Lịch sử Triết học Trung Quốc

0 / 0

Nhấn vào đây để tải về
Báo tài liệu có sai sót
Nhắn tin cho tác giả

(Tài liệu chưa được thẩm định)
Nguồn:
Người gửi: Nguyễn Minh Quân Quân
Ngày gửi: 21h:21' 10-07-2026
Dung lượng: 45.2 MB
Số lượt tải: 0

Số lượt thích: 0 người

PHUNG HQU LAN

Jsz. fScJ

Lich

stif

-

&

y

,

TRIET HOC
TRUNG QUOC
TAPI

TH6l DAI Tlf HOC

HI
NHA XU AT BAN KHOA HOC XA HOI

LICHSZf

c

TRIET HOC TRUNG Qll6

+

PHUNG

HOU
©

LAN

^

LICH SlT
TRIET HOC TRUNG QUOC

t

Quyen I :

THdlDAITl/ HOC
LE ANH MINH djch

Ban do TRUNG QUOC thdi Chien Quoc

"
**YEN

US

..- - I
•

.

X
V
/

^
||

\

*

Vwuw wflA
«

\
\

TRIEU

v

/
/

S

VA

NGU Y

I

HOASCiN ,

\TAN

?!t_u

'

v

TE

- **

A\BANG
Y
'
TONG

i;

i

.

“s

r

song

0

k

SO *A*

*

$

( NGO )

?

c

DlJdNG Ilf

9

( VIpT )
/

GONG
:" INH

sy

CV

/

H6

<

t
V

V

TRUNG QUOC

w

THCJl CHIEN QUOC
403 221 TCN

THAI SON

/

'W&
A
*
V'

*

/

VS

/

A

A

-

V

^

V

y

y

(
£

cua dich gid Derk Bodde

1

Adc du nhtfng phdt minh hien dai thdi

nay dang giup
JVL con ngudi xich lai gdn nhau hem , nhtfng thtfc su van
con do nhdng ran can ve tri thtfc khien con ngUdi cung nhu

( 11

cdc dan toe chua the hieu biet duoc Idn nhau. Hien nay, nhu la
rat thtfdng thay trong tich sti the gidi , st/ phdt trien vi giao
tiip vat chat dd vUOt len trude su phdt trien ve giao tiep tri
tue ; va chink trong thdi dai md cdc phuctng thtfc truyen thong
phdt trien nhanh nhu hien nay thi viec hieu biet vd thong cam
gitfa cdc dan toe cang can phai duoc quan lam thuc hien.
NgUdi ta ludn nghe nhtfng Idi le ( tham chi do cdc dai hoc gia
phuctng Tdy noi ) dai loai nhu: « Thdi Hon Am d Au Chau dd
day the gidi den mot trinh do van hod thap nhat . » Ndi nhuvay
Id khong biet rdng : cung luc vdi thdi Hon Am d Au Chau , mot
nen van hod rue rd huy hodng cua nhan loqi dang xdy ra dudi
ddi Dudng tai Trung Quoc, vd quyen sach dau tien cua the
gidi da duoc in ra tai vUdng quoc nay trong the ky IX . 2 Rat
nhieu ngtfdi chung ta d phuctng Tdy dd co edi nhln md Trang
Ttf bdo Id « ech ngoi day gieng » ( well - frog ), ttfc Id xem ca the
gidi Idn bang edi vdm trdi qua mieng gieng . Khi da so chung
ta cho rdng edi di san van hod Hi Lap va La Md vdn la tieu
hieu cua the gidi , thi khoa hoc so sanh cdc nen vdn minh edng
can thief hem bao gid het , khong chi de hieu duoc cdc nen vdn
hod ntfdc ngodi md con de hieu chinh nen vdn hod cua chung
ta ngd hdu chung ta co su danh gid khdeh quan.

.

Chinh vi cdc nguyen do dd md ban dich Anh ngtf nay ra ddi ,
vdi niem hy vong rang nd se giup phuitng Tdy thay duoc m()t
5

hoc gid Trung Quoc von duqc dao tao theo kieu phucfng Tdy
dd nhqn dinh the ndo ve nen triet hoc cua chinh dat nude cua
ong. Day la ban dich cua Trung Quoc Triet Hoc Stl, cua Tien
si Phiing HCtu Lan, tot nghiep Dai hoc Columbia ( My ) va hien
( 1937 ) giang day triet hoc tai Dai hoc Thanh Hoa, Bdc Kinh.
Quyen 1 bao qudt thdi dai Til hoc, mol thdi dai co the noi Id
rue rd nhdt trong triet hoc Trung Quoc, trdi dai tit thdi xa xUa
den khodng ndm 100 TCN, khi md Nho gido chiem dia vj chinh
thong . Trong cdc tdc pham viet ve thdi ky nay , bo sdch cua
Phung HCtu Lan han Id hoan hi nhdt, vd trong nhieu phuang
dien, ngUdi ta co the hy vong day Id mot trong nhCtng bo sdch
tot nhdt . Quyen 11 noi tiep lich sit triet hoc Trung Quoc , tit
cuoi thdi dai Til hoc cho den hien nay .
Chung ta can chu y rdng tdc gid dd trlch dan rat nhieu doan
co van lit cac nguon thit tich goc. Viec nay khien tdc phdm cua
ong khong nhCtng la mot sdch tham khao quy bdu ve cac van
bdn goc cua triet hoc Trung Quoc, md cdn tao sit thuan Iqi bdi
vt no de cho cac van bdn co xUa tit len tieng. Do Id mot dieu
rat quan trong trong mot linh vUc nhu triet hoc Trung Quoc,
khi mot van bdn thudng co nhieu Idi blnh chu . Khi chuyen cac
doqn van trlch nay sang Anh ngd, tdi co bam vdo nguyen tdc ,
dong thdi cung tham bdc cac bdn dich co sdn bang cac ngon
ngit phvtcfng Tdy . De thuqn tien, tdi dua vdo cac ghi chu tham
khdo, vd tdi hiem khi chap nhqn cdc Idi dich dd md khong co
sit dieu chinh cua chinh m'tnh, ngd hdu bdn dich cua tdi duifc
chinh xdc htfn.

