Một số kinh nghiệm hướng dẫn
học sinh lớp 5 luyện tập tu từ so sánh trong văn miêu tả

A. PHẦN MỞ ĐẦU
I. Lời mở đầu
Ở Tiểu học Tập làm văn là một môn học cơ sở, rất quan trọng trong chương trình dạy học. Để làm một bài văn hay, đòi hỏi học sinh phải biết vận dụng các kiến thức liên môn thuộc lĩnh vực khoa học xã hội, khoa học tự nhiên. Vì các kiến thức liên môn này sẽ giúp cho học sinh có được tư liệu để viết bài văn và biết cách sử dụng ngôn từ thế nào để trình bày suy nghĩ của mình một cách mạch lạc, rõ ràng, sáng ý và hấp dẫn. Thế nhưng, chỉ có những kiến thức liên môn nói trên thì vẫn chưa đủ. Tập làm văn còn là phân môn có tính độc lập, có hệ thống lí thuyết riêng nhằm xây dựng các thể loại như: Văn miêu tả (bao gồm các kiểu bài: miêu tả đồ vật, cây cối, con vật, tả cảnh, tả người), văn kể chuyện, viết thư,... và ở từng loại bài lại đòi hỏi phải rèn luyện để có kỹ năng cần thiết.
Một bài văn hay, có giá trị không phải chỉ ở chỗ trình bày mạch lạc, dễ hiểu; mà cái quan trọng hơn là sức truyền cảm. Và sự truyền cảm này có được là do tính chân thực, tính nhân bản, cao hơn nữa là cái "chất văn, hơi văn". Để viết được bài văn hay, các em cần phải rèn luyện sao cho có được năng lực quan sát (để nhận biết được cái đặc trưng của sự vật, hiện tượng) năng lực cảm thụ, năng lực thu thập thông tin, năng lực tưởng tượng - liên tưởng, năng lực phân tích tổng hợp, năng lực linh cảm, đặc biệt là việc vận dụng các biện pháp tu từ vào quá trình làm bài như: phép tu từ so sánh, nhân hoá... và các khả năng biểu đạt, bố cục...
Ngay từ lớp 2, học sinh đã được làm quen với thể loại văn miêu tả thông qua việc quan sát tranh và trả lời câu hỏi. Đến lớp 3, 4, 5 thì nội dung này lại được cụ thể hơn và yêu cầu cũng cao hơn. Bên cạnh đó, ở lớp 3, sách giáo khoa Tiếng Việt đã giới thiệu sơ bộ về phép tu từ so sánh. Ở đây chưa đi sâu về lí thuyết của phép tu từ so sánh mà chỉ hình thành những hiểu biết và kỹ năng ban đầu về so sánh thông qua hệ thống các bài tập thực hành. So sánh được xem là một trong những phương thức tạo hình, gợi cảm gợi ra những hình ảnh cụ thể, những cảm xúc thẩm mỹ lành mạnh, đẹp đẽ cho con người. Qua đó giúp học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp của những hình ảnh thơ văn đồng thời giúp học sinh vận dụng phép tu từ so sánh vào quan sát các sự vật, hiện tượng và con người xung quanh các em, từ đó giúp các em thể hiện vào bài văn miêu tả được tốt hơn, sâu sắc và sinh động hơn.
Để nâng cao chất lượng bài văn, việc tìm ra các bước hướng dẫn học sinh lớp 5 luyện tập về phép tu từ so sánh trong làm văn miêu tả là rất cần thiết. Nhằm góp phần tháo gỡ những khó khăn của giáo viên và học sinh nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy học văn miêu tả ở lớp 5, đã thôi thúc tôi nghiên cứu vấn đề này và đúc rút qua sáng kiến: "Một số kinh nghiệm hướng dẫn học sinh lớp 5 sử dụng phép tu từ so sánh trong văn miêu tả".
II. Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
1. Thực trạng
Trong thực tế, cả giáo viên và học sinh còn gặp rất nhiều khó khăn trong việc vận dụng phép tu từ so sánh vào dạy và học văn miêu tả. Vì vậy, hiệu quả của việc dạy và học văn miêu tả chưa cao. Học sinh chưa biết trong trường hợp nào nên vận dụng phép tu từ so sánh vào nói, viết đoạn văn, bài văn miêu tả của mình. Nếu có sử dụng hình ảnh so sánh thì cũng là phát hiện của người khác vì thế hành văn của các em chưa tạo được sự mới mẻ, độc đáo, chưa có dấu ấn cá nhân.
Tìm hiểu về thực trạng dạy và học văn miêu tả trong trường Tiểu học, tôi phát hiện thấy một số vấn đề sau:
1.1. Về phía giáo viên
Qua sinh hoạt chuyên môn, và dự giờ, trao đổi với giáo viên trực tiếp giảng dạy, tôi thấy rằng: Đa số giáo viên đều cho Tập làm văn là khó dạy, đặc biệt là thể loại văn miêu tả, không biết diễn đạt thế nào, lựa chọn hình thức học ra sao để học sinh dễ hiểu. Mặt khác, có thể thấy rằng: những hiểu biết về mặt lí luận của giáo viên về văn miêu