Vị thế của trung tâm Óc Eo trong sự phát triển của Vương quốc Phù Nam

Đặt vấn đề
Óc Eo – Phù Nam, từ lâu đã là một trung tâm buôn bán của cư dân phương Nam, và là một trung tâm giao lưu văn hóa của người dân phương Nam với các vùng khác trên thế giới. Nằm ở vị trí địa lý thuận lợi (ngã ba tuyến đường hàng hải từ Tây sang Đông) với một nguồn nguyên liệu dồi dào mà các nhà buôn phương Tây khi đó gọi là “Đất Vàng” (Suvanabhumi), trung tâm Óc Eo đã phát triển mạnh mẽ và trở thành một trong những thương cảng hoạt động tấp nập, nhộn nhịp nhất của vương quốc Phù Nam. Và rồi, sau những biến thiên của lịch sử, văn hóa Óc Eo (cùng với các nền văn hóa khác như Đông Sơn, Sa Huỳnh) lại được tích hợp vào dòng chảy chung, thống nhất trong lịch sử dân tộc. Hơn 1 thế kỷ trôi qua kể từ năm phát hiện ra di tích Óc Eo của L. Malleret năm 1944, các nhà khoa học đã có những nỗ lực nhất định để nghiên cứu và tiếp tục làm sáng tỏ nhiều vấn đề với các đặc tính riêng biệt. Ở bài viết này, người viết muốn bàn về khía cạnh khác: vị thế của trung tâm Óc Eo trong sự phát triển của nước Phù Nam ở 2 vấn đề chính: kinh tế, xã hội và văn hóa; qua đó khắc họa người đọc những nét phát triển đặc thù của Óc Eo trong dòng chảy phát triển của Phù Nam khi đó.
1. Những chứng tích của một nền Văn hóa biển
Trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, có thể nói sự hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ là bộ phận hợp thành và không thể tách rời của dân tộc Việt Nam. Nếu như ban đầu, trên đất nước ta xuất hiện nhiều nên văn hóa như Đông Sơn, Sa Huỳnh, Óc Eo, Đồng Nai…. Dù các nền văn hóa này khác nhau về một số đặc trưng riêng biệt, nhưng vì cùng nằm ở môi trường kinh tế biển nên ngay từ đầu, các nền văn hóa trên đã có sự giao lưu lẫn nhau để cùng tồn tại và phát triển. Nước ta do ở cận biển, bị chia cắt mạnh bởi điều kiện tự nhiên (núi, sông) để hình thành các khu vực biệt lập. Nhưng sự chia cắt, biệt lập đó lại đem lại thuận lợi cho cư dân. Đường vượt qua núi non cách trở, nguy hiểm nên họ không sử dụng nhiều, mà họ tận dụng các con sông và biển như tuyến đường thủy để buôn bán, giao lưu với thế giới bên ngoài. Điều này minh chứng cho nghịch lý là: chính môi trường biển lại là nhân tố liên kết, cố kết các cộng đồng trong khu vực. Theo đúng quan điểm này, Biển Đông thực sự không chỉ là con đường thương mại đơn thuần, mà còn là một trung tâm văn hóa lớn – là nơi tiếp nhận, chuyển giao các giá trị văn hóa giữa “thế giới Trung Hoa” và “thế giới Ấn Độ”. Như vậy, có thể coi Biển Đông là “Địa Trung Hải thu nhỏ” của châu Á và chính không gian địa – văn hóa đó đã tạo nên một nền văn minh rực rỡ với nhiều đặc tính tiêu biểu của “Thế giới phương Đông”.
Bên cạnh đó, trung tâm Óc Eo – Phù Nam cũng sớm giữ lại cho mình những đặc tính văn hóa bản địa của mình. Điều này thể hiện rõ qua các di vật khảo cổ tìm thấy được ở nơi này (tức Óc Eo – tác giả chú). Trong nghiên cứu của mình, GS Hà Văn Tấn cho rằng gốm Óc Eo có nhiều nét tương đồng với gốm Samrong Sen, Sa Huỳnh – “có hoa văn khắc chìm, thường là đáy tròn và có chân đế”. Nhưng ông cũng khẳng định: “Nhưng những điểm gần gũi giữa gốm Óc Eo với gốm Đông Nam Á không hề xóa đi bản sắc của văn hóa Óc Eo” (…) “Óc Eo là một phức hệ riêng biệt có tính chất địa phương rõ rệt”. Ở một số địa điểm như Gò Cây Tung, Gò Tư Trâm (An Giang), Giồng Xoài (Kiên Giang)… các nhà khảo cổ tìm thấy nhiều hiện vật chứng minh tính bản địa này. Ở Gò Cây Tung, người ta tìm thấy nhiều bôn có mỏ và rìu tứ giác… Theo GS Tấn, “Tuy bôn có mỏ kiểu Mã lai khác bôn ở mỏ ở Indonesia nhưng khu vực phân bố của các kiểu bôn có mỏ được xác định là vùng phân bố của cư dân nói tiếng Mã lai – Đa đảo (Malayo – Polinesien)”. Ngoài ra, việc tìm một số tượng Phật đứng (Buddhapad) và dấu tích của hệ thống thủy nông độc đáo của vùng đất Nam Bộ thời kỳ Phù Nam chứng tỏ một sự phát triển liên tục không đứt đoạn của Phù Nam – Óc Eo; tuy phát triển nhưng vẫn giữ những nét riêng biệt và đặt trưng của nó.
Các tư liệu sử học cũng là công cụ giúp