LÒCH SÖÛ
ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG
(1930 - 2020)

ÑAÛNG BOÄ HUYEÄN TRAØNG ÑÒNH
BAN CHAÁP HAØNH ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG

LÒCH SÖÛ
ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG
(1930 - 2020)

NHAØ XUAÁT BAÛN LAO ÑOÄNG

LÔØI GIÔÙI THIEÄU

T

ri Phöông laø xaõ naèm ôû phía Ñoâng Baéc cuûa huyeän
Traøng Ñònh. Thôøi kyø choáng phong kieán, thöïc daân,

vuøng ñaát Tri Phöông laø caùi noâi caùch maïng, nôi dieãn ra söï
kieän thaønh laäp Chi boä Ñaûng ñaàu tieân cuûa huyeän Traøng
Ñònh (ngaøy 11/4/1938). Döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Ñaûng, nhaân
daân Tri Phöông ñaõ phaùt huy tinh thaàn ñoaøn keát, yeâu nöôùc,
truyeàn thoáng ñaáu tranh kieân cöôøng baát khuaát, vöôït qua khoù
khaên, thöû thaùch, cuøng vôùi nhaân daân caû nöôùc ñaùnh baïi caùc
keû thuø xaâm löôïc, giöõ vöõng bình yeân cuûa Toå quoác, xaây döïng
chuû nghóa xaõ hoäi.
Trong giai ñoaïn caùch maïng môùi, döôùi aùnh saùng ñöôøng
loái ñoåi môùi cuûa Ñaûng, ñaëc bieät laø trong thôøi kyø coâng nghieäp
hoùa, hieän ñaïi hoùa, Ñaûng boä vaø nhaân daân xaõ Tri Phöông
tieáp tuïc phaùt huy truyeàn thoáng caàn cuø, chòu khoù trong lao
ñoäng vaø saûn xuaát, naêng ñoäng saùng taïo, chuyeån dòch cô caáu
kinh teá, ñaàu tö xaây döïng cô sôû vaät chaát haï taàng, ñöa queâ
höông töøng böôùc “thay da ñoåi thòt”, vöôn leân hoøa chung
nhòp ñoä phaùt trieån cuûa ñaát nöôùc.
Nhaèm ghi laïi nhöõng trang söû veû vang cuûa Ñaûng boä vaø
nhaân daân xaõ Tri Phöông, ñoàng thôøi goùp phaàn giaùo duïc
theá heä treû bieát traân troïng vaø giöõ gìn nhöõng thaønh quaû
maø theá heä cha anh ñi tröôùc ñaõ giaønh ñöôïc, thöïc hieän Chæ
thò soá 20-CT/TW ngaøy 18/01/2018 cuûa Ban Chaáp haønh
Trung öông Ñaûng veà “Tieáp tuïc taêng cöôøng, naâng cao chaát
löôïng nghieân cöùu, bieân soaïn, tuyeân truyeàn, giaùo duïc lòch

5

söû Ñaûng”, Chæ thò soá 14-CT/TU ngaøy 31/8/2011 cuûa Ban
Thöôøng vuï Tænh uûy Laïng Sôn veà vieäc “Taêng cöôøng coâng taùc
nghieân cöùu, bieân soaïn lòch söû Ñaûng boä vaø lòch söû truyeàn
thoáng giai ñoaïn 2011 - 2015”, Nghò quyeát soá 07-NQ/HU
ngaøy 13/6/2011 cuûa Ban Thöôøng vuï Huyeän uûy Traøng Ñònh
veà vieäc nghieân cöùu, bieân soaïn, xuaát baûn lòch söû Ñaûng boä caùc
xaõ, thò traán, Ban Chaáp haønh Ñaûng boä xaõ Tri Phöông khoùa
XXI (nhieäm kyø 2020 - 2025) quyeát ñònh söu taàm, nghieân
cöùu vaø bieân soaïn cuoán “Lòch söû Ñaûng boä xaõ Tri Phöông
(1930 - 2020)”.
Noäi dung cuoán saùch phaûn aùnh moät caùch trung thöïc
chaëng ñöôøng lòch söû ñaày khoù khaên, gian khoå nhöng cuõng
nhieàu veû vang vôùi nhöõng thaønh tích maø Ñaûng boä vaø nhaân
daân caùc daân toäc Tri Phöông ñaït ñöôïc trong suoát gaàn moät
theá kyû. Cuoán saùch ñöôïc xuaát baûn coù yù nghóa quan troïng
trong coâng taùc chính trò, tö töôûng cuûa Ñaûng boä, giuùp cho
caùn boä, ñaûng vieân vaø nhaân daân, nhaát laø theá heä treû hieåu
ñuùng, töï haøo veà nhöõng thaønh quaû maø Ñaûng boä vaø nhaân
daân caùc daân toäc ñaõ taïo döïng leân.
Nhaân dòp cuoán saùch ñöôïc xuaát baûn, Ban Chaáp haønh Ñaûng
boä xaõ Tri Phöông xin chaân thaønh caûm ôn Ban Thöôøng vuï,
Ban Tuyeân giaùo Huyeän uûy Traøng Ñònh; söï tham gia nhieät
tình cung caáp thoâng tin, tö lieäu cuûa caùc ñoàng chí ñaûng vieân,
laõo thaønh caùch maïng, caùn boä tieàn khôûi nghóa - nhöõng nhaân
chöùng hoaït ñoäng qua caùc thôøi kyø caùch maïng; söï coá gaéng cuûa
Ban Söu taàm tö lieäu, Ban Bieân soaïn vaø ñaëc bieät laø söï tö vaán,
chaáp buùt cuûa Coâng ty Coå phaàn Saùch vaø Truyeàn thoâng Vaên

6

hoùa Vieät ñaõ giuùp chuùng toâi hoaøn thaønh coâng trình khoa hoïc
“Lòch söû Ñaûng boä xaõ Tri Phöông (1930 - 2020)”.
Maëc duø ñaõ coù nhieàu coá gaéng, song do tö lieäu thaønh vaên bò
thaát laïc, nhaân chöùng lòch söû khoâng coøn nhieàu neân noäi dung
cuoán saùch khoù traùnh khoûi nhöõng thieáu soùt. Vì vaäy, raát mong
nhaän ñöôïc söï ñoùng goùp yù kieán, boå sung tö lieäu cuûa caùn boä,
ñaûng vieân vaø nhaân daân treân ñòa baøn xaõ cuøng baïn ñoïc gaàn xa
ñeå cuoán saùch ñöôïc hoaøn thieän hôn trong laàn taùi baûn.
T/M BAN CHAÁP HAØNH ÑAÛNG BOÄ XAÕ
BÍ THÖ
Ma Minh Tranh

7

8

Môû ñaàu
TRI PHÖÔNG - VUØNG ÑAÁT, CON NGÖÔØI
I. Vuøng ñaát vaø con ngöôøi
Tri Phöông laø moät xaõ vuøng cao, naèm ôû phía Ñoâng Baéc
cuûa huyeän Traøng Ñònh, caùch trung taâm huyeän 9km, caùch
thaønh phoá Laïng Sôn 74km. Phía Baéc giaùp xaõ Quoác Khaùnh
vaø xaõ Thaïch An, huyeän Thaïch An (tænh Cao Baèng); phía
Taây giaùp xaõ Chí Minh vaø xaõ Chi Laêng; phía Ñoâng giaùp xaõ
Ñoäi Caán; phía Nam giaùp xaõ Ñaïi Ñoàng.
Ñòa hình cuûa xaõ khaù phöùc taïp, ñoài nuùi chieám ña soá vôùi
treân 75% dieän tích, rieâng nuùi ñaù chieám 12,2% toång dieän
tích töï nhieân. Ñænh nuùi cao nhaát laø ñænh Khau Slieåm coù ñoä
cao 752m so vôùi maët nöôùc bieån, caùc ñænh coøn laïi ñoä cao töø
200 - 600m.
Khí haäu ôû Tri Phöông mang ñaëc ñieåm cuûa khí haäu nhieät
ñôùi gioù muøa vuøng nuùi. Nhieät ñoä trung bình naêm 21,60C.
Vaøo muøa heø, nhieät ñoä cao nhaát leân tôùi 390C, muøa ñoâng coù
theå xuoáng tôùi 10C. Soá giôø naéng trung bình naêm laø 1.466
giôø. Ñoä aåm khoâng khí bình quaân naêm dao ñoäng trong
khoaûng töø 82 - 84%; höôùng gioù chuû yeáu laø Ñoâng Baéc - Taây
Nam, ít bò aûnh höôûng cuûa gioù baõo. Löôïng möa trung bình
naêm laø 1.155 - 1.600mm. Vôùi neàn nhieät ñoä vaø soá giôø naéng
trung bình trong naêm nhö treân laø ñieàu kieän thuaän lôïi cho
vieäc boá trí muøa vuï, phaùt trieån ña daïng, phong phuù caùc loaïi
caây troàng oân ñôùi, aù nhieät ñôùi treân ñòa baøn.

9

BAN CHAÁP HAØNH ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG

Treân ñòa baøn xaõ coù nhieàu hoà, suoái nhoû naèm raûi raùc, chi
phoái cheá ñoä thuûy vaên cuûa xaõ nhö suoái Baûn Boù, suoái Thì Naèng,
hoà Khuoân Tuøng, hoà Keùo Quaân. Ñaây laø nguoàn cung caáp nöôùc
phuïc vuï cho saûn xuaát noâng laâm - nghieäp vaø sinh hoaït cuûa
nhaân daân ñòa phöông. Tuy nhieân do ñòa hình nuùi ñaù nhieàu
neân haøm löôïng ñaù voâi trong nöôùc cao, maët khaùc thì khaû
naêng giöõ nöôùc vaø tröõ nöôùc haïn cheá, ñaëc bieät vaøo muøa khoâ.
Xaõ Tri Phöông coù truïc Quoác loä 4A chaïy qua daøi 5km (ñaây
laø tuyeán ñöôøng löûa, gaén vôùi nhieàu traän chieán thaéng cuûa quaân
ta trong khaùng chieán choáng Phaùp, tieâu bieåu laø caùc traän chieán
thaéng ôû ñeøo Boâng Lau), Quoác loä 3B chaïy qua daøi 9km. Tröôùc
ñaây, do kinh teá coøn nhieàu khoù khaên neân haàu heát caùc tuyeán
ñöôøng treân ñòa baøn xaõ chuû yeáu laø ñöôøng ñaát, nhoû heïp vaø gaây
khoù khaên cho vieäc ñi laïi cuûa nhaân daân, ñaëc bieät laø vaøo muøa
möa. Song ñöôïc söï quan taâm cuûa cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc, söï
ñoùng goùp töø caùc nguoàn voán, caùc tuyeán ñöôøng giao thoâng treân
ñòa baøn Tri Phöông ñöôïc tu söûa, naâng caáp vaø beâ toâng hoùa.
Caùc tuyeán ñöôøng ñeán trung taâm xaõ ñöôïc môû roäng nhaèm phuïc
vuï cho nhu caàu ñi laïi vaø saûn xuaát cuûa nhaân daân.
Traûi qua caùc thôøi kyø lòch söû, ñòa giôùi haønh chính xaõ Tri
Phöông nhieàu laàn coù söï thay ñoåi. Tröôùc Caùch maïng thaùng
Taùm, ñòa baøn xaõ Tri Phöông thuoäc 2 xaõ Phi Myõ (teân tuïc goïi
laø Naø Phi) vaø Maäu Ñoát (teân tuïc goïi laø Baûn Gioáng).
Ñaàu thôøi Nguyeãn, Laïng Sôn goàm 1 phuû, 7 chaâu, 44 toång,
206 xaõ, trang, phoá, chôï, cuï theå goàm phuû Tröôøng Khaùnh
vaø caùc chaâu: OÂn, Thoaùt Laõng, Vaên Quan, Vaên Uyeân, Thaát
Tuyeàn, Loäc Bình, Yeân Baùc. Chaâu Thaát Tuyeàn coù 7 toång:
Hoa Sôn, Kim Toâng, Nam Sôn, Bình Quaân, Khaùnh Nham,

10

Lòch söû Ñaûng boä xaõ Tri Phöông (1930 - 2020)

Nghóa Ñieàn, Nghieâm Laät vaø caùc phoá: Caåu Pung, Böøng OÛi,
Taân Khö, Long Thònh, Hoa Sôn1.
Naêm 1831, traán Laïng Sôn ñöôïc ñoåi thaønh tænh Laïng
Sôn, 2 xaõ Phi Myõ vaø Maäu Ñoát thuoäc chaâu Thaát Tuyeàn, tænh
Laïng Sôn. Naêm 1834, nhaø Nguyeãn ñoåi 3 chaâu Yeân Baùc,
Vaên Quan, Thaát Tuyeàn thaønh 3 huyeän töông öùng, ñòa baøn
xaõ Phi Myõ vaø Maäu Ñoát thuoäc huyeän Thaát Tuyeàn.
Naêm 1836, nhaø Nguyeãn taùch 4 chaâu, huyeän phía Baéc phuû
Traøng Khaùnh laø: chaâu Vaên Uyeân, chaâu Thoaùt Laõng, huyeän
Vaên Quan, huyeän Thaát Kheâ (luùc naøy Thaát Tuyeàn ñaõ ñöôïc ñoåi
thaønh Thaát Kheâ) ñeå thaønh laäp phuû Traøng Ñònh. Hai xaõ Phi
Myõ vaø Maäu Ñoát thuoäc huyeän Thaát Kheâ, phuû Traøng Ñònh.
Naêm Töï Ñöùc thöù 27, huyeän Thaát Kheâ coù 8 toång: Baèng
Quaân, Khaùnh Nham, Myõ Ñieàn, Laïc Döông, Nam Sôn, Ñoàng
Phaùi, Tuù Sôn, Nghieâm Laät. Trong ñoù xaõ Phi Myõ thuoäc toång
Laïc Döông, xaõ Maäu Ñoát thuoäc toång Nghieâm Laät2.
Theo saùch khaûo cöùu veà ñòa danh laøng xaõ Baéc Kyø ñaàu theá
kyû XX thì xaõ Phi Myõ goàm 23 xoùm, xaõ Maäu Ñoát goàm 13 xoùm.
Cuï theå nhö sau3:
1. Ñòa danh laøng xaõ Vieät Nam ñaàu theá kyû XIX (thuoäc caùc tænh töø Ngheä Tónh
trôû ra), Nxb. Vaên hoùa - Thoâng tin, Haø Noäi, 2012, tr.119.
2. Ñoàng Khaùnh ñòa dö chí, taäp 1, Nxb. Theá giôùi, Haø Noäi, tr.602.
3. Vuõ Thò Minh Höông, Nguyeãn Vaên Nguyeân, Philippe Papin, Ñòa danh vaø
taøi lieäu löu tröõ veà laøng xaõ Baéc Kyø, tr.559-560, 565. Teân caùc baûn trích daãn
theo taøi lieäu ñaõ daãn. Tuy nhieân, qua thu thaäp thoâng tin thöïc teá thì xoùm Coác
Saàm vieát ñuùng laø Coác Slaàm, Teøng Thaâm vieát ñuùng laø Teàng Thaâm, Soùc Maõ
vieát ñuùng laø Slooïc Maï, Naø Haùn vieát ñuùng laø Naø Han, Naø Van vieát ñuùng laø
Naø Vaùn, Phai Chaïo vieát ñuùng laø Phai Saøo, Naø Laïi vieát ñuùng laø Naø Laøi, Baûn
Ñoûng vieát ñuùng laø Baûn Ñooûng, Baûn Vinh vieát ñuùng laø Baûn Vieàng...

11

BAN CHAÁP HAØNH ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG
Teân xaõ

Phi Myõ
(thuoäc toång
Laïc Döông)

Maäu Ñoát
(thuoäc toång
Nghieâm Laät)

Teân xoùm
Teøng Thaâm

Naø Phaáy

Coác Saàm

Paù Laàu

Taøng Chang

Keùo Taàu

Baûn Ne

Keùo Quaân

Soùc Maõ

Naø Ñoûng

Naø Haùn

Poø Vaïng

Paøn Paù

Naø Van

Naø Laïi

Baûn Phaïc

Naø Meø

Luõng Vaïc

Baûn Boù

Luõng Chaø

Naø Mu

Baûn Saûo

Naø Paát
Thaâm Ho

Khau Thaáng

Naø Toán

Baûn Gianh Phai Chaïo

Poø Chieâm

Poø Bao

Baûn Soïc

Baûn Vinh

Baûn Ñoûng Baûn Quyeàn

Baûn Taåö

Baûn Suøng

Sau Caùch maïng thaùng Taùm naêm 1945, phuû Traøng Ñònh
ñöôïc ñoåi teân thaønh huyeän Traøng Ñònh, 2 xaõ Phi Myõ vaø Maäu
Ñoát saùp nhaäp thaønh moät xaõ, laáy teân laø xaõ Tri Phöông.
Naêm 1949, tröôùc tình hình thöïc daân Phaùp taïm chieám, xaõ
Tri Phöông ñaõ chia taùch thaønh 2 xaõ laø Tri Phöông vaø Theå
Ruïc. Ñeán naêm 1951, 2 xaõ saùp nhaäp vôùi nhau ñeå taùi laäp xaõ
Tri Phöông.
Ngaøy 01/7/1956, Khu töï trò Vieät Baéc ñöôïc thaønh laäp theo
Saéc leänh soá 268-SL cuûa Chuû tòch nöôùc Vieät Nam Daân chuû
Coäng hoøa. Xaõ Tri Phöông thuoäc huyeän Traøng Ñònh, tænh
Laïng Sôn, Khu töï trò Vieät Baéc.
Ngaøy 27/12/1975, Khu töï trò Vieät Baéc giaûi theå. Thaùng
4/1976, hai tænh Cao Baèng vaø Laïng Sôn saùp nhaäp thaønh
tænh Cao Laïng theo Nghò quyeát cuûa kyø hoïp thöù hai Quoác
hoäi khoùa V, xaõ Tri Phöông thuoäc huyeän Traøng Ñònh, tænh
Cao Laïng.

12

Lòch söû Ñaûng boä xaõ Tri Phöông (1930 - 2020)

Ngaøy 29/12/1978, Kyø hoïp thöù 4 Quoác hoäi khoùa VI ban
haønh Nghò quyeát taùch tænh Cao Laïng thaønh hai tænh Cao
Baèng vaø Laïng Sôn, saùp nhaäp huyeän Ñình Laäp cuûa tænh
Quaûng Ninh vaøo Laïng Sôn. Töø ñaây, xaõ Tri Phöông thuoäc
huyeän Traøng Ñònh, tænh Laïng Sôn.
Caên cöù vaøo Nghò quyeát soá 29/NQ-HÑND ngaøy 10/12/2018
cuûa Hoäi ñoàng nhaân daân tænh Laïng Sôn veà vieäc saùp nhaäp
thoân, khoái phoá treân ñòa baøn tænh Laïng Sôn, theo ñoù thaùng
4/2019, xaõ Tri Phöông tieán haønh saùp nhaäp 24 thoân thaønh
9 thoân. Cuï theå:
- Thoân Naø Paøi, Baûn Kî, Baûn Quyeàn saùp nhaäp thaønh thoân
Maäu Ñoát.
- Thoân Naø Han, Paù Laøu, Taøng Chang saùp nhaäp thaønh
thoân Coác Möôøi.
- Thoân Baûn Phaïc, Naø Vaùn, Coác Slaàm, Naø Phaáy saùp nhaäp
thaønh thoân Naø Vaùn.
- Thoân Keùo Taøu, Sloäc Maï, Naø Meø saùp nhaäp thaønh thoân B2.
- Thoân Khoøn Taâöû, Baûn Ñooûng, Poø Chieâm saùp nhaäp thaønh
thoân Baûn Ñooûng.
- Thoân Baûn Ne saùp nhaäp vaøo thoân Keùo Quaân
- Thoân Haùng Deng, Phai Saøo, Baûn Slooïc, Naø Toán saùp
nhaäp thaønh thoân Phai Saøo.
- Hai thoân Baûn Boù vaø Luõng Slaøng giöõ nguyeân.
Naêm 2020, xaõ coù 9 thoân goàm: Phai Saøo, Baûn Ñooûng,
Maäu Ñoát, Keùo Quaân, Coác Möôøi, B2, Naø Vaùn, Baûn Boù vaø
Luõng Slaøng.

13

BAN CHAÁP HAØNH ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG

II. Truyeàn thoáng lòch söû, vaên hoùa
Tröôùc kia, vuøng ñaát Tri Phöông daân cö khaù thöa thôùt,
song qua töøng naêm, daân soá ngaøy caøng coù söï gia taêng, theo
caùc baùo caùo thoáng keâ cho thaáy: Naêm 1954, treân ñòa baøn
xaõ coù 2.171 nhaân khaåu1; naêm 1957, coù 473 hoä, 2.167 nhaân
khaåu2; naêm 1960, xaõ coù 473 hoä, 2.231 nhaân khaåu3, naêm
1968 coù 2.801 nhaân khaåu4, naêm 1970 coù 2.905 nhaân khaåu.
Ñeán heát naêm 2020, xaõ coù 1.321 hoä vôùi 5.294 nhaân khaåu.
Ñòa baøn xaõ Tri Phöông laø nôi sinh soáng chuû yeáu vaø töø laâu
ñôøi cuûa ñoàng baøo Taøy, Nuøng. Vì vaäy, baûn saéc cuûa vuøng ñaát
naøy mang ñaäm neùt vaên hoùa cuûa 2 daân toäc naøy.
Nhaø ôû cuûa ngöôøi Taøy, Nuøng thöôøng laø nhaø saøn vaø nhaø
trình töôøng. Ñoái vôùi nhaø saøn, vaät lieäu laøm nhaø ñöôïc löïa
choïn raát kyõ löôõng, thôøi gian chuaån bò vaät lieäu coù theå töø vaøi
ba thaùng ñeán vaøi ba naêm. Nhaø saøn cao trung bình khoaûng
töø 8 - 10m vaø roäng hôn 100m2. Vaùch maët tieàn vaø cöûa soå
thöôøng ñöôïc taïo hoa vaên baèng caùch ñan caøi caùc nan töï
nhieân vôùi nan nhuoäm maøu ñen. Nhaø trình töôøng coù töôøng
laøm baèng ñaát seùt, töôøng daøy 50 - 70cm neân raát chaéc chaén.
Nhaø trình töôøng laø loaïi 2 maùi, coù 3 hoaëc 4 gian, maùi ñöôïc
lôïp baèng ngoùi aâm döông. Nhaø thöôøng theo höôùng Nam bôûi
1. Baùo caùo soá 210-VP/HÑB, ngaøy 16/9/1954 cuûa Huyeän uûy Traøng Ñònh.
2. Thoáng keâ hoä khaåu, ruoäng ñaát naêm 1957 huyeän Traøng Ñònh.
3. Baùo caùo toång keát coâng taùc thí ñieåm laäp soå danh saùch ñaûng vieân xaõ Tri
Phöông, huyeän Traøng Ñònh, tænh Laïng Sôn.
4. Thoáng keâ soá löôïng, chaát löôïng ñaûng vieân, chi boä naêm 1968 cuûa Ban Toå
chöùc Huyeän uûy (khoùa soå ngaøy 30/9/1968).

14

Lòch söû Ñaûng boä xaõ Tri Phöông (1930 - 2020)

quan nieäm nhö vaäy ngoâi nhaø seõ ñöôïc thoaùng ñaõng, gaàn guõi
vôùi thieân nhieân, moïi ngöôøi trong gia ñình seõ luoân maïnh
khoûe, an laønh. Hieän nay, nhaø saøn vaø nhaø trình töôøng ñang
ít daàn ñi vaø thay vaøo ñoù laø nhöõng ngoâi nhaø ñöôïc xaây döïng
kieân coá vaø hieän ñaïi theo kieán truùc cuûa ngöôøi Kinh.
Neùt vaên hoùa aåm thöïc cuûa ngöôøi Taøy, Nuøng ôû Tri Phöông
ñöôïc theå hieän roõ nhaát trong maâm coã ngaøy leã, teát. Trong
nhöõng ngaøy naøy, baø con thöôøng laøm caùc loaïi xoâi maøu, baùnh
chöng, baùnh ngaûi, baùnh khaûo. Beân caïnh ñoù, khaâu nhuïc laø
moùn khoâng theå thieáu trong caùc ngaøy leã, teát, ñaùm cöôùi hoûi.
Ngoaøi ra coøn coù theâm caùc moùn nhö lôïn quay, vòt quay cuõng
ñöôïc cheá bieán caàu kyø theo caùch rieâng cuûa ñoàng baøo daân toäc
Taøy, Nuøng.
Trang phuïc cuûa ñoàng baøo cuõng coù nhöõng neùt rieâng. Ngöôøi
daân nôi ñaây thöôøng maëc quaàn aùo laøm töø vaûi boâng nhuoäm
chaøm. Moät boä trang phuïc ñaày ñuû cuûa ngöôøi con gaùi seõ bao
goàm: quaàn aùo, khaên, daây quaán löng, khuyeân tai, voøng coå, xaø
tích, voøng tay... Nhöõng trang söùc treân ngöôøi chuû yeáu ñöôïc
cheá taùc töø baïc traéng vaø ñöôïc ñieâu khaéc heát söùc tinh saûo.
Trang phuïc nam giôùi coù quaàn laù toïa, ñuõng roäng, caïp laù toïa,
aùo ngaén may naêm thaân coå ñöùng.
Ngöôøi Taøy, Nuøng ôû Tri Phöông chuû yeáu theo tín ngöôõng
thôø cuùng toå tieân, chính vì vaäy baøn thôø gia tieân seõ ñöôïc ñaët
ôû vò trí trang troïng nhaát trong ngoâi nhaø. Caùc ngaøy muøng
Moät, Raèm, ñaëc bieät laø teát Nguyeân ñaùn, teát Thanh minh,
teát Raèm thaùng baûy... ñoàng baøo thöôøng moå lôïn, gaø, vòt, naáu
caùc moùn ngon thaép höông leân baøn thôø toå tieân. Trong quan

15

BAN CHAÁP HAØNH ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG

nieäm cuûa ñoàng baøo, toå tieân coøn ñöôïc coi laø vò thaàn baûn
meänh ñoùng vai troø quan troïng ñoái vôùi söï höng thònh cuûa
moãi gia ñình neân moãi khi coù vieäc lôùn nhö cöôùi xin, tang ma,
laøm nhaø môùi... nhaân daân ñeàu saém leã vaät thaép höông trình
baùo, xin pheùp toå tieân, caàu xin toå tieân phuø hoä. Beân caïnh ñoù,
ñoàng baøo cuõng tin vaøo thuyeát ña thaàn - vaïn vaät höõu linh.
Nhöõng tín ngöôõng naøy raát phoå bieán trong ñôøi soáng cuûa
nhaân daân, tuy nhieân theo söï thay ñoåi trong quaù trình hoäi
nhaäp, ngöôøi daân ñaõ boû ñi moät soá yeáu toá meâ tín dò ñoan, huû
tuïc, ñoàng thôøi duy trì vaø phaùt huy nhöõng yeáu toá vaên hoùa toát
ñeïp cuûa daân toäc mình.
Vieäc cöôùi xin dieãn ra vôùi nhieàu nghi leã nhö daïm ngoõ, so
laù soá, baùo laù soá, aên hoûi, cöôùi chính thöùc, laïi maët. Trong leã
daïm ngoõ, gia ñình nhaø trai nhôø chuù, baùc, anh chò em trong
hoï coù gia ñình ñaày ñuû, ñöùng tuoåi, ñoâng con caùi, coù taøi aên noùi
ñeán ñaët vaán ñeà vôùi nhaø gaùi. Sau khi nhaø gaùi ñoàng yù seõ xin,
so laù soá, baùo laù soá, aên hoûi, toå chöùc leã cöôùi. Leã cöôùi thöôøng
dieãn ra töø 2 - 3 ngaøy vôùi söï tham döï cuûa ñoâng ñuû caùc thaønh
vieân trong hoï, ngoaøi ra coøn coù laùng gieàng, baïn beø.
Ñaùm tang cuõng traûi qua nhieàu nghi thöùc baét buoäc nhö
môøi thaày cuùng, khaâm lieäm, nhaäp quan, phaùt tang, daâng
côm, trao nhaø taùng... vì quan nieäm ñaûm baûo nguyeân taéc ích
aâm, lôïi döông, moät maët laø ñeàn ñaùp coâng ôn sinh döôõng,
maët khaùc theå hieän söï quan taâm ñoái vôùi ngöôøi ñaõ khuaát,
mong phuø hoä cho con chaùu ñöôïc bình an.
Ngöôøi Taøy, Nuøng coù neàn vaên ngheä coå truyeàn phong phuù
vôùi ñuû caùc loaïi thô ca, phoå bieán laø haùt löôïn, haùt ñaùm cöôùi,

16

Lòch söû Ñaûng boä xaõ Tri Phöông (1930 - 2020)

ru con... Ngoaøi ra, ngöôøi Taøy coøn coù caùc ñieäu haùt then goïi laø
vaên ca, ñöôïc ngaâm haùt trong ñaùm tang, goïi laø haùt hoäi trong
hoäi Loàng toàng, goïi laø coø laåu trong haùt ñaùm cöôùi.
Beân caïnh daân toäc Taøy, Nuøng chieám ña soá, treân ñòa baøn
xaõ Tri Phöông coøn coù moät boä phaän nhoû laø ngöôøi Dao (soáng
taäp trung ôû thoân Luõng Slaøng1) vaø ngöôøi Kinh vôùi nhöõng neùt
vaên hoùa rieâng bieät.
Ngoaøi nhöõng ñaëc tröng veà vaên hoùa, Tri Phöông coøn laø
vuøng ñaát giaøu truyeàn thoáng yeâu nöôùc. Traûi qua caùc cuoäc ñaáu
tranh choáng quaân xaâm löôïc, nhaân daân treân ñòa baøn xaõ ñaõ
keà vai saùt caùnh cuøng nhaân daân Laïng Sôn chieán ñaáu anh
duõng kieân cöôøng, ñaåy luøi böôùc tieán quaân cuûa giaëc ngoaïi
xaâm, baûo veä bình yeân cuûa ñaát nöôùc.
Thôøi kyø choáng thöïc daân Phaùp, ñoàng chí Hoaøng Vaên Thuï,
ngöôøi con öu tuù cuûa queâ höông xöù Laïng ñaõ veà xaõ Phi Myõ
(Tri Phöông ngaøy nay) tuyeân truyeàn, giaùc ngoä caùch maïng
cho nhaân daân. Sau moät vaøi naêm gaây döïng vaø phaùt trieån
phong traøo, ngaøy 11/4/1938, taïi Paùc Luøng Kyù Laøng (thuoäc
thoân Paù Laøu, xaõ Phi Myõ), Chi boä Ñaûng Coäng saûn ñaàu tieân
cuûa huyeän Traøng Ñònh ñöôïc thaønh laäp vôùi 7 ñaûng vieân, do
ñoàng chí Beá Vaên Bính laøm Bí thö. Trong quaù trình hoaït
ñoäng caùch maïng, Chi boä choïn hang Coác Möôøi laøm cô sôû in
aán taøi lieäu phuïc vuï cho vieäc tuyeân truyeàn caùch maïng, ñoàng
thôøi cuõng laø ñieåm an toaøn ñeå moät soá caùn boä cuûa Ñaûng nhö
ñoàng chí Tröôøng Chinh, Hoaøng Vaên Thuï, Hoaøng Quoác Vieät,
1. Thoân Luõng Slaøng tröôùc naêm 1996 thuoäc xaõ Quoác Khaùnh.

17

BAN CHAÁP HAØNH ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG

Phuøng Chí Kieân, Chu Vaên Taán döøng chaân khi ñi döï Hoäi
nghò Trung öông laàn thöù 8 cuûa Ñaûng ôû Long Chaâu (Trung
Quoác). Naêm 2004, hang Coác Möôøi vaø ñòa danh Paùc Luøng
Kyù Laøng ñöôïc coâng nhaän laø di tích lòch söû Quoác gia theo
Quyeát ñònh soá 77/QÑ-BVHTT, ngaøy 23/8/2004 cuûa Boä Vaên
hoùa Thoâng tin.
Beân caïnh ñoù, Tri Phöông coøn coù thung luõng Ñaâö Quaïn
thoân Taøng Chang (nay thuoäc thoân Coác Möôøi) - nôi ñöôïc
Chi boä Phi Myõ choïn laøm ñòa ñieåm ñeå caùc ñoàng chí trong
Thöôøng vuï vaø Ban Chaáp haønh Trung öông Ñaûng môû caùc lôùp
boài döôõng, huaán luyeän Nghò quyeát Trung öông 8 cho caùn
boä Ñaûng sau Hoäi nghò Trung öông 8 (thaùng 5/1941). Thung
luõng Ñaâö Quaïn laø khu vöïc khaù thuaän lôïi kín ñaùo vaø an toaøn
cho löïc löôïng caùch maïng. Naêm 2002, thung luõng Ñaâö Quaïn
ñöôïc coâng nhaän laø di tích lòch söû caáp tænh theo Quyeát ñònh
soá 41/2002/QÑ-UB, ngaøy 02/10/2002 cuûa UÛy ban nhaân daân
tænh Laïng Sôn.
Naêm 2020, taïi Quyeát ñònh soá 20/QÑ-TTg, ngaøy 04/01/2020
cuûa Thuû töôùng Chính phuû, quyeát ñònh coâng nhaän 6 xaõ An
toaøn khu trong khaùng chieán choáng Phaùp taïi tænh Laïng Sôn
goàm Tri Phöông, Chí Minh, Chi Laêng, Ñeà Thaùm, Huøng Sôn
vaø Ñoäi Caán thuoäc huyeän Traøng Ñònh. Ñaây laø nieàm phaán
khôûi, töï haøo cuûa Ñaûng boä, chính quyeàn nhaân daân caùc daân
toäc 6 xaõ noùi chung vaø nhaân daân xaõ Tri Phöông noùi rieâng vì
ñaõ coù nhöõng ñoùng goùp to lôùn vaøo cuoäc ñaáu tranh choáng thöïc
daân, giaønh ñoäc laäp daân toäc.

18

Lòch söû Ñaûng boä xaõ Tri Phöông (1930 - 2020)

Nhöõng naêm 1966 - 1968, khi cuoäc khaùng chieán choáng
ñeá quoác Myõ cuûa nhaân daân Laøo ñang trong giai ñoaïn quyeát
lieät, thuû ñoâ Vieâng Chaên bò phong toûa, cuøng vôùi cô quan chuû
choát cuûa Chính phuû, heä thoáng ñaøi phaùt thanh Trung öông
Laøo buoäc phaûi sô taùn ñeán ñòa ñieåm an toaøn ñeå thuaän lôïi cho
vieäc ñaûm baûo thoâng tin lieân laïc. Tröôùc tình hình ñoù, treân
tinh thaàn laø moät nöôùc laùng gieàng anh em, Ñaûng vaø Nhaø
nöôùc ta ñaõ chæ ñaïo Ñaøi tieáng noùi Vieät Nam (boä phaän ñieän
ñaøi B2) xaây döïng cô sôû ñaët maùy phaùt soùng - phaùt thanh cuûa
boä ñoäi Patheùt Laøo. Hang Ngöôøm Vaøi, thoân Sloäc Maï laø nôi
ñaët maùy phaùt soùng - phaùt thanh cuûa Laøo trong giai ñoaïn
1966 - 1976. Naêm 2002, hang Ngöôøm Vaøi ñöôïc coâng nhaän laø
di tích lòch söû caáp tænh theo Quyeát ñònh soá 41/2002/QÑ-UB,
ngaøy 02/10/2002 cuûa UÛy ban nhaân daân tænh Laïng Sôn.
Thôøi kyø khaùng chieán choáng ñeá quoác Myõ, vôùi tinh thaàn
“Thoùc khoâng thieáu moät caân, quaân khoâng thieáu moät ngöôøi”,
“Taát caû cho tieàn tuyeán ñeå ñaùnh thaéng giaëc Myõ xaâm löôïc”,
nhaân daân Tri Phöông ñaõ khoâng ngöøng haêng haùi tham gia
saûn xuaát, thanh nieân trong xaõ haêng haùi tham gia quaân nguõ,
tích cöïc chi vieän söùc ngöôøi, söùc cuûa cho chieán tröôøng, cuøng vôùi
nhaân daân mieàn Baéc ñaùnh thaéng chieán tranh phaù hoaïi cuûa ñeá
quoác Myõ, tieán tôùi giaûi phoùng mieàn Nam, thoáng nhaát ñaát nöôùc.
Hoøa bình laäp laïi, nhaân daân Tri Phöông laïi cuøng vôùi nhaân
daân caû nöôùc khaéc phuïc haäu quaû chieán tranh, tieán leân xaây
döïng chuû nghóa xaõ hoäi. Naêm 1979, nhaân daân trong xaõ ñaõ
cuøng nhaân daân Traøng Ñònh vaø nhaân daân 6 tænh bieân giôùi
phía Baéc kieân cöôøng ñaùnh ñuoåi quaân xaâm löôïc, baûo veä töøng

19

BAN CHAÁP HAØNH ÑAÛNG BOÄ XAÕ TRI PHÖÔNG

taác ñaát thieâng lieâng cuûa Toå quoác, baûo veä chuû quyeàn vaø toaøn
veïn laõnh thoå quoác gia.
Trong caùc cuoäc ñaáu tranh choáng giaëc ngoaïi xaâm, baûo veä
neàn ñoäc laäp cuûa daân toäc, lôùp lôùp caùc theá heä thanh nieân yeâu
nöôùc cuûa Tri Phöông ñaõ leân ñöôøng nhaäp nguõ theo tieáng
goïi thieâng lieâng cuûa Toå quoác. Toång keát qua 3 cuoäc chieán
tranh choáng thöïc daân Phaùp, ñeá quoác Myõ vaø chieán ñaáu baûo
veä bieân giôùi phía Baéc, ñaõ coù haøng traêm ngöôøi con cuûa Tri
Phöông tham gia chieán ñaáu ôû khaép caùc chieán tröôøng, trong
ñoù coù 76 ngöôøi ñaõ anh duõng hy sinh, 33 thöông beänh binh,
nhieãm chaát ñoäc hoùa hoïc. Toaøn xaõ coù 6 meï Vieät Nam anh
huøng. Cuøng vôùi ñoù laø hôn 800 löôït ngöôøi tham gia daân
coâng hoûa tuyeán phuïc vuï chieán ñaáu, ñoùng goùp moät phaàn
coâng söùc vaøo coâng cuoäc ñaáu tranh choáng thöïc daân, ñeá quoác
cuûa ñaát nöôùc. Ghi nhaän nhöõng keát quaû ñaõ ñaït ñöôïc, ngaøy
11/6/1999, Chuû tòch nöôùc ñaõ kyù Quyeát ñònh soá 202/KT/CTN
phong taëng danh hieäu Anh huøng Löïc löôïng vuõ trang nhaân
daân thôøi kyø choáng Phaùp cho nhaân daân vaø löïc löôïng vuõ
trang nhaân daân xaõ Tri Phöông.
Phaùt huy truyeàn thoáng cha anh ñeå laïi, trong söï nghieäp
ñoåi môùi ñaát nöôùc, cuøng nhaân daân caû nöôùc böôùc vaøo thôøi kyø
ñaåy maïnh söï nghieäp coâng nghieäp hoùa, hieän ñaïi hoùa ñaát
nöôùc, Ñaûng boä vaø nhaân daân Tri Phöông tieáp tuïc phaán ñaáu,
vöôn leân ñaït ñöôïc nhieàu keát quaû tích cöïc treân taát caû caùc
lónh vöïc töø kinh teá - xaõ hoäi ñeán quoác phoøng, an ninh, xaây
döïng queâ höông ngaøy caøng giaøu maïnh, vaên minh.

20

Chöông I
QUAÙ TRÌNH XAÂY DÖÏNG VAØ PHAÙT TRIEÅN
PHONG TRAØO CAÙCH MAÏNG, CHI BOÄ PHI MYÕ
ÑÖÔÏC THAØNH LAÄP, LAÕNH ÑAÏO NHAÂN DAÂN
ÑAÁU TRANH TIEÁN TÔÙI KHÔÛI NGHÓA GIAØNH
CHÍNH QUYEÀN TRONG CAÙCH MAÏNG
THAÙNG TAÙM NAÊM 1945
I. Nhaân daân Phi Myõ, Maäu Ñoát döôùi aùch thoáng trò
cuûa cheá ñoä phong kieán, thöïc daân
Ngaøy 01/9/1858, thöïc daân Phaùp noå suùng taïi baùn ñaûo Sôn
Traø (Ñaø Naüng), môû ñaàu cuoäc chieán tranh xaâm löôïc Vieät
Nam. Traûi qua 26 naêm ñaùnh chieám vaø bình ñònh, ñeán naêm
1884, Hieäp öôùc Pa-tô-noát ñöôïc kyù keát, ñaùnh daáu söï ñaàu
haøng hoaøn toaøn cuûa trieàu ñình nhaø Nguyeãn tröôùc theá giaëc
xaâm laêng.
Sau khi chieám ñöôïc nöôùc ta, thöïc daân Phaùp thi haønh chính
saùch “chia ñeå trò”, chuùng tieán haønh chia ñaát nöôùc thaønh 3
kyø: Baéc Kyø laø xöù nöûa baûo hoä, Trung Kyø laø xöù baûo hoä vaø Nam
Kyø laø xöù thuoäc ñòa. Naêm 1891, thöïc daân Phaùp ñaët aùch cai trò
tænh Laïng Sôn, chuùng chia phuû Traøng Ñònh thaønh 9 toång, 35
xaõ. Taïi Traøng Ñònh, chuùng thieát laäp boä maùy tay sai töø phuû
tôùi caùc laøng xaõ. Ñöùng ñaàu laø ca