Chịu trách nhiệm xuất bản
GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP
PGS.TS. PHẠM MINH TUẤN
Chịu trách nhiệm nội dung
PHÓ GIÁM ĐỐC - PHÓ TỔNG BIÊN TẬP
ThS. PHẠM THỊ THINH
Biên tập nội dung:

Trình bày bìa:
Chế bản vi tính:
Đọc sách mẫu:

ThS. PHẠM THỊ NGỌC BÍCH
ThS. NGUYỄN THỊ HẢI BÌNH
TS. VŨ THỊ HƯƠNG
TS. NGUYỄN DIỆU LINH
NGUYỄN MAI ANH
ThS. NGUYỄN THANH HƯƠNG
ThS. NGUYỄN VIỆT HÀ
ĐƯỜNG HỒNG MAI
NGUYỄN THỊ HẰNG
MAI ANH - THANH HƯƠNG
BÍCH LIỄU

Số đăng ký kế hoạch xuất bản: …2022/CXBIPH/..-../CTQG.
Số quyết định xuất bản: ..-QĐ/NXBCTQG, ngày ../../2022.
Nộp lưu chiểu: tháng .. năm 2022.
Mã ISBN: 978-604-57-….-…

BAN TUYỂN CHỌN
GS.TS. NGUYỄN CHÍ BỀN
PGS.TS. LÂM NHÂN
PGS.TS. PHẠM LAN OANH
TS. NGUYỄN HO NG

5

6

7

8

9

10

11

41 C

Phiên họp thứ 41, Paris, năm 2021

41 C / 15
26 tháng 10 năm 2021
Bản gốc: tiếng Pháp
Mục 5.1 của chương trình làm việc tạm thời

ĐỀ XUẤT CỦA CÁC QUỐC GIA TH NH VIÊN
TỔ CHỨC LỄ KỶ NIỆM V O NĂM 2022 - 2023
M

UNESCO CÓ THỂ CÙNG THỰC HIỆN

ĐỀ CƯƠNG
Nguồn: Quyết định 211EX/30 và Quyết định 212EX/37
Bối cảnh: Theo Quyết định 195/EX25 và 206 EX/30, Chủ tịch
Hội đồng đã đệ trình tại phiên họp thứ 211 và 212 của Ban điều
hành các đề xuất của các quốc gia thành viên liên quan đến việc
tổ chức các ngày kỷ niệm được xem là tuân thủ các tiêu chí luật
định và thủ tục.
Mục đích: Đại hội được yêu cầu đưa ra quyết định đối với các
khuyến nghị của Ban Chấp hành liên quan đến việc tổ chức các
ngày kỷ niệm UNESCO có thể phối hợp thực hiện vào năm
2022 - 2023, được nêu trong Quyết định 211EX/30 và 212EX/37.
Yêu cầu quyết định: đoạn 4.

12
1. Theo thủ tục luật định để lựa chọn các ngày kỷ niệm
(Quyết định 195 EX/25 và 206 EX/30), Chủ tịch Hội đồng đã
trình lên Ban điều hành tại phiên họp thứ 211 danh sách 60 đề
cử đưa vào lịch biểu của các lễ kỷ niệm trong năm 2022 - 2023
(tài liệu 211 EX/30).
2. Theo Quyết định 195 EX/25 và 206 EX/30, các quốc gia
thành viên từ các khu vực có đại diện hoặc không có đại diện
được mời nộp các đề xuất mới cho giai đoạn 2022 - 2023 và gửi
kháng cáo (nếu có) liên quan đến các yêu cầu đã bị từ chối trong
giai đoạn thủ tục đầu tiên. Do đó, Chủ tịch Hội đồng đã đệ trình
lên Ban Chấp hành tại phiên họp thứ 212 danh sách 7 đề xuất,
bao gồm các đề xuất sửa đổi và đề xuất mới cho việc tổ chức các
ngày kỷ niệm UNESCO có thể phối hợp thực hiện vào năm
2022 - 2023 (tài liệu 207 EX/37).
3. Ban Chấp hành, tại phiên họp thứ 211 và 212, đã khuyến
nghị Đại hội đồng lựa chọn để tổ chức các ngày kỷ niệm do các
quốc gia thành viên đề xuất và có trong Quyết định 211 EX/30
và 212 EX/37. Kể từ khi Ban điều hành thông qua các quyết
định này, một số quốc gia thành viên đã thông báo cho Ban Thư
ký về những thay đổi trong tài trợ, do đó được ghi nhận trong
danh sách trình bày trong Phụ lục (Jordan cho ngày kỷ niệm số
34, Thổ Nhĩ Kỳ cho lễ kỷ niệm số 61 và Uzbekistan, Cộng hòa
Hồi giáo Iran và Tajikistan cho lễ kỷ niệm số 65.
Dự thảo nghị quyết được đề xuất