Tuy nhien, khi khong dich cdc trlch dan goc , tdi khong ngdn
ngai dieu chinh doi chut de van phong tieng Anh duqc trdi
chay md van gid duoc nguyen y cua tdc gid . Nhdng doan van
kha dai trong bdn Han ngd doi khi duac ngat ra. De cho doc
gid phucfng Tdy tien theo doi , doi khi tdi them thdt chut dinh,
chdng han ghi them nien dai sau ten cdc vi vua; vd de gidi
thlch them, toi cung cho vdo cdc phu chu ( ghi la DB chu ). Bat
ky thay doi Idn ndo trong bdn dich nay deu dd duoc tdc gid
Phung HCtu Lan ifng thuan, va chung duqc neu ra trong cdc
chu thlch. Mot thuan Iqi Idn cho tdi Id bdn dich Anh ngd nay
dd duqc tdc gid duyet lai vd gop y dieu chinh .
6

Quy vi ndo da titng doc nguyen tdc Han ngi7 se thay nhieu
diem khdc biet trong ban dich Anh ngit nay. Chang hqn ,
nguyen tdc Han ngU khong co Tom tat lich sit bang men dai
cdc triet gia , thu muc tham khdo, vd chi muc ( index ) nhu trong
ban dich, bdi vi cluing do dich gia them vao. Ban do Trung
Quoc thdi Chien Quoc cung nidi . Phan thu muc liet ke nhUng
such duac tdc gid de cap cung nhu nhitng sach md dich gia
tham khdo. Ten rieng bdng chit Han duac cho vao phan chi
muc. Doc gid ndo doi chieu nguyen tdc Han ngit vdi ban dich
Anh ngit se thay rang chuang I cua ban dich chi Id mot phan
cua chuong / nguyen tdc. Nhdng phan cua chuong / nguyen tdc
duac cO cau Iqi theo hinh thitc mot bdi luan , xem nhu Id phan
dan nhap cua tdc gid , dong thdi , toi bo di nhdng phan md doc
gid phUitng Tdy khong quan tarn. Phan nien bieu sau day , trie
nhitng chi liet da ghi chu , deu can cut vao Synchronismes
chinois ( Nien bieu Trung Quoc ) cua Mathias Tchang .

.

Sau cung , toi vd cung han hoan tri an Tien si Phung Hitu
Lan vi dug da doc ban thao cua ban dkh vd kiem tra can than ,
doi chieu vdi nguyen tdc , de cho ban dich nay kha di chap
nhdn ditqc. Toi cung chan thanh cam tq ong Henri Vetch ,
ngUdi xuat ban sdch tqi Bdc Kinh , ve nhdng Idi khuven bdo vd
phe binh cua ong . Toi cung vo van biet an cdc hoc gid Hen bdi
trong linh vitc phien dich kinh dien Trung Quoc , bdt ddu tit
James Legge , cung nhu cdc hoc gid khdc nhu Arthur
Probsthain , ngUdi phien dich rat nhieu ve triet hoc Trung
Quoc vd co cdng nhieu han ai het v ? da giup the gidi phitang
Tdy tiep can duac mot linh vitc cua tit tudng nhdn loqi bay lau
it duac biet den. Toi cung tri an Ban nhdn vien cua Quoc Lap
Do Thu Quan tqi Bdc Kinh da giup toi co duac thong tin ve
tieu sut cua cdc hoc gid Trung Quoc hien dai de dua vao phan
thu muc tham khdo cua ban dich. Vd toi cung het site cam tq
nhdng doc gid ddu tien cua ban than, trong do co mau than vd
hien noi cua toi .

Derk Bodde
Bdc Kinh , 18 thdng 5 ndm 1937

7

Leri

ttfa

cua ban dich Viet ngvt
Ldi U f a cua dich gia Derk Bodde ( 1909 - 2003 ) cho doc gia
phuefng Tdy thiet tudng do. day du. Tuy nhien , toi muon trlnh
bay them doi ldi vdi dqc gia cua ban Viet ngCt.
Tritdc het la moi quan he sU de giita Phung HCtu Lan vd
Derk Bodde. Nhu Derk Bodde da ke lai trong A Short History of
Chinese Philosophy ( New York 1948 )* veto nhCtng nam 1930
ong sang Bdc Kinh hoc triet hoc Trung Quoc. Trong nien khod
1934 - 1935 tqi Dai hoc Thanh Hoa , Derk Bodde hoc Phung HCtu
Lan. Bay gid quyen 11 Trung Quoc Triet Hoc Sit ( Han ngCt ) dd
xudt ban. Ngdy no, Phung HCtu Lan vdo Idp va hoi Derk Bodde
xem co biet ai sdn long dich bo triet sit ndv sang Anh ngCt, vd
Derk Bodde da nhan ldi phien dich. Quyen / dich xong va xudt
ban mua he 1937. Nhung do chien tranh Trung Nhqt bung no
sau do, Derk Bodde tra lai My vd viec dich tiep quyen 11 ( du
dinh dich xong trong hai -ba nam ) hi dang dd . Mai den mini thu
1946, Phung HCtu Lan duac mdi sang day Han ngCt tqi Dai hoc
Pennsylvania, Derk Bodde co dip dich not quyen // **. Trong
thdi gian nay , Derk Bodde da do Tien si vd bdt dau 1dm viec d
Philadelphia. Nam 1948 Phung HCtu Lan quyet dinh rut ngdn
hai quyen triet sit vd tu viet gon thanh mot quyen bdng Anh ngCt
( titc Id quyen A Short History of Chinese Philosophy ), vd nhd
Derk Bodde bien tap lai , xudt ban cung nam nay.

.

.

Tit khi xudt hien nam 1931 , Trung Quoc Triet Hoc Sit cua
Tien si Phung HCtu Lan dd trd thanh tdc pham kinh dien trong
linh vitc lich sit triet hoc Trung Quoc , khang chi tqi Trung
Quoc, Han Quoc, Nhqt Ban ( ban Han ngCt ), md edn d phuefng
Tdy nua ( ban Anh ngCt ). Chung ta thit vdo Internet , tharn khdo

8

chucmg trinh dao tao Trung Quoc hoc trong cac trang Web cua
cac dai hoc phuong Tay thi thay ngay bo sdch nay hien nay van
con chiem dia vi quan trong . Phung HUu Lan ~ cung nhu Ho
Thick vd Kim Nhac Lam - da do Tien si Triet hoc d Dai hoc
Columbia ( My ) ;' vdi von tri thuc vd phuong phdp luqn thu
nhan them tit phuong Tay , dng da van dung md nghien ciiu lich
sd triet hoc Trung Quoc , do do bo sdch cua dng co link khoa
hoc rat cao.

Mot hoc gia hien dai cua Trung Quoc la Ly Than nhan dinh
chung ve Phung Hdu Lan bdng tam chit « Dung quan Trung
Tay , thong thich kim co »4 if
hod
thdu triet hai nen hoc thuat Trung Quoc vd phuong Tay , gidi
thich thong suot vice xita nay ) vd cho rdng neu ngitoi Trung
Quoc biet den hoc thuat cua phiicmg Tay nho Nghiem Phuc , thi
ngitoi ngoqi quoc hieu duoc triet hoc Trung Quoc la nhd
Phung HCtu Lan.
Phung Hdu Lan khong chi la mot sii gia ve lich srf triet hoc
Trung Quoc ( trinh bay trong ba bo sdch goi la « Tam Su'» ) ong
edn la mot triet gia vdi hoc thuyet Tan Ly Hoc ( phdl huy Ly
Hoc cua Chu Hi , trinh bay trong bo sdch 6 quyen goi la « Trinh
Nguyen Luc Thu» ) , do do ong duoc xep van nhd Nho cua Trung
Quoc hien dai , va la Cido su triet hoc titng gop phan ddo tao
the he Uu tu nlut Tao Ngu , Tien Chung Thu, Lam Canh , Quy
Tien Lam, Vitong Dao, Diidng Tri Tung , v. v... Vdi tat ca nhitng
dieu ay vd do hoan canh xa hoi chinh tri , ong cung nhu da so
tri thitc bay gicr da trd lhanh nan nhan bi bite hai the thdm
trong cuoc Dai Cach Mqng Van Hod Trung Quoc .

.

Cho den nay , sau ngdn ay nam ddng dang , bo Trung Quoc
Triet Hoc Sit cua Phung Hifu Lan mdi duoc dich ra Viet ngQ,
tuy Id mot viec muon mdng , nhitng van con hetn khong . Dich
gia dung cd nguyen tdc Han ngd Idn ban dich Anh ngit, bdi ban
Han ngit chu thich rat so sai ; con ban Anh ngCt, nhu Derk
Bodde dd gidi thieu , chu thich rat ky vd cd phan dong gop them
cua dng . Do do hai ban nay « tUong hd tuong thdnh» ( giup nhau
md thanh tUu ). Derk Bodde dd ca cau lai chuong I cua nguyen
tdc. Toi dich luon cd chuong I cua Phung Hvtu Lan lan chuong
9

1 tdi biert cua Derk Bodde. Ngoai vice bam sat cd hai ban cfy,
tdi dung ve phia dqi da so doc gib , cho nen con phu chu nhQng
cho mb tdi nghi can thief , de doc gib da mat cong tra cQu thim.
I )o do , ngoai chu thick cua nguyen ban , chu nbo cua Derk
Bodde thi tdi ghi la « Derk Bodde chu » , chu nao cua tdi thl ghi
la « LAM chit ». NhQng doan cd van mb Phung HQu Lan trich
dan tQ co tich tdi cung chep lai y nguyen chut Han kem vdi
phien am Han Viet , de cac nha nghien cQu lien tham khan va
trich lai , nett can . NhQng doan co van nay duoc Phung HQu
Lan trich dan nha chung von co chQ khong kem then phdn
phien dich bach thoqi. De phien dich nhQng doan cd vdn nay,
ngoai vice tham khao ban dich cua Derk Bodde ( mb phdn Idn
la trich lai nhQng ban dich cd sdn being Anh ngQ nha dng da
neu rb d trang 410 -418 trong ban dich Anh ngQ ctia dng ), tdi
con tham khao cac ban chu giai cua Trung Qudc , rdi phu chu
them nhQng cho kho hieu , cac tQ ngQ cd , ddi chieu vc'/ i mot vai
ban dich khde ( nha cua James Legge , James Ware , Nguyen
Hien Le , v . v ... ) va neu ra mot vai cho mb theo tdi Derk Bodde
da lam lan . Tuy Derk Bodde noi ban dich Anh ngQ cua dng da
duac chinh tac gib doc lai , nhung tdi e rang Phung HQu Lan da
khong doc ky nhQng doan phien dich cd van ; nhQng chS kha
nghi nay tdi cd neu to. Ngoai ra, toi tong hop va sting loc
nhieu nguon tu lieu ( sach ban va Internet ) de vie't thim phdn
lieu sQ cua Phung HQu Lan , xem nha phdn bo ttic cho cd ban
Han ngQ lan Anh ngQ. De doc gib them hQng thu , tdi cung tim
them nhQng hinh anh minh hoa thich hop dua van bdn dich.
Nhan day , tdi xin chan thanh tri an cac hoc gib tien boi ma
cac ban dich chu kinh die'n Trung Qudc bbng Anh ngQ, Han
ngQ , va Viet ngQ cua quy ngtii lb nguon tham khao hit sutc quy
ban cho tdi de ban dich Viet ngQ nay kha dl chap nhan duoc .
Dich gib du rat than trong , df cung kho trunk duoc it nhiiu lam
Idi ; do do tdi thanh tam adc mong quy doc gib fuong thQ va chi
diem cho nhQng cho con sai sot. DiXOc nha the , tdi vo cung
tham tq .

Dich gib ,
( Dich xmg Uu

10

Le Anh Minh
TP HCM . thdng H -2005 )

Leri tda nay vain giti nguyen tir an ban dau tien ( Bdc Kinh, 1937 ) cho den an
ban lan thti 7 ( Princeton University Press , 1983). Quyen I cua ban Han ngff
dritfc Nxb Than Chau an hanh ( Thtfdng Hai , 1931 ). Nam 1934, Thtrcfng Vu
An Thtr Quan in quyen I va II chung vdi nhau . An ban Anh ngff dau tien cua
quyen II xuat hicn nam 1953 (Princeton University' Press). [LAM chuj
- Thcfi Hon Am ( Dark Ages ) la thcfi toi tarn man rtf , tfdc tinh tu* sif sup do cua
De che La Ma ( Roman Empire ) nam 476 CN keo dai den nam 1 100 CN ;
co sach an dinh rong hrin , cho riing danh tur nay eflng am chi Ihfti Trung Co ,
ke tir stf sup do cua De che La Ma cho den luc Columbus phat hit) n chau
My nam 1492 . Con dofi During (618-907 ) thinh dat nhat (goi la thcfi Thinh During) tir
nhtfrig nam Khai Nguyen (713-741 ) Irieu vua Huyen Tong (Ly Long Cd) den nhuhg nam
Dai Lich (766-779) irieu vua Dai Tong (Ly Du). Quyen sach in dau lien Iren ihe git'fi difric
Derk Bodde nhac den 6 day la Kim Cififtu; Kinh in nam 868 CN, dtfcfc phat hien tai Don
Hoang nam 1907. [LAMchu]
Ho Thich do Tien si nam 1917 , Kim Nhac Lam 1920, Phiing Htfu Lan 1923.
4
Day cung la nhan de bai viet cua Ly Than in trong Phunj> Hdu Lan Tien
Sinh Ky Niem Van Tap.
* Nam 1985 Dai hoc Bdc Kinh cho Do Htfu Quang j& X. jt dich quyen nay
sang Han ngtf vcri nhan de Trung Quoc Triet Hoc Gian Su*.
dich xong va xuat ban lan dau 1953 , Princeton University Press
1

.

11

Bien rong trdi cao ta vut bay
( Hai khoat thien khong nga tu phi )

S3 ISSUES lU El

W.

Phung HCru Lan ( 1895- 1990)

ftj )
Triet gia kiem triet hoc stt gia trtf danh Phung Hffu Lan
sinh ngay 4- 12- 1895 tai tran Ky Nghi
huyen
jnj, tinh Ha Nam }nj jfj . To tien ong que cl huyen Cao Binh
DuOng Ha
tinh Son Tay |Jj 0 ; vao nhffng nam Khang Hi dOi Thanh, cac cu
da di cUden DUcfng Ha ma kinh doanh. Trai hOn tram nam, ho Phung cua
ong trd nen the gia vong toe d nOi nay. Cha ong ten Phung Dai Di § JS

*

tU la Chi Sinh

LICH

SLf TRlfcT HQC

TRUNG QUOC

. 13

Thu Hau
fx-, hieu Phuc Trai \% fjfsdo Tien si khoa thi nam Mau
(
Tuat 1898 ) tufc nam Quang Tif 23. Bac trai va chu ong deu d 6 Tii tai .
Cha ong gift nhieu chile vu va tifng lam Tri huyen fi Sung Driving
,
linh Ho Bac HQ XC - Me ong ten Ngo Thanh Chi
tif TTnh Nghi
jf 'fi 'ii , that ) van chifOng , rong kic'n thtfc, dam viec nha ; tifng lam Giam
hoc fi triffing nff Doan Ban
tai Dufing Ha .
tif

'

Luc binh sinh , Phung Hffu Lan yeu quy nhat ba ngfffii phu nff : me , vtl
va con gai . Boi vfii me, ong rat hieu kfnh va vo cung kham phuc . Ong tifng
viel : « Me tdi Id ngudi ma iron ddi tdi kink phuc nhat , cung la ngtfdi gieo
nhieu imh hadng cho tdi nhat .» ] Do do co the hieu vi sac ong lay ten tif la
Chi Sinh ( me ong ten Ngo Thanh Chi ). Tai Trung Quoc cuoi the ky XIX
dau the' ky XX , mot phu nffco hoc van uyen bac nhffba that la hiem . Ngay
tit luc con be thti ong da difdc me day kinh dien Nho giao. Khi Phung Hffu
Lan len 13 tudi , cha ong do benh ma mat ; me ong vita la tit mau vita dong
vai nghiem phu nuoi day anh em ong thanh tai. Em trai ong la Phung Canh
gfifj , mot nha dia chat, va em gai ong la Phung Nguyen Quan #§
Lan
\ iitt, mot nif tac gia va cung la mot nha nghien effu ve van hoc cd dien .
'

Fritting hdp Phung Hffu Lan khien ngfffii ta lien turfing IIo Thich #]
)i & ( 1891 - 1962 ) . 2 Ca hai dai hoc gia nay deu thuoc dong doi nha quan ,
the gia si toe , deu sfim mo edi cha - Phung Hffu Lan mo coi luc 13 tudi ,
Ho Thich md coi luc vita len 4 - va chiu anh huffing cua me rat sau dam
thco hai each khae nhau. Me cua Ho Thich ho Phung, cha ong la Ho
Thiet Hoa , sau hai nam ket hon dasinh ra dng . Cha Ho Thich tifng lam
quan nhieu tuli nhtf Bong Tam Tinh , Quang Bong, v . v ... cuoi citng la lam
Tri chau cua chau Trffc Le fi Dai Bong ( thuoc Dai Loan ) . Trong hoi ffe
i

.

. .

Turn Tung Debug Until tap quydn I , ( r 112

Hri Thich tif

la Thich Chi , que rt Tich Khe tinh An Huy. Ong sinh nilm Quang Tp 17 ( tiifc IS*)!). Nam
TuvCn Thong chit hai ( 1910 ), 6 ng dutyc Dai hpc Thanh Hoa tuyen di du hoc ( ui My , do ciir nh 3 n trial
hoc nam 1915 tai Dai hpc Cornell va Tien si trifct hpc m3 m 1917 tai Dai hpc Columbia . Ong la hpc
tri) cua triel gia John Dewey . Tren 30 nam Ong la Tito sTdanh dif cua Trung Quoc . Nam Dan Quoc
thi'f 6 ( 1917 ) ong trd v§ Trung Quoc giang day ( pi Quoc Lap Bde Kinh Dai Hpc . NSm l ) an Quoc
tIni' H, flng vicl hai Van hpc cai lifdng xd nghj ( Ban ve cai each vfin hpc ) tren tap chi' Tan Thanh
Nien ( do Tran Dpe Tu sang lapl. Triin Hpc Tii la mpt linh tu hudi dau ciia Dang Opng San Trung
Quoc ( thanh lap 1921 ). Ho Thich di si/dng vipc suf dung van bach thoai ( la van ndi hinh dSn thifilng
ngay ) lhay the cho the van co di£ n la vSn ngon . Bai ban nay gay cha'n dQng dif luan , Itf do phung
trao Tan Van Hoc phat dpng, difa den cupc each mang
hpc B 6 n thang Nam ( Ngu tuT vSn dpng
1919 ). K6 t qua , Bp Giao Due chip nhan vi c day hpeh thoai trong cac tritffng hpc kf' tuf 1920 Nam
19.11 Ong la Vipn trifdng B 3c Dpi Van Hpc Vtpn ( vipn v3 n hpc thupc Dai hpc BSc Kinh ) Thdi
khang Nhat , ong lam dai sit Trung Quflc tai My Sau Ihdi khang Nhpt, ong lam Hi£ u irtfdng Dai
hpc BiSc Kinh Nam 1948 ong sang My day hpc tai Dai hpc Cornell va dong ( hdi lam Chii nhipm
khoa Trung Van cua Dpi hpc nay Nam 1958 ong qua Dai Loan lam Vien Irihlng Trung UVlng

van

^

.

.
.

.

.

Nghien Cufu Vien va qua ddi tai nhi m sd nay ngay 24 thang hai nam 1962. Ong irtf lac rat nhi u .
Tac pham clu'nh cd Trung Quoc Triel Hpc SbDai Cbbng , Btich Tlioai Van HQC Srf Ut> Thich Van Ton ,
Ha Thich Luan Hpc Can Tril, v . v...

^

14. PHUNG HlJu LAN

,

^

cua minh , ong ke lai nhtfng nam thing ngin ngui dtfdc me day dd sau khi
cha da mat . Luc do, me ong mdi 23 tudi : « Dupc me thuimg yeu day do
nghiem khac irony 9 nam , toi chiu dnh hiking rat sau dam cua me . Khi toi
14 tudi ( thtfc ra id 12 tudi 3 thang ) da phai r md khdng ai i/ udn thuc. Neu toi hoc tap dupe may may tinh chat tot dep
ndo, neu toi hoc tap dupe thdi do on hod trong cUxtf vdi tha nhdn, neu toi
co the khoan dung tint tha dupe ngur/ i khac , thi tat cd Id nhd d me hien
cua toi md co . » s Sit khac biet gitfa hai ba ttf mau d cho: me cua Phung
Htfu Lan la phu nil tri thtfc , hoc van uyen tham, tinh thong Nho hoc ; con
me Ho Thich la phu ntf It hoc , luc lap gia dlnh c6 n chtfa biet chtf . Trong
hdi tfc Ho Thi'ch viet: « Sau khi ket hon khdng Idu, cha toi dua me toi den
chung song tai Thupng Hdi , giup me toi thodt ednh kho sd cua m() t dai
gia dtnh. Cha rat yeu me . Du ban biu tram cong ngdn vice , nhung cha van
danh thdi gib de day me toi nhdn biet mat chtf Han. Nhung nam ay gia
dlnh ctfc ky hanh phiic. Thud tho au, toi rat dupe cha veu thvfdng chieu
chuong . Khi toi chua day ba tudi , cha toi Icty nhtfng td gidy hong dieu co
viet chu Han md cha dd ttfng day cho me dem ra day lai cho toi. Cha Id
thdy giao cua toi vd me toi dung ben canh ( dm phu gidng . Khi toi hoc chtf
mdi thi me ctfng co dip on lai nhtfng chtf me dd hoc. Luc cha qua ban rdn
thi me thay cha day chtf cho tdi .»* Nhd si/ giao due nghiem khac ve dao
dtfc va nhan each tu" ba me ay ma ve sau Ho Thich Ird lhanh mot hoc gia
danh lieng .

Trd lai vdi Phung Htfu Lan , ngoai me , con hai ngiffti phu ntf nCfa
ma ong rat mde yeu quy do la vd va con gai . Vd 6 ng la nOT sT NhiGm Tai
Khon (T fje , ttf la Thuc Minh
, lhanh than vdi ong nam 22 tudi

ong mot tudi ) . Hudng tfng phong trio Ngu Ttf , ha cung vdi ong
sang lap tap chi Tam Thanh [Vg ( tieng long ). Ba vtfa la dong chi, vtfa
la noi ttfdng; cham sdc va cung vui hu'dng hanh phiic cOng nhtf se chia
hoan nan vdi ong sudt 60 nam . Khi ong lam dai nan trong Dai Cach
Mang Van Hoi ( Van Hoa Dai Cach Menh
goi tat la
Van Cach ) , do qua thifOng tarn ba da lam trong b6 nh vara di trtfde ong
13 nam . Trong canh chieu tan bong xe , benh hoan va hiu quanh ndi Tam

( nhd hdn

;

1

Xcm hai Nga Dich M /itt Than cua Hi) Thich , in Irong luytn lap Danh Gia Trit Tmlt Vila Tuyeit ,
Dai B3 c, 1%2, tr .8S.

4

Sach da dan .

LICH

Slf TRIET HOC TttUNG QUOC .15

Tung Ddclng5 ri '_§£ thuoc vdtln Yen Nam j£b j J cua Dai hoc Bac
Kinh, ong chi con chut niem iii an ndi ngddi con gai hieu thao ten la
Chung Phac
|
f|het long chdm nom phung ddOng . Tiep noi truyen
thong nur si cua gia dinh, Chung Phdt la mot tdc gia vdi but danh Tong
Phac
•

^

m

^

t*

*
V
Phung HCfu Lan luc van nien
va ai nOf (Tong Phac )

*
Cuoc ddi Phung Htfu Lan co the tarn chia lam ba thdi ky :
( 1)

Thdi ky tu hi $ n thvfc hod ban than (self-actualization ): tit luc
tho au, hoc tap den khi trd thanh Tien si Dai hoc Columbia, ve
nddc giang day va trd tdc den 1948.

( 2 ) Thdi ky tuphu nhan : tit 1949 den khi Van Cdch ket thuc ( 1976).
Thdi nay ong buoc phai td phu nhan minh, phu nhan cdc tdc
pham da viet; va bi bdc hai trong Vdn Cdch ( 1966- 1976).
( 3 ) Thdi ky trd ve ban nga : td 1977 cho den khi mat ( 1990). Sau khi
Van Cdch ket thuc, ong mdi td do viet lach va nghien cdu theo

y rieng cua minh; vi the goi la trd ve ban nga ( hoi qu\ tu nga

® m s a )•

Sd phan ky nay chi c6 tlnh tddng trdng de tien theo doi, thdc te
5 Ong song ndi day hdn 30 nSm, trddc nha co ba cSy tiing, n6n gtac cua ong gom vao m§ t b<) cflng lay ten nay ( Tam Tung Dating loan lap ) Cuo'i drti, 6 ng viet cSu
dfi'i: «15 m hoai ttf boa, S ky Tam Tirng OHJES ( tiB
( Hoai ban giao hoa bon phifdng,
y tddng gdi vao Tam Tung)

.

16. PHUNG H0U LAN

.-

.

khong hoan loan chinh xac nhif vay .

Thiti ky tU hien thUc hod ban than ( 1895 - 1948 )
Khi vifa len 6 tuoi , Phung Hffu Lan hoc tu" thuc . Theo nep cu , ong
hoc qua cac sach Tam Tu Kinh , TU Tint , Thi Kinh, va Diet Cau Van Ngon
( mon dia ly phd thong scan bang van van ) . Nam 9 tuoi , ong thco me den
nhiem sd cua cha tai Vu Xifcfng A; H ( bay gift cha 6 ng day ct Phifdng
& day, me ong day 6 ng Thu Kinh, Dich
Ngon Hoc Dtfdng
Kinh , Td Truyen , Le Ky \ con cha ong day cac mon lich stf va dia ly (do
cha ong tif bicn soan ).
Nam 1912 , ong nhap hoc ldp dd bi cua Dai hoc Trung Quoc Cong
Hoc d ThifOng Hai _L
Nam 1915, ong hoc Van
A (H
A
khoa ( mon triet hoc Trung Quoc ) tai Dai hoc Bac Kinh va tot nghiep
nam 1918. Nam 1919 , ong sang My du hoc d Dai hoc Columbia .

^

•

Mua he nam 1923, ong de trinh tai Dai hpe Columbia luan van
Tien si nhan do : Nhdn sinh ly tudng chi ti gido nghi &n ctiu A £ JjM A
jAISfifT 3? ( Nghien cdu so sanh ly tifdng deti ngddi) c6 n cd t6 n 1& Thien
nhdn ion ich I nan A A JP. itT lit (Luan ve stf tdn hai v & ldi ich giffa trefi
vdi ngufri ) ; ong da bao ve thanh cong , va difctc c6 ng nh$ n hoc vi Tien si
triet hoc ( Ph . D . ) nam 1924. cung nam , luan v 4 n nay vdi nguyen Ufa la A
Comparative Study of Life Ideals dude Thifdng Vu An Thtf Quail xuat
ban .

Ong ve nifdc vao mua thu nam 1924 . Sau do, ong bat dau giang day
d Dai hoc Trung Chau ( 1924 ), Dai hoc Quang Dong, Dai hoc Yen Kinh
( 1926 ). Dai hoc Thanh Hoa . 6 Dai hoc Thanh Hoa , ong lam Chu nhiem he
Triet hoc kiem Vien tnfcfng Vien Van hoc . ( Ong lim Chti tich Ban ThdcJng
Vu cua Dai hoc Thanh Hoa , tif thing 12- 1948 den thing 5-1949).
Cung tif 1924 , dua theo phtfOng hutfng cua luan vin Thi£ n nhdn tdn
ich luan , ong viet Nhd t chung nhdn sinh quan
flA A fK ( Mol quan
niein ve ddi ngifefi ) . Cung nam 1924, ong viet lai thanh quyen Nhdn sinh
( Triet hoc ve ddi ngifdi ) de lam tii lieu gido khoa
triet hoc A A UJ
cho hoc sinh trung hoc. Trong sach nay, ong xac lap mSt niem tin tri Tt hoc
theo chu nghTa hien thifc mdi ( Tan thiTc tai chQ nghTa
A f £ ) va
ket hop Ly Hoc flp cua Trinh -Chu vdi chu nghTa hien thifc mdi.

—

'

^
^

^

Trong thdi gian giang day triet hoc tai Dai hoc Yen Kinh , ong hoan
<£> (quyen I nam 1931, quyen
tat bo Trung Quoc Triet hoc sut A ( jg #r
II nam 1934 ). Bo sach nay sau do tref thanh sach giao khoa bac dai hoc , nhtf

^

LICH

Slf TRIET

HOC TRUNG QUOC

.17

la mot cong hien trong dai trong viec xay dvfng bo mon khoa hoc ve lich suf
triet hoc Trung Quoc . Derk Bodde, hoc tro ong , lan lurpt dich ho triet siV
noi tren sang Anh ngff va xuat ban . 6
TCf 1939 den 1946 , ong lien liep xuat ban mot bo sach sau quyen ,
goi la « Trinh Nguyen Luc Thu»
TL A H , gom : Tan Ly Hoc
( 1937 ) , Tan The Hucfn frtfcUU ( 1940 ) , Tan Su Luan Jjfr
( 1940) ,
Tan Nguyen Nhdn
( 1945 ), va
A ( 1942 ), Tan Nguyen Dao
Tan Tri Ngon $ir £[] H ( 1946) . Phung Httu Lan sang lap he thong tir
tiffing Ly Hoc mtfi , khien ong trcf th& nh mpt triet gia cua Trung Quoc
hien dai c6 dnh hiffing rat Ifin .

Nlim 1948 , ong tu viet bang Anh ngff quyen A Short History of Chi ¬
nese Philosophy - rut ngan bp triet stf ( hai quyen ) noi tren - va nhfi Derk
Bodde bien tap lai , xuat ban cting nam nay . '

Trong thfii khang chien , ong lam Vien trifting Vien Van hoc kiem
Giao stf he Triet hoc cua Tay Nam Lien Dai . Nam 1946 , ong sang My
lam Giao stf thinh giang . Cuoi 1948 va dau 1949 , ong l & m Chi) lich Hoi
nghi Hieu vu cua Dai hoc Thanh Hoa . Ong dtfdc phong tang la Tien sT
danh dtf ve v & n hoc cua cac truing : Dai hoc Princeton ( My ) , Dai hoc
Columbia ( Mp ) , Dai hoc Delhi ( An Do ) . TCf 1952, ong lam Giao stf he
Triet hoc cua Dai hoc B 3 c Kinh . Ong tCfng lam Uy vien cua Triet hoc
Xa hoi Khoa hoc Bp ( Bp Triet hoc va Khoa hoc Xa hoi ) , thupc Trung
Quoc Xa Khoa Vien ( Vien Khoa Hoc Xa Hoi cua Trung Quoc ) .
Thai ky

-

tU phu nhdn ( 1949 1976 )

Nhffng nam 1949 - 1960 la thfii
ttf tiffing Phung Hffu Lan chuyen
bien lefn . Ke ttf nam 1949 , ong gac bfi he thong Tan Ly Hoc cua rninh
qua mot ben , roi nghien cufu chu nghTa Marx va dCng chu nghia nay de
nghien effu lich suf triet hoc Trung Quoc . Thdng 8 - 1950 , gitfi tan tri thtfc
luffing ffng phong trao phe phan tu* tilling Nho giao, « hinh Phdpphe Nho»
( phe binh Phap gia va Nho gia ) ; do do hp bat dau dau to Phung HiJu Lan ,
phe phan tifUffing cua ong, va ong bat dau viet kiem diem , tu phe binh ,
sam hoi . Phung Hufu Lan da thu nhan rang , hdn 10 nam sau 1949 , nhffng
gi ong viet ra deu la sam hoi . Sam hoi nhffng gl ong da tffng viet trtffic
1

4

1

<

-

Xem Icli gidi thl * u ciia Derk Bodde ( ngirifi bifn lap ) trong: Fung Yu Lan, 1
< Short History of
Chinese Philosophy, Macmillan Company , 1967.

.Sach da dan d tren.

18. PHUNG HIJU LAN

1949 ( trong do cb hai bo Triet Sit va Trinh Nguyen Luc Thu) *
Phung Hufu Lan trd thanh toi nhan ngay buoi dau cua euoc Van Cach,
Cach Mang Van Hoa ( 1966-1976) . Dai nan cua Phung Hufu Lan
chinh xac bat dau tuf thang 6- 1966 ( bay gift ong 71 tuoi ). Ong bi dau to, phe
binh la « ke co uy quyen ve hoc thuat phan dong cua giai cap tif san». Ong
hi tich bien tai san , bi each ly de tham tra , va bi ctfdng but lao dong cai
tao. Thang 3 nam 1967, Dai hoc Bac Kinh thanh lap cai goi la «Tram lien
lac de phe binh Phung Hufu Lan » (Phe Phung li 6 n lac tram ) dong thdi ho
bien scan va an hanh mot tuyen tSp cac bai viet phe phan Phimg Hufu Lan .
Nam ong 73 tudi ( 1968 ), do co chi thi cua Mao Trach Dong , ong difdc tra
ve nha, nhifng tai siin bi tich bien thi chi tra lai co mot phan .
lufc Dai

Thtfi

k'y trd ve ban nga ( 1977- 1990 )

Van Cach chain dtft nam 1976. Trtfdc do , ong da xuat ban dude hai
quyen dau cua bo Trung Quoc Triet Hoc Sit Tan Bien (do Nhan Dan xuat
ban xa an hanh , quyen I nam 1962 va quyen II nam 1964 ; rdi lu dinh va
tai ban quyen I nam 1982 va quyen II nam 1984, cung nha xuat ban ). Ke
tif 1979, ong - bay gift 84 tuoi vh bpnh tat - tap trung viet cho xong bp
sach 7 quyen ( gpm 81 chdOng ) niiy . Cac quyen HI , IV , V , v & VI cua bo
Tan Bien lan ltfdt dtfdc Nhan Dan xuat ban xa an hanh v &o cac nam
1985, 1986, 1988, 1989 . Gang gddng chdng choi vdi benh tat d tuoi gia
dd hoan tat bo Tan Bien, ong thufdng noi: « Bo Tan Bien chifa xong nen
phai gifting uong thubc tri benh ; chifng nao viet xong rdi , thi khoi can tri
benh ntfa . wTudi gia mat kem , suyt loa , ong thifdng finh toa , tham hd
"
ha p .
Quyen VII ong bat dau viet nam 1988, vita viet xong vao thang 71990 thi thang 9 ong bi viem hd hap va phai nhap vien. Ngay 4 thang 121990, ong qua ddi tai Benh vien Bdc Kinh , tho 95 tuoi. Trong ba ng & y , tuf
4 den 6 thang 12 nay , Bac Kinh cti hanh mot hoi thao hoc thuat quoc tc
de nghien cufu tif tUctng triet hoc cua Phung Hufu Lan .

Trong Van Cach, co luc PhOng Hvfu Lan bude phai viet nhffng dieu
trai vdi 16 ng, cho nen ong lay cau «tu tif lap ky thanh» |
jl £ §? jV
v
Kinh
de
an
cua
Dich
tif
ui, va tarn sir trong lc/ i tifa quyen VII cua bp
Lich Sit Triet Hoc Trung Quoc Tan Bien rang: « Ncu co ngtfdi khong cho
[ nhufng dieu toi viet ] la dung, va do do [sach nay ] khong xuat ban difdc ,
8

Tam Tung F)tfdng , quyen I , tr.261.

11

Ve hinh thifc thi sifa chiTa left le cho tinh xac , ve nQi dung thi lay sif thanh thtfc de Rising giai.
( pue Can , Van Ngon , hao CL? U tain )

LICH

Stf

TRIET HOC TRUNG

QUd'c .19

thi toi se la Vifdng Thuyen Sdn vay .» MI Nhifng thifc te , ong da khong trd
thanh Vufdng Thuyen Sdn . Trtf tac cua ong da difdc xuat ban het. Con
quyen VII cua bo Tan Bien von dude xem la mot tac pham doc lap , bao
quat triet hoc Trung Quoc hien dai , cho nen da difdc xuat ban rieng biet
vdi nhan de la Trung Quoc Hien Dai Triet Hoc Sit ( Trung Hoa Thu Cue,
Hifdng Cang, 1992, va Quang Dong Nhan Dan xuat ban xa , 1999 ).
*

Phung Hifu Lan lifng viet :
•< H «at dAnghyc thuSt cua toico hai miSt: Mpt mgt la trifit hoc , va mot mat
la lich su( triet hyc Trung Quoc. Trong do cai chi'nh 1& Iriet hoc con cai phu la Ijch
s# trifit hoc Trung Qiio'c .» 11

Noi the , ttfc ong tif nhan minh vifa la triet gia , vita la sur gia ve
triet hoc Trung Quoc. He thong triet hoc cua ong - hien nay dUdc goi la
« Phung hoc » )|
J - dUdc trinh