổng làm kiểu mẫu, mỗi
tổng chọn một làng làm kiểu mẫu. Thành
thử, "ăn nhiều, nuốt không xuống".
36

Chúng ta không biết tập trung lực lượng,
làm xong một nơi, lấy đủ kinh nghiệm,
rồi làm nơi khác.
Vì vậy, từ nay bất kỳ việc gì, chúng ta
phải bắt đầu từ gốc, dần dần đến ngọn, từ
ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, chớ nên
tham mau, tham nhiều trong một lúc.
3. Không biết nghiên cứu kinh nghiệm
đến gốc
Trong các cuộc vận động, như tăng gia
sản xuất, bình dân học vụ, mùa Đông
binh sĩ, v.v., chúng ta đã được nhiều
thành tích rất khá. Nhưng chúng ta
không biết nghiên cứu đến nơi đến chốn,
vì sao mà có thành tích khá? Nơi nào
thành tích tốt nhất? Ai là những người
làm được thành tích đó? v.v., để mà học
kinh nghiệm, để mà đặt ra khuôn phép
37

cho công việc khác. Thành thử những cái
tốt, cái hay đều không phát triển được.
Và công việc xong rồi là thôi, cán bộ
không học được kinh nghiệm gì, mà cũng
không tiến bộ được mấy.
Đồng thời, chúng ta không ra sức nghiên
cứu những sự khó khăn, những chỗ sai
lầm, để giải quyết và sửa chữa cho kịp thời.
Thí dụ: nhiều cán bộ lo làm công việc
của Đảng, nên phải xao nhãng công việc
gia đình của họ, thành thử cha mẹ vợ con
họ không vui lòng, mà cũng ảnh hưởng đến
quần chúng. (Tuy có đôi nơi có sáng kiến,
đề xướng khẩu hiệu: "Cách mạng hoá gia
đình", "cả nhà tham gia công việc kháng
chiến", v.v.. Song toàn bộ vấn đề vẫn chưa
giải quyết). Vấn đề này không giải quyết
một cách hợp lý, rất có ảnh hưởng xấu cho
sự tiến tới của cán bộ. Dùng cán bộ không
38

đúng tài năng của họ, cũng là một cớ thất
bại. Thí dụ: người viết giỏi nhưng nói kém
lại dùng vào những việc cần phải nói.
Người nói khéo nhưng viết xoàng lại dùng
vào công việc viết lách. Thành thử hai
người đều không có thành tích.
Từ nay, công việc gì bất kỳ thành công
hoặc thất bại, chúng ta cần phải nghiên
cứu đến cội rễ, phân tách thật rõ ràng rồi
kết luận. Kết luận đó sẽ là cái thìa khoá
phát triển công việc và để giúp cho cán bộ
tiến tới. Có như thế thì người mới có tài,
tài mới có dụng.
4. Phải nâng cao sáng kiến và lòng
hăng hái
Chúng ta thường nêu vấn đề đó.
Nhưng đến nay, cán bộ và đảng viên vẫn
ít sáng kiến, ít hăng hái. Đó là vì lẽ gì?
39

Vì nhiều lẽ. Mà trước hết là vì: Cách
lãnh đạo của ta không được dân chủ, cách
công tác của ta không được tích cực.
Nếu ai nói chúng ta không dân chủ,
thì chúng ta khó chịu. Nhưng nếu chúng
ta tự xét cho kỹ, thì thật có như thế.
Đối với cơ quan lãnh đạo, đối với
những người lãnh đạo, các đảng viên và
các cán bộ dù có ý kiến cũng không dám
nói, dù muốn phê bình cũng sợ, không
dám phê bình.
Thành thử cấp trên với cấp dưới cách
biệt nhau. Quần chúng với Đảng rời xa
nhau. Trên thì tưởng cái gì cũng tốt đẹp.
Dưới thì có gì không dám nói ra.
Họ không nói, không phải vì họ không
có ý kiến, nhưng vì họ nghĩ nói ra cấp
trên cũng không nghe, không xét, có khi
lại bị "trù" là khác.
40

Họ không dám nói ra thì họ cứ để trong
lòng, rồi sinh ra uất ức, chán nản. Rồi sinh
ra thói "không nói trước mặt, chỉ nói sau
lưng", "trong Đảng im tiếng, ngoài Đảng
nhiều mồm", sinh ra thói "thậm thà thậm
thụt" và những thói xấu khác.
Kinh nghiệm là: cơ quan nào mà trong
lúc khai hội, cấp trên để cho mọi người có
gì nói hết, cái đúng thì nghe, cái không
đúng thì giải thích, sửa chữa, ở những cơ
quan đó mọi người đều hoạt bát mà bệnh
"thì thầm thì thào" cũng hết.
Một người mà trong óc đã có uất ức, bất
mãn, thì lời hay lẽ phải khó lọt vào bộ óc
đó. Để cho họ tháo cái uất ức, bất mãn đó
ra, thì lời hay lẽ phải dễ lọt vào óc họ. Đó là
một lẽ rất giản đơn. Cấp trên cũng nên
thỉnh thoảng trưng cầu ý kiến phê bình
41

của cấp dưới. Có như thế thì cũng khác nào
như một người có vết nhọ trên mặt, được
người ta đem gương cho soi, mình tự thấy
vết nhọ. Lúc đó không cần ai khuyên bảo,
cũng tự vội vàng đi rửa mặt.
Ta phải biết cách phê bình sáng suốt,
khôn khéo, như chiếu tấm gương cho mọi
người soi thấu những khuyết điểm của
mình, để tự mình sửa chữa.
Dân chủ, sáng kiến, hăng hái, ba điều
đó rất quan hệ với nhau. Có dân chủ mới
làm cho cán bộ và quần chúng đề ra sáng
kiến. Những sáng kiến đó được khen
ngợi, thì những người đó càng thêm hăng
hái, và người khác cũng học theo. Và
trong khi tăng thêm sáng kiến và hăng
hái làm việc, thì những khuyết điểm lặt
vặt, cũng tự sửa chữa được nhiều.
42

Một vấn đề nữa: Chúng ta thường nói
đến hai chữ sáng kiến một cách mênh
mông, không thiết thực. Như là phải có
tài giỏi đặc biệt mới có sáng kiến. Nếu ta
thử hỏi: sáng kiến là gì? thì chắc nhiều
người trả lời không xuôi. Như thế mà
mong cán bộ và đảng viên có sáng kiến
thì sao mà có được!
Chúng ta phải nhận rõ: bất kỳ việc to
việc nhỏ, hễ thêm điều lợi, trừ điều hại
cho quần chúng, giúp quần chúng giải
quyết vấn đề khó khăn, tăng kết quả của
việc làm, tăng sức sản xuất của xã hội,
đánh đổ sức áp bức của quân thù, đó đều
là sáng kiến.
Cách dạy học của đồng chí A nói trên
cũng là sáng kiến.
Sáng kiến không phải cái gì kỳ lạ. Nó
chỉ là kết quả của sự nghiên cứu, suy nghĩ
43

trong những hoàn cảnh, trong những
điều kiện rất tầm thường, rất phổ thông,
rất thiết thực.
Bất kỳ ai, nếu có quyết tâm làm ích lợi
cho quần chúng, lại chịu học, chịu hỏi quần
chúng, óc chịu khó nghĩ, tay chịu khó làm,
thì nhất định có sáng kiến, nhất định làm
được những việc có ích cho loài người.
Chúng ta cần phải nâng cao mở rộng
dân chủ ra, khuyên gắng cán bộ và đảng
viên, bày cho họ suy nghĩ, bày cho họ học
hỏi quần chúng, cổ động họ tìm tòi, đề
nghị, làm những việc ích lợi cho quần
chúng. Khi họ đã có ít nhiều sáng kiến,
thì giúp đỡ cho họ phát triển, khen ngợi
cho họ thêm hăng hái. Như thế, thì
những tính lười, tính "gặp chăng hay chớ"
ngày càng bớt, mà sáng kiến và tính hăng
hái ngày càng nhiều thêm.
44

5. Vì ai mà làm? Đối ai phụ trách?
Nếu chúng ta hỏi cán bộ: "Việc đó, làm
cho ai? Đối với ai phụ trách?", chắc số đông
cán bộ sẽ trả lời: "Làm cho Chính phủ hoặc
Đảng, phụ trách trước cấp trên".
Câu trả lời đó chỉ đúng một nửa. Nếu
chúng ta lại hỏi: "Chính phủ và Đảng vì
ai mà làm việc đó? Và phụ trách với ai?"
thì e nhiều cán bộ không trả lời được.
Chính phủ và Đảng chỉ mưu giải
phóng cho nhân dân, vì thế, bất kỳ việc gì
cũng vì lợi ích của nhân dân mà làm và
chịu trách nhiệm trước nhân dân.
Đó là một lẽ rất giản đơn, rõ ràng.
Nhưng nhiều cán bộ chưa hiểu, cho nên
trong lúc làm việc, thường sai lầm; đến
nỗi chia cán bộ Chính phủ và Đảng ra
làm một phía, quần chúng ra một phía.
45

Chính phủ và Đảng chẳng những làm
những việc trực tiếp lợi cho dân, mà cũng
có khi làm những việc mới xem qua như
là hại đến dân. Thí dụ: quyên tiền, thu
thuế, công tác phá hoại, v.v..
Vì cán bộ và đảng viên không hiểu rõ hai
lẽ: vì ai mà làm, đối ai phụ trách, khi gặp
mỗi công việc không biết tìm đủ cách giải
thích cho dân hiểu. Cho nên những việc trực
tiếp lợi cho dân, như đắp đê, hộ đê, tăng gia
sản xuất, bình dân học vụ, v.v., cán bộ chỉ
làm theo cách hạ lệnh, cách cưỡng bức. Kết
quả dân không hiểu, dân oán. Thì có gì lạ
đâu? Một thí dụ rất tầm thường, dễ hiểu:
bánh ngọt là một thứ ngon lành, nhưng đem
bánh ngọt bắt người ta ăn, nhét vào miệng
người ta, thì ai cũng chán!
Chúng ta phải ghi tạc vào đầu cái chân
lý này: dân rất tốt. Lúc họ đã hiểu thì việc
gì khó khăn mấy họ cũng làm được, hy sinh
46

mấy họ cũng không sợ. Nhưng trước hết
cần phải chịu khó tìm đủ cách giải thích
cho họ hiểu rằng: những việc đó là vì ích lợi
của họ mà phải làm.
Có khi vì cán bộ không hiểu lẽ đó, vì
muốn làm cho được việc, rồi dùng cách hạ
mệnh lệnh, cách áp bức, phạm vào thói
quan liêu, quân phiệt, đến nỗi Chính phủ
hoặc Đảng phải trừng phạt. Đối với những
bọn vu vơ, đầu cơ, thì phạt rất đáng.
Nhưng với những cán bộ trung thành mà
bị phạt, thì Chính phủ và Đảng cũng khổ
tâm, mà người bị phạt cũng khổ tâm!
Chẳng những lúc thi hành các mệnh
lệnh, cán bộ ta có cái thái độ xa quần
chúng như thế, mà đối với cách làm việc,
cách tổ chức, cũng có thái độ sai lầm đó.
Bao nhiêu cách tổ chức và cách làm
việc, đều vì lợi ích của quần chúng, vì cần
47

cho quần chúng. Vì vậy, cách tổ chức và
cách làm việc nào không hợp với quần
chúng thì ta phải có gan đề nghị lên cấp
trên để bỏ đi hoặc sửa lại. Cách nào hợp
với quần chúng, quần chúng cần, thì dù
chưa có sẵn, ta phải đề nghị lên cấp trên
mà đặt ra. Nếu cần làm thì cứ đặt ra, rồi
báo cáo sau, miễn là được việc.
Đằng này cán bộ ta chỉ biết khư khư
giữ nếp cũ. Cái không hợp cũng không
dám sửa bỏ, cái cần thiết cũng không
dám đặt mới.
Đó là vì thói không phụ trách "quá
hữu", gặp sao hay vậy.
Song lại có thái độ xa quần chúng, thói
không phụ trách "quá tả" là không suy
nghĩ chín chắn, so sánh kỹ càng, hôm nay
đặt ra cái này, hôm sau sửa lại cái khác,
làm cho quần chúng hoang mang. Như
48