4. Vì những điều trên, Đại hội đồng có thể muốn thông qua
một nghị quyết theo 4 nội dung:
Đại hội,
Đã kiểm tra tài liệu 41 C/15,
Nhắc lại Quyết định 195 EX/25 và Quyết định 206 EX/30,

13
1. Khuyến khích các quốc gia thành viên cải thiện tính đại
diện theo khu vực địa lý và thúc đẩy bình đẳng giới nhằm nâng
cao chất lượng, tính đại diện và tầm nhìn của chương trình;
2. Quyết định rằng UNESCO sẽ phối hợp vào năm 20222023 với việc tổ chức lễ kỷ niệm các ngày kỷ niệm có trong Phụ
lục của tài liệu 41 C/15;
3. Đồng thời quyết định rằng bất kỳ đóng góp nào của Tổ
chức cho các lễ kỷ niệm này sẽ được tài trợ theo Chương trình
Tham gia, phù hợp với các quy tắc điều chỉnh Chương trình đó.

14
PHỤ LỤC
LỄ KỶ NIỆM NĂM 2022 - 2023 ĐƯỢC UNESCO PHỐI HỢP
THỰC HIỆN (NHƯ ĐƯỢC ĐỀ NGHỊ TRONG
ĐẠI HỘI THEO QUYẾT ĐỊNH 211 EX/30 V 212 EX/37;
DANH SÁCH ĐƯỢC LIỆT KÊ THEO THỨ TỰ
BẢNG CHỮ CÁI DỰA V O TÊN TIẾNG ANH
M CÁC TH NH VIÊN GỬI VỀ)
1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

Kỷ niệm 100 năm bắt đầu nghiên cứu khảo cổ học ở
Afghanistan (1922) (Afghanistan, với hỗ trợ của
Azerbaijan và Turkmenistan)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Tiến sĩ António
Agostinho Neto, nhà thơ, người sáng lập đất nước và là
Tổng thống đầu tiên của Angola (1922 - 1979) (Angola, với
sự hỗ trợ của Namibia và Mozambique)
Kỷ niệm 100 năm thành lập Ủy ban Điện ảnh Nhà nước
Armenia (1923) (Armenia, với sự hỗ trợ của Pháp, Gruzia
và Liên bang Nga)
Kỷ niệm 850 năm ngày mất của Nerses the Gracious (Nerses
Shnorhali), nhà thơ, biên niên sử, nhà thần học, nhạc sĩ và
dịch giả (1101/2 - 1173) (Armenia, với sự hỗ trợ của Cyprus,
Ý, Hy Lạp và Cộng hòa Ảrập Syria)
Kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Haji Zeynalabdin Taghiyev,
nhà từ thiện (1823 - 1924) (Azerbaijan, với sự hỗ trợ của
Pakistan, Liên bang Nga và Thổ Nhĩ Kỳ)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của nhà soạn nhạc Fikret
Amirov (1922 - 1984) (Azerbaijan, với sự hỗ trợ của
Kyrgyzstan, Liên bang Nga và Thổ Nhĩ Kỳ)
Kỷ niệm 100 năm thành lập Thư viện Quốc gia Belarus
(1922) (Belarus, với sự hỗ trợ của Kazakhstan,
Kyrgyzstan, Cộng hòa Moldova, Liên bang Nga và
Tajikistan)

15
8.
9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

Kỷ niệm 100 năm Hội nghị Solvay đầu tiên về Hóa học
(1922) (Bỉ, với sự hỗ trợ của Pháp và Thụy Sĩ)
Kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Antônio Gonçalves Dias,
nhà thơ (1823 - 1864) (Brazil, với sự hỗ trợ của Cabo
Verde và Bồ Đào Nha)
Kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Paisius of Hilendar, nhà
sử học (1722 - 1773) (Bulgaria, với sự hỗ trợ
của
Romania, Liên bang Nga và Slovenia)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Giáo sư Joseph Ki Zerbo,
nhà văn (1922 - 2006) (Burkina Faso, với sự hỗ trợ của
Côte d'Ivoire và Mali)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Marija Jurić Zagorka, tiểu
thuyết gia và nhà nữ quyền (1873 - 1957) (Croatia, với sự hỗ
trợ của Bosnia và Herzegovina và Bắc Macedonia)
Kỷ niệm 100 năm ngày mất của họa sĩ Vlaho Bukovac
(1855 - 1922) (Croatia, với sự hỗ trợ của Bosnia và
Herzegovina và Bắc Macedonia)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của nhà khoa học Antonio
Núñez Jiménez (1923 - 1998) (Cuba, với sự hỗ trợ của
Nicaragua và Cộng hòa Bolivar Venezuela)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Marta Arjona, nhà điêu
khắc và thợ vẽ (1923 - 2006) (Cuba, với sự hỗ trợ của
Nicaragua và Cộng hòa Bolivar Venezuela)
Kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Gregor Johann Mendel
(1822 - 1884) (Cộng hòa Séc, với sự hỗ trợ của Áo, Đức và
Slovakia)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của nhà thơ Hafiz Ibrahim
(1872 - 1932) (Ai Cập, với sự hỗ trợ của Jordan, Morocco
và Saudi Arabia)
Kỷ niệm 75 năm ngày mất của Huda Sha'arawi, nhà lãnh
đạo nữ quyền và người sáng lập ra người Ai Cập Liên minh
Nữ quyền (1879 - 1947) (Ai Cập, với sự hỗ trợ của Maroc)

16
19.

20.
21.
22.
23.
24.

25.

26.
27.

28.

29.

30.

Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Juri Lotman, nhà ký hiệu
học, học giả văn học và nhà sử học văn hóa (1922 - 1993)
(Estonia, với sự hỗ trợ của Hungary, Ý, Litva và Liên bang
Nga)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Thérèse thành Lisieux,
nhà thần bí (1873 - 1897) (Pháp, với hỗ trợ của Bỉ và Ý)
Kỷ niệm 100 năm ngày mất của kỹ sư Gustave Eiffel
(1832 - 1923) (Pháp, với sự hỗ trợ của Bỉ và Hungary)
Kỷ niệm 100 năm thành lập Học viện Nghệ thuật Bang
Tbilisi (1922) (Georgia, với sự hỗ trợ của Armenia)
Kỷ niệm 100 năm thành lập Đại học Kỹ thuật Gruzia
(GTU) (1922) (Georgia, với sự hỗ trợ của Thổ Nhĩ Kỳ)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của nhà văn Judith Kerr
(1923 - 2019) (Đức, với sự hỗ trợ của Thụy Sĩ và Vương
quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland)
Kỷ niệm 25 năm ngày mất của Magda Staudinger, nhà
sinh vật học và thực vật học (1902 - 1997) (Đức, với sự hỗ
trợ của Estonia và Latvia)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ca sĩ Maria Callas (1923 1977) (Hy Lạp, với sự hỗ trợ của Pháp và Ý)
Kỷ niệm 250 năm ngày sinh của Catherine Flon, nhân vật
lịch sử (1772 - 1831) (Haiti, với sự hỗ trợ của Chile, Cuba
và Uruguay)
Kỷ niệm 200 năm bức thư của János Bolyai về việc khám
phá ra hình học phi Euclid (1823) (Hungary, với sự hỗ trợ
của Romania và Liên bang Nga)
Kỷ niệm 100 năm ngày mất của bác sĩ y khoa Vilma
Hugonnai (1847 - 1922) (Hungary, với sự hỗ trợ của Hà Lan,
Slovenia và Thụy Sĩ)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Pier Paolo Pasolini, đạo
diễn điện ảnh, nhà thơ , nhà văn, nhà viết kịch và trí thức
(1922 - 1975) (Ý, với sự hỗ trợ của Pháp, Đức, Ấn Độ, Maroc)

17
31.

32.

33.

34.

35.

36.

37.
38.

39.

40.

Kỷ niệm 00 năm ngày sinh của nữ diễn viên Adelaide
Ristori (1822 - 1906) (Ý, với sự hỗ trợ của Brazil, Pháp,
Ukraine)
Kỷ niệm 800 năm cuộc đời hoạt động của Muḥammad ibn
Alī ibn Malik Dād-i Tabrīzi, được biết đến với cái tên
Shams Tabrizi, nhà thần bí và nhà thơ (Cộng hòa Hồi giáo
Iran, với sự hỗ trợ của Afghanistan, Kazakhstan và Oman)
Kỷ niệm 1050 năm ngày sinh của Sheikh Abolhassan
Kharaghani, nhà thần bí (973 - 1033) (Hồi giáo Cộng hòa
Iran, với sự hỗ trợ của Afghanistan và Pakistan)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Naser Ed-din Al-Assad,
nhà văn (1923 - 2015) (Jordan, với hỗ trợ của Lebanon,
Oman và Palestine)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Akhmet Baitursynuly, nhà
ngôn ngữ học và nhà văn (1872 - 1937) (Kazakhstan, với
sự hỗ trợ của Belarus, Cộng hòa Hồi giáo Iran, Tajikistan
và Thổ Nhĩ Kỳ)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Roza Baglanova, nhân
vật của công chúng, ca sĩ opera và nhạc pop (1922 - 2011)
(Kazakhstan, với sự hỗ trợ của Liên bang Nga và
Uzbekistan)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của nghệ sĩ Vilhelms Purvītis
(1872 - 1945) (Latvia, với sự hỗ trợ của Estonia và Litva)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Jānis Endzelīns, nhà
ngôn ngữ học (1873 - 1961) (Latvia, với sự hỗ trợ của Đức
và Litva)
Kỷ niệm 700 năm thành lập Thành phố Vilnius (1323)
(Litva, với sự hỗ trợ của Czechia, Latvia, Ba Lan và
Ukraine)
Kỷ niệm 100 năm ngày mất của Hoàng tử Albert I của
Monaco (1848 - 1922) (Monaco, với hỗ trợ của Maroc và Bồ
Đào Nha)

18
41.

42.

43.

44.

45.

46.

47.

48.

49.

50.

Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Aco Šopov, nhà thơ
(1923 - 1982) (Bắc Macedonia, với sự hỗ trợ của Bosnia và
Herzegovina, Croatia, Pháp, Luxembourg, Montenegro,
Romania, Serbia, Slovenia và Tunisia)
Kỷ niệm 600 năm ngày sinh của Ahmed bin Majid, nhà
thám hiểm (giữa 1418 và 1432 - 1500) (Oman, với sự hỗ
trợ của Cộng hòa Hồi giáo Iran và Qatar)
Kỷ niệm 200 năm ngày sinh của nhà khoa học Ignacy
Łukasiewicz (1822 - 1882) (Ba Lan, với hỗ trợ của Áo,
Romania và Ukraine)
Kỷ niệm 550 năm ngày sinh của Nicolaus Copernicus, nhà
thiên văn học (1473 - 1543) (Ba Lan, với sự hỗ trợ của Đức
và Ý)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn, nhà tư tưởng José
Saramago (1922 - 2010) (Bồ Đào Nha, với sự hỗ trợ của
Angola, Brazil, Cabo Verde, Equatorial Guinea,
Mozambique và Tây Ban Nha)
Kỷ niệm 100 năm chuyến bay đầu tiên qua Nam Đại Tây
Dương (1922) (Bồ Đào Nha, với hỗ trợ của Brazil và Cabo
Verde)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Liviu Ciulei, đạo diễn sân
khấu và điện ảnh (1923 - 2011) (Romania, với sự hỗ trợ
của Pháp, Cộng hòa Moldova và Serbia)
Kỷ niệm 50 năm ngày mất của Elisa Leonida Zamfirescu,
kỹ sư hóa học (1877 - 1973) (Romania, với sự hỗ trợ của
Đức và Montenegro)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Feodor Chaliapin, ca sĩ
opera và thính phòng (1873 - 1938) (Liên bang Nga, với sự
hỗ trợ của Azerbaijan, Pháp và Ý)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Sergey Rachmaninov, nghệ
sĩ piano và nhà soạn nhạc (1873 - 1943) (Liên bang Nga, với
sự hỗ trợ của Azerbaijan, Cộng hòa Moldova và Thụy Sĩ)

19
51.

52.

53.
54.
55.

56.

57.

58.

59.

60.

Kỷ niệm 200 năm ngày sinh của nhà viết kịch Alexander
Ostrovsky (1823 - 1886) (Liên bang Nga và Belarus, với sự hỗ
trợ của Armenia, Bulgaria và Thái Lan)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Nadežda Petrović, họa sĩ
và nhà hoạt động (1873 - 1915) (Serbia, với sự hỗ trợ của
Bosnia và Herzegovina, Pháp và Slovenia)
Kỷ niệm 200 năm ngày sinh của nhà văn Ján Palárik
(1822 - 1870) (Slovakia)
Kỷ niệm 200 năm ngày sinh của nhà thơ Janko Kráľ (1822
- 1876) (Slovakia)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Jože Plečnik, kiến trúc sư
(1872 - 1957) (Slovenia, với sự hỗ trợ của Bulgaria và
Serbia)
Kỷ niệm 250 năm xây dựng hàng rào chắn nước Idrija
klavže (1772) (Slovenia, với sự hỗ trợ của Bulgaria và
Serbia)
Kỷ niệm 500 năm chuyến thám hiểm vòng quanh thế giới
đầu tiên của Fernando de Magallanes và Juan Sebastián
Elcano (1522) (Tây Ban Nha, với sự hỗ trợ của Andorra,
Chile và Bồ Đào Nha)
Kỷ niệm 2500 năm thành lập thị trấn cổ Takhti Sangin
(Tadjikistan, với sự hỗ trợ của Afghanistan, Kyrgyzstan và
Uzbekistan)
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Công chúa Hoàng gia
Galyani
Vadhana
Krom
Luang
Naradhiwas
Rajanagariesra (1923 - 2008) (Thái Lan, với sự hỗ trợ của
Trung Quốc, Ai Cập, Pháp, Maroc, Liên bang Nga và
Thụy Sĩ)
Kỷ niệm 200 năm ngày sinh Phraya Srisundaravohara
(Noi Achâryânkura), học giả, nhà văn và nhà giáo (1822 1891) (Thái Lan, với sự hỗ trợ của Ấn Độ, Nhật Bản,
Philippines và Việt Nam)

20
61.

62.

63.

64.

65.

66.

67.

Kỷ niệm 00 năm ngày mất của Süleyman Çelebi, nhà triết
học và nhà thơ (1351 - 1422) (Thổ Nhĩ Kỳ, với sự hỗ
trợ của Azerbaijan, Bosnia và Herzegovina, Georgia, Bắc
Macedonia, Romania và Ukraine)
Kỷ niệm 50 năm ngày mất của Âşı k Veysel, nhà thơ và
nhạc sĩ (1894 - 1973) (Thổ Nhĩ Kỳ, với sự hỗ trợ của
Azerbaijan, Hungary, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Bắc
Macedonia, Ukraine và Uzbekistan)
Kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Hryhorii Skovoroda
(1722 - 1794) (Ukraine, với sự hỗ trợ của Lithuania, Ba
Lan và Thổ Nhĩ Kỳ)
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Solomiya Krushelnytska
(1872 - 1952) (Ukraine, với hỗ trợ của Ý, Lithuania, Ba Lan
và Thổ Nhĩ Kỳ)
Kỷ niệm 1050 năm ngày sinh của Abu Raykhon Beruniy, học
giả (973 - 1048) (Uzbekistan, Cộng hòa Hồi giáo Iran và
Tajikistan, với sự hỗ trợ của Thổ Nhĩ Kỳ)
Kỷ niệm 250 năm Ngày sinh nhà thơ Hồ Xuân Hương
(1772 - 1822) (Việt Nam, với sự hỗ trợ của Ấn Độ, Nhật
Bản, Hàn Quốc và Thái Lan)
Kỷ niệm 200 năm Ngày sinh nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu
(1822 - 1888) (Việt Nam, với sự hỗ trợ của Ấn Độ,
Nhật Bản, Hàn Quốc và Thái Lan).

21

LỜI NH XUẤT BẢN
guyễn Đình Chiểu là một nhà thơ, nhà văn lớn của dân
tộc, ông đã đóng góp rất nhiều tác phẩm có giá trị vào kho
tàng văn học Việt Nam. Ông được biết đến là một người có
lòng yêu nước nồng nàn, lòng căm thù giặc vô cùng sâu sắc,
quyết giữ trọn lòng trung thành với Tổ quốc, với nhân dân.
Các sáng tác của ông trừ một bài thơ bằng chữ Hán, còn tất
cả đều viết bằng chữ Nôm, được chia làm hai giai đoạn, trước
và sau khi thực dân Pháp xâm lược Việt Nam. Ở giai đoạn
đầu, ông viết hai truyện thơ: Lục Vân Tiên và Dương Từ Hà Mậu, đều nhằm mục đích truyền bá đạo lý làm người.
Đến giai đoạn sau, thơ văn Nguyễn Đình Chiểu là lá cờ đầu
của văn thơ yêu nước chống Pháp nửa cuối thế kỷ XIX với
những tác phẩm xuất sắc về cả nội dung tư tưởng, tình cảm
và nghệ thuật như Chạy giặc, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc,
Văn tế Trương Định, Thơ điếu Trương Định, Thơ điếu
Phan Tòng, Văn tế nghĩa sĩ trận vong lục tỉnh, Ngư Tiều y
thuật vấn đáp (còn gọi là Ngư Tiều vấn đáp nho y diễn ca, một
truyện thơ). Với tình cảm trân trọng về con người và giá trị thơ
văn Nguyễn Đình Chiểu, trong bài viết Nguyễn Đình Chiểu ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc (tạp chí Văn học
năm 1963), Thủ tướng Phạm Văn Đồng, nhà hoạt động cách
mạng xuất sắc, người học trò, người đồng chí thân thiết của
Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thời là một nhà giáo dục tâm huyết

N

22

NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

và một nhà lý luận văn hóa lớn của dân tộc Việt Nam, đồng chí
đã viết: “Trên trời có những vì sao có ánh sáng khác thường,
nhưng con mắt của chúng ta phải chăm chú nhìn thì mới thấy, và
càng nhìn thì càng thấy sáng. Văn thơ của Nguyễn Đình Chiểu
cũng vậy”. Năm 2021, Nguyễn Đình Chiểu được UNESCO vinh
danh là Danh nhân văn hóa thế giới và ra Nghị quyết 41C/15
cùng kỷ niệm lần thứ 200 ngày sinh của nhà thơ.
Để giúp bạn đọc hiểu sâu sắc hơn về con người và sự nghiệp
thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu, Nhà xuất bản Chính trị
quốc gia Sự thật xuất bản cuốn sách Nguyễn Đình Chiểu Danh nhân văn hóa thế giới.
Cuốn sách gồm hai phần:
Phần I: Nguyễn Đình Chiểu - Danh nhân văn hóa thế giới.
(Chuyên luận của các tác giả: GS.TS. Nguyễn Chí Bền
(chủ biên), GS.TS. Từ Thị Loan, PGS.TS. Phạm Lan Oanh,
TS. Vũ Anh Tú).
Phần II: Tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu.
(Do GS.TS. Nguyễn Chí Bền, PGS.TS. Lâm Nhân,
PGS.TS. Phạm Lan Oanh, TS. Nguyễn Hoàng tuyển chọn).
Chuyên luận của các tác giả in trong cuốn sách là một
nghiên cứu tổng thể về cuộc đời của Cụ Đồ Chiểu với những
nét khái quát về bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa; quê
hương và gia đình; con người và sự nghiệp; nhà thơ, nhà văn
hóa, vấn đề bảo vệ và phát huy di sản của Nguyễn Đình Chiểu.
Cùng với chuyên luận, cuốn sách giới thiệu các tác phẩm của
Nguyễn Đình Chiểu gồm: Lục Vân Tiên, Dương Từ - Hà Mậu,
Ngư Tiều y thuật vấn đáp, các bài thơ, thơ điếu, văn tế. Văn
bản công bố tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu lần này, Ban
tuyển chọn sử dụng các bản in được công bố năm 1982 của
tỉnh Bến Tre, tỉnh Long An phối hợp với Ban Văn học, Viện
Khoa học xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh.

LỜI NH XUẤT BẢN

23

Với một danh nhân văn hóa được UNESCO cùng kỷ niệm
200 ngày sinh như Nguyễn Đình Chiểu, Ban tuyển chọn và
các tác giả chuyên luận cũng như Nhà xuất bản Chính trị
quốc gia Sự thật đã cố gắng, nhưng chúng tôi nghĩ rằng cuốn
sách khó tránh sơ suất. Rất mong nhận được ý kiến góp ý của
bạn đọc để nội dung cuốn sách được hoàn thiện hơn trong lần
xuất bản sau.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với bạn đọc.

NH

Tháng 6 năm 2022
XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

24

25

Phần I

NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU
DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

26

PHÂN CÔNG BIÊN SOẠN
GS.TS. NGUYỄN CHÍ BỀN

Chủ biên, viết Mở đầu, Kết luận,
chương 2, chương 3, chương 4, viết
chung chương 1.

GS.TS. TỪ THỊ LOAN

viết chương 5.

PGS.TS. PHẠM LAN OANH viết chương 6, chương 7.
TS. VŨ ANH TÚ

viết chung chương 1.

27

MỞ ĐẦU

Đ

ã có hơn 20 chuyên luận, hàng trăm tiểu luận khoa học
về nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu (1822 - 1888) được công
bố gần 160 năm qua. Năm 1963, Thủ tướng Phạm Văn

Đồng đã có bài viết Nguyễn Đình Chiểu - ngôi sao sáng trong
văn nghệ của dân tộc1. Ngày 23/11/2021, Đại hội đồng
UNESCO họp và ra Nghị quyết số 41C/15 về việc UNESCO
cùng kỷ niệm lần thứ 200 ngày sinh của nhà thơ Nguyễn Đình
Chiểu. Nguyễn Đình Chiểu được vinh danh là Danh nhân văn
hóa thế giới. Cụ là Danh nhân văn hóa thế giới thứ sáu của Việt
Nam được UNESCO vinh danh sau Nguyễn Trãi, Nguyễn
Du, Hồ Chí Minh, Chu Văn An và Hồ Xuân Hương.
Chính vì vậy, việc nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu từ góc
tiếp cận nhà thơ, nhà văn hóa, cội nguồn cho sáng tạo văn
hóa nghệ thuật, cũng như vấn đề bảo vệ và phát huy di sản
của Danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu là nghiên cứu
cần thiết và có ý nghĩa sâu sắc. Từ “ngôi sao sáng trong văn
nghệ của dân tộc” (Phạm Văn Đồng) đến Danh nhân văn hóa
thế giới, tiến trình nghiên cứu về Nguyễn Đình Chiểu đặt ra
những vấn đề khoa học cần được giải quyết cặn kẽ.
_______________
1. Xem Tạp chí Văn học, số 7/1963.

28

NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

Trước hết, việc nghiên cứu sẽ bổ sung vào việc nhận định
về một tác giả lao động, sáng tác trong thời kỳ đất nước và
các quốc gia trong khu vực đứng trước những tác động và
biến đổi. Các nước phương Tây xâm lược các nước phương
Đông nói chung và các nước Đông Nam Á nói riêng. Phương
Tây hóa và giải phương Tây hóa đặt ra những cơ hội và thách
thức cho các nhà sáng tạo văn hóa nghệ thuật ở đây. Đồng
thời, việc nghiên cứu một tác giả ở Nam Bộ vào thế kỷ XIX sẽ
bổ sung vào việc nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam nói
chung, lịch sử văn học Nam Bộ nói riêng, trong khi công việc
này mới được thực hiện với các trí thức Việt Nam chịu ảnh
hưởng của văn hóa phương Tây, văn hóa Pháp từ thập niên 40
của thế kỷ XX đến nay như Phan Văn Hùm, Ca Văn Thỉnh,
Trần Văn Giàu, v.v..
Mặt khác, kế thừa thành quả của các thế hệ nghiên cứu đi
trước về tác gia Nguyễn Đình Chiểu, chuyên luận sẽ nhìn
nhận toàn diện về một tác gia văn chương, từ quê hương, con
người và sự nghiệp, quan điểm sáng tác, các mẫu nhân vật, vị
thế trong lịch sử văn chương, trên cơ sở ấy đóng góp vào việc
nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam thế kỷ XIX, một thời kỳ
mà cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nói là “khổ nhục nhưng
vĩ đại”.
Đồng thời, từ quan niệm về danh nhân văn hóa, nghiên
cứu của chuyên luận tiếp cận từ văn hóa học để thấy chân
dung một nhà văn hóa của Việt Nam trong thế kỷ XIX, từ
triết lý văn hóa, mẫu mô hình nhân cách văn hóa mà nhà
văn hóa theo đuổi, sự thể hiện trong đời sống hằng ngày của
nhà văn hóa, sự nhất quán giữa triết lý, mẫu nhân cách văn hóa

29

MỞ ĐẦU

và cuộc đời, qua đó bước đầu đưa ra các khuyến nghị về bảo
vệ, phát huy giá trị của Danh nhân văn hóa Nguyễn Đình
Chiểu trong bối cảnh hội nhập quốc tế và Cách mạng công
nghiệp lần thứ tư.
Cuối cùng, sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam
tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trên địa bàn cả nước nói
chung, Nam Bộ nói riêng, rất cần những nghiên cứu về một
nhà thơ lớn, một nhà văn hóa kiệt xuất của Nam Bộ nói
riêng, Việt Nam nói chung. Những bài học từ cuộc đời và
sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu luôn có giá trị và tác dụng
trong cuộc sống hôm nay và mai sau.
Mong mỏi và dự kiến như vậy, nhưng trong khi thực
hiện, có thể vẫn chưa đạt được những điều mong muốn.
Chúng tôi nghĩ rằng chuyên luận này là phác thảo ban đầu
về một danh nhân của Việt Nam được UNESCO cùng kỷ
niệm lần thứ 200 năm sinh của ông. Rất mong nhận được các
ý kiến góp ý của bạn đọc để nội dung ấn phẩm được hoàn
thiện hơn trong những lần xuất bản sau.
Hà Nội, tháng 6 năm 2022
T/M TẬP THỂ TÁC GIẢ
GS.TS. NGUYỄN CHÍ BỀN

30

Chương một
NHÌN LẠI TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU

1. Chuyên luