2280 31/12/2020
Giá trị đặc sắc của 8 điểm Di tích lịch sử An toàn khu II Hiệp Hoà

Với vai trò và vị trí quan trọng có tính chất chiến lược, ATK II - Hiệp Hòa đã đóng góp một
phần không nhỏ để làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng 8 năm 1945. Và từ đây, ATK II đã trở
thành một “địa chỉ đỏ” gắn với sự nghiệp cách mạng của Đảng, là nơi lưu giữ một phần ký ức của
dân tộc. Từ những giá trị lịch sử, văn hóa to lớn và những cống hiến đóng góp cho sự nghiệp cách
mạng của Đảng và dân tộc, 8 địa điểm di tích ATK II Hiệp Hòa đã được Thủ tướng Chính Phủ
quyết định công nhận là Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt. Đây là niềm vui niềm tự hào cho truyền
thống quê hương cách mạng Hiệp Hòa anh hùng.
Di tích An toàn khu II Hiệp Hoà (viết tắt là: ATK II Hiệp Hòa) thuộc địa bàn huyện Hiệp
Hòa, tỉnh Bắc Giang. Di tích gồm 8 địa điểm: Nhà ông Ngô Văn Thấu (cụ Đồ Ba), nhà ông
Nguyễn Văn Chế, nhà ông Ngô Văn Đông (Lý Đông), Soi Đền, đình Vân Xuyên, đình Chợ Vân,
đình Xuân Biều và chùa Y Sơn.

Đầu năm 1943, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã tiến hành xây dựng ATK II của Trung
ương Đảng trên vùng đất Hiệp Hoà (tỉnh Bắc Giang), giáp ranh với các huyện: Phú Bình, Phổ Yên
(tỉnh Thái Nguyên), là khu đệm mang tính chiến lược nối liền khu giải phóng với vùng trung du và
đồng bằng, cửa ngõ quan trọng của căn cứ địa Việt Bắc với các cơ sở và phong trào cách mạng ở
miền xuôi. Như vậy, ATK II không những là địa bàn chiến lược về vị trí địa lý mà nơi đây còn là
một địa bàn chiến lược về quân sự với một thế trận lòng dân vô cùng vững chắc. Nơi đây đã diễn
ra rất nhiều sự kiện lịch sử quan trọng gắn liền với tên tuổi các đồng chí lãnh đạo Đảng, Trung
ương, Xứ ủy Bắc Kỳ, gắn với mỗi gia đình, người dân và trong di tích ATK II Hiệp Hòa. Tiêu
biểu trong số đó bao gồm có 3 địa điểm là gia đình và 5 cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng, cụ thể như sau:
1.Địa điểm nhà ông Ngô Văn Thấu (xã Hoàng Vân) - cơ sở cách mạng đầu tiên của ATK
II Hiệp Hoà
Nhà ông Ngô Văn Thấu còn gọi là cụ Đồ Ba, là gia đình nhà nho uyên thâm, giàu lòng yêu
quê hương, đất nước lại được các đồng chí lãnh đạo giác ngộ nên nơi đây trở thành một đầu mối
quan trọng trong hoạt động cách mạng ở vùng Hiệp Hòa. Trong thời gian hoạt động cách mạng,
các đồng chí Hoàng Quốc Việt, Lê Hoàng và một số đồng chí cán bộ lãnh đạo cách mạng đã coi
gia đình cụ là chỗ đứng chân tin cậy để đi lại hoạt động. Các con của cụ, từ người con cả Ngô Văn
Đán, đến những người con thứ Ngô Tuấn Tùng, Ngô Duy Phương đều sớm giác ngộ cách mạng và
sau này đều là những cán bộ cao cấp của Đảng....
2. Chùa Y Sơn (xã Hòa Sơn) - nơi diễn ra cuộc diễn thuyết tuyên truyền cách mạng ngày
22/2/1940
Ngày 16 tháng 2 năm 1940, Chi bộ Đảng Cộng sản ở Hoàng Vân được thành lập do đồng
chí Lê Hoàng-Xứ uỷ viên Xứ uỷ Bắc Kỳ làm Bí thư. Sự kiện này là một mốc son trên chặng
đường đi lên của phong trào cách mạng ở huyện Hiệp Hoà. Vừa mới ra đời, chi bộ Đảng Hoàng
Vân đã có những hoạt động gây tiếng vang và niềm tin trong nhân dân. Điển hình là cuộc diễn
thuyết, tuyên truyền cách mạng tại chùa Y Sơn (thuộc xã Thù Sơn, tổng Quế Trạo, nay thuộc xã
Hoà Sơn, huyện Hiệp Hoà) vào ngày 22 tháng 2 năm 1940 (tức ngày 15 tháng Giêng âm lịch),
ngày hội lệ thường niên ở chùa. Đồng chí Lê Hoàng đã phân tích tình hình thế giới, trong nước,
chỉ rõ mục tiêu chiến lược của cách mạng thời kỳ này là đấu tranh giành độc lập cho đất nước, chỉ
rõ những yếu tố tạo thời cơ cho cách mạng bùng nổ và thắng lợi. Đồng chí đã kêu gọi toàn thể
nhân dân đi theo Đảng, tham gia các tổ chức phản đế, đoàn kết chuẩn bị lực lượng để tiến lên khởi
nghĩa giành chính quyền.
Cũng tại chùa Y Sơn, ngày 5 tháng 3 năm 1940 diễn ra cuộc diễn thuyết do bà Hà Thị Quế
lãnh đạo. Đồng chí Hà Thị Quế đã phân tích tình hình thế giới, trong nước, vạch rõ chiến tranh đế
quốc sẽ tạo ra thời cơ cho cuộc cách mạng ở Đông Dương bùng nổ và nhiệm vụ của nhân dân ta là
phải chuẩn bị tiến lên giành chính quyền khi thời cơ đến. Đồng chí kêu gọi mọi người gia nhập các
tổ chức phản đế, tích cực đấu tranh chống bọn thống trị Pháp và bè lũ tay sai của chúng. Cuộc diễn

thuyết đã thành công tốt đẹp. Những người dự hội chùa hôm đó bàn tán nhiều về việc đánh Pháp,
giành độc lập, tự do cho đất nước.
3. Soi Đền (xã Hoàng Vân) - địa điểm huấn luyện quân sự thời kỳ tiền khởi nghĩa Cách
mạng tháng Tám năm 1945
Cuối năm 1940, Xứ uỷ Bắc Kỳ về Hoàng Vân mở lớp huấn luyện quân sự. Tại Soi Đền,
xóm Đá, làng Vân Xuyên, Trung ương Đảng và Xứ uỷ Bắc Kỳ cùng Ban cán sự Đảng tỉnh Bắc
Giang đã chọn nơi đây làm địa điểm mở các lớp quân chính đầu tiên của Đảng, tổ chức nhiều cuộc
huấn luyện chính trị và quân sự cho cán bộ quân sự các tỉnh, chuẩn bị cho khởi nghĩa vũ trang
giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám năm 1945. Địa điểm Soi Đền, xóm Đá được chọn
mở lớp từ cuối năm 1940 và kéo dài tới đầu năm 1945. Tại đây đã mở liên tiếp 20 lớp huấn luyện
quân sự, mỗi lớp có từ 20 - 40 học viên, học trong vòng 20 ngày với nội dung huấn luyện khá hoàn
chỉnh như: nhiệm vụ, phương pháp công tác của quân đội cách mạng, phương pháp tác chiến, cách
sử dụng vũ khí, khí tài, võ thuật... Đồng chí Hoàng Văn Thái, Lương Văn Chi, Võ Nguyên Giáp…
trực tiếp giảng dạy.
Soi Đền hiện còn lưu giữ tài liệu, hiện vật có giá trị như nhang án, ngai thờ, sắc phong, đài
thờ, kiếm thờ… có giá trị lịch sử văn hoá và giá trị nghiên cứu khoa học. Hằng năm, ngày 4 tháng
Giêng dân làng làm lễ “Miêng thệ” ở đền, rồi rước sắc từ Đền Soi vào đình Vân Xuyên làm lễ tế
tạ, hôm sau rước hồi cung.
4. Địa điểm Nhà ông Nguyễn Văn Chế (xã Hoàng Vân) - nơi mở lớp huấn luyện chính trị
của Đảng thời kỳ tiền khởi nghĩa.
Xóm Đá, làng Vân Xuyên, xã Hoàng Vân nằm sát dòng Sông Cầu, tiếp giáp với huyện Phổ
Yên của tỉnh Thái Nguyên, là nơi có cơ sở cách mạng rất vững trong thời kỳ vận động giải phóng
dân tộc (1939-1945). Hầu hết các gia đình ở đây đều hết lòng nuôi dưỡng và bảo vệ cách mạng.
Những năm 1941-1942, phong trào cách mạng bị địch khủng bố ác liệt, nhưng các cơ quan và cán
bộ của Trung ương, Xứ uỷ và của tỉnh Bắc Giang đóng ở đây vẫn được nhân dân nuôi dưỡng chu
đáo và bảo vệ an toàn. Ngày 19/11/1942, tại địa điểm nhà ông Nguyễn Văn Chế (tức Hựu), xóm
Đá, làng Vân Xuyên, xã Hoàng Vân, Trung ương Đảng đã khai mạc lớp tập huấn chính trị cho cán
bộ các tỉnh thuộc Bắc Kỳ. Lớp huấn luyện gồm 8 học viên là đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh, các
đồng chí Đặng, Tân, Lộc, Chung…do đồng chí Trường Chinh-Tổng Bí thư của Đảng trực tiếp
giảng bài. Do bị mật thám báo, lớp huấn luyện bị bại lộ, đồng chí Trường Chinh đã được ông
Hương Lịnh cùng cô con gái làm nghề chài lưới đưa qua Sông Cầu sang cơ sở bên xã Tiên Thù,
huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên an toàn. Còn vợ chồng ông Nguyễn Văn Chế, ông Quýnh, ông
Duy và một số đồng chí cán bộ bị bắt tra tấn tại chỗ, tuy nhiên không một ai khai báo nên tất cả
đều bị nhốt vào ngục. Trong ngục họ vẫn tiếp tục đấu tranh bảo vệ cách mạng, bảo vệ Đảng.

5. Đình Xuân Biều - nơi diễn ra cuộc mít tinh giành chính quyền cấp xã đầu tiên trong
Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở tỉnh Bắc Giang và cũng là một trong những cuộc khởi
nghĩa giành chính quyền cấp xã sớm trên toàn quốc.
Đình Xuân Biều nằm ở gần sát bờ Sông Cầu, bên kia là đất Yên Phong (tỉnh Bắc Ninh) và
Đa Phúc (Vĩnh Yên). Đình nằm ở vị trí tiếp giáp với 3 huyện nên thuận lợi cho việc hoạt động
cách mạng. Từ năm 1943-1944, ở Xuân Biều đã có các cơ sở cách mạng của đồng chí Hoàng
Quốc Việt, Lê Thanh Nghị và Nguyễn Trọng Tỉnh…
Ngày 12 tháng 3 năm 1945, đồng chí Lê Thanh Nghị cùng đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh đã
phát động quần chúng đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền tại Xuân Biều mở đầu cho phong
trào khởi nghĩa giành chính quyền của tỉnh Bắc Giang. Các cán bộ Việt Minh ở Xuân Biều họp
bàn kế hoạch khởi nghĩa, dự kiến thành lập Ủy ban dân tộc giải phóng. Ngay tối hôm đó, một cuộc
mít tinh lớn được tổ chức tại đình Xuân Biều, có hơn 70 tự vệ và trên 300 quần chúng tham gia.
Đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh tuyên bố thủ tiêu chính quyền của địch, thành lập chính quyền cách
mạng và kêu gọi nhân dân đứng lên thực hiện khẩu hiệu “Phá kho thóc để cứu đói”.
Cuộc mít tinh khởi nghĩa giành chính quyền của nhân dân Xuân Biều dưới sự lãnh đạo của
cán bộ Trung ương và Ban Cán sự tỉnh tại đình làng là cuộc khởi nghĩa giành chính quyền cấp xã
đầu tiên trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở tỉnh Bắc Giang cũng là một trong những cuộc
khởi nghĩa giành chính quyền cấp xã sớm trên toàn quốc. Sự kiện lịch sử trọng đại này đã được
ghi lại và đánh giá như một mốc son lịch sử trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng ta.
6. Đình Chợ Vân - nơi diễn ra cuộc diễn thuyết của cán bộ cách mạng phát động cao trào
kháng Nhật, đánh Pháp, cứu nước, giành chính quyền về tay nhân dân
Thắng lợi ở Xuân Biều, Trung Định, đồn điền Vát đã nâng cao uy thế của Mặt trận Việt
Minh. Nhân dân vô cùng phấn khởi, khí thế cách mạng sục sôi trong toàn vùng. Trên đà thắng lợi,
ngày 15 tháng 3 năm 1945, hai đồng chí Lê Thanh Nghị và Nguyễn Trọng Tỉnh đã chỉ đạo Chi bộ
Đảng Hoàng Vân và Mặt trận Việt Minh địa phương tổ chức một cuộc tuyên truyền xung phong
tại đình Chợ Vân nhân ngày phiên chợ nhằm phát động cao trào chống Nhật, cứu nước rộng rãi
trong quần chúng vào ngày 15/3/1945.
Nội dung cuộc diễn thuyết nêu rõ tinh thần cơ bản Nghị quyết Hội nghị Ban thường vụ
Trung ương (9/3/1945). Các đồng chí đã phân tích tình hình thế giới, trong nước, chỉ rõ kẻ thù
chính của nhân dân ta trước mắt lúc này là phát xít Nhật và phát động quần chúng phá kho thóc
của Nhật, Pháp giải quyết nạn đói.
Để biểu dương lực lượng, phát huy khí thế cách mạng của quần chúng, ngày 16/3/1945, Ban
cán sự tỉnh tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại đình Chợ Vân. Sự kiện này có ảnh hưởng mạnh mẽ
tới phong trào cách mạng ở các vùng xung quanh, góp phần vào sự nghiệp cách mạng toàn thắng
của cả nước.

7. Địa điểm nhà ông Ngô Văn Đông (Lý Đông) - nơi diễn ra Hội nghị Quân sự cách
mạng Bắc Kỳ của Ban Thường vụ Trung ương Đảng
Từ ngày 15 đến 20 tháng 4 năm 1945, tại địa điểm nhà ông Ngô Văn Đông, thôn Liễu Ngạn,
xã Hoàng Vân diễn ra Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc Kỳ do Ban Thường vụ Trung ương Đảng
triệu tập. Tham dự Hội nghị có các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Chu Văn Tấn, Văn Tiến Dũng, các
cán bộ lãnh đạo các chiến khu, cán bộ xây dựng kinh tế, hậu cần cho quân đội như đồng chí Lê
Thanh Nghị, Trần Đăng Ninh, Bạch Thành Phong và các đại biểu du kích, tự vệ ở nhiều địa
phương khác về dự, dưới sự chủ trì của đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư của Đảng.
Đây là Hội nghị đặc biệt quan trọng đã đề ra chủ trương thúc đẩy hoạt động vũ trang, tiến
lên khởi nghĩa giành chính quyền trong phạm vi cả nước bằng cuộc Cách mạng tháng Tám năm
1945. Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc Kỳ lần thứ nhất tại địa điểm nhà ông Ngô Văn Đông đã
diễn ra thành công tốt đẹp. Góp phần không nhỏ vào sự thành công của Hội nghị là sự phục vụ chu
đáo, bảo vệ nghiêm ngặt của nhiều cán bộ, đảng viên, gia đình cơ sở và nhân dân nơi đây trong
suốt thời gian tổ chức Hội nghị.
8. Đình Vân Xuyên - nơi đơn vị vũ trang của Tỉnh cùng với tự vệ tiến vào huyện lỵ đập
tan chế độ phong kiến và phát xít, thành lập chính quyền cách mạng
Ngày 1/6/1945, tự vệ tổng Hoàng Vân cùng lực lượng vũ trang tỉnh Bắc Giang đã tập trung
ở đình Vân Xuyên tiến vào huyện lỵ cướp chính quyền, thành lập chính quyền cách mạng. Tối
ngày 01/6/1945, một đơn vị vũ trang của tỉnh cùng với tự vệ Hoàng Vân do đồng chí Lương Văn
Đài và Nguyễn Trọng Tỉnh chỉ huy, bố trí lực lượng, triển khai kế hoạch chiến đấu, tiến thẳng vào
cổng huyện. Toàn bộ lính trong huyện nộp vũ khí đầu hàng, chấm dứt vĩnh viễn chính quyền của
chế độ phong kiến thực dân và phát xít ở huyện Hiệp Hoà. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt lịch
sử trong chặng đường đấu tranh cách mạng của Đảng và nhân dân ta, đưa huyện Hiệp Hòa trở
thành huyện được giải phóng sớm nhất trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 của hai tỉnh Bắc
Giang và Bắc Ninh trước ngày tổng khởi nghĩa ở Hà Nội (19/8/1945).
Di tích ATK II Hiệp Hoà Là nơi bảo vệ an toàn cho các cơ quan, cán bộ của Trung ương,
Xứ uỷ Bắc Kỳ và Uỷ ban Quân sự Cách mạng Bắc Kỳ; là nơi lưu niệm sự kiện lịch sử, cách mạng
và kháng chiến gắn với các hoạt động của Trung ương và Xứ ủy Bắc Kỳ; đồng thời lưu dấu ấn của
các đồng chí lãnh đạo cách mạng như: Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Võ Nguyên Giáp, Văn
Tiến Dũng... là nơi tổ chức nhiều Hội nghị quan trọng của Trung ương và Xứ uỷ Bắc Kỳ. Kể từ
khi bắt đầu được gây dựng từ năm 1938 cho tới tới khi chính thức được công nhận là ATK2 của
Đảng trước cách mạng tháng 8, Hiệp Hòa tự hào trở thành nơi đặt trụ sở chính của các cơ quan
Trung ương, xứ ủy Bắc Kỳ, ủy Ban quân sự cách mạng…nơi in báo Quyết Thắng, Phục Quốc.
Mỗi tên đất, tên làng vùng ATK II đều ghi đậm dấu ấn các sự kiện lịch sử quan trọng, gắn liền với
tên tuổi và quá trình hoạt động cách mạng của nhiều đồng chí lãnh đạo của Đảng. Trong suốt
những năm tháng đấu tranh đó, nhiều người dân Hiệp Hòa đã bị địch bắt, khủng bố, tra tấn, tù đầy,

sát hại nhưng chính nhờ sự kiên chung của họ, không có 1 đồng chí lãnh đạo Trung ương, Xứ ủy
nào bị bắt khi về hoạt động tại đây.
Tại các cuộc Hội thảo, Tọa đàm được Tỉnh và huyện Hiệp Hòa tổ chức, các nhà nghiên cứu,
nhà khoa học đều khẳng định giá trị lịch sử đặc biệt của di tích ATK2 Hiệp Hòa và những đóng
góp to lớn của vùng đất, con người nơi đây với sự nghiệp cách mạng của dân tộc. ATK II Hiệp
Hòa được xác định là căn cứ đặc biệt quan trọng bảo đảm an toàn cho các cơ quan đầu não, bảo vệ
cán bộ chủ chốt của Đảng, giúp công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Trung ương, Xứ ủy Bắc Kỳ và Ủy
ban Quân sự cách mạng Bắc kỳ được liên tục, thông suốt, kịp thời.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học to lớn, ngày 08/8/2012, Thủ tướng
Chính phủ đã ký Quyết định số 1041/QĐ-TTg công nhận 16 xã An toàn khu II của Trung ương và
Xứ ủy Bắc Kỳ thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, thuộc huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc
Giang. Đặc biệt, 8 địa điểm di tích lịch sử An toàn khu (ATK) II Hiệp Hòa gồm: Nhà ông Ngô
Văn Thấu (cụ Đồ Ba), nhà ông Nguyễn Văn Chế, nhà ông Ngô Văn Đông (Lý Đông), Soi Đền,
đình Vân Xuyên, đình Chợ Vân, đình Xuân Biều và chùa Y Sơn đã được Thủ tướng Chính phủ
xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt (theo Quyết định số 2280/QĐ-TTg ngày 31/12/2020). Đây là
niềm vinh dự và tự hào cho Đảng bộ, chính quyền và nhân dân huyện Hiệp Hòa tiếp tục bảo tồn,
gìn giữ và phát huy các giá trị di tích trên quê hương cách mạng anh hùng.
Vân Anh
Trung tâm VHTT&TT Hiệp Hòa

Quê

cách
mạng,
huyện
Hiệp
Hòa
ta
đó
giữa
vùng
Một
Hoàng
Vân
“An
Một “xóm Đỏ” dòng tên xưa trường tồn

anh
trung
toàn

hùng
du
khu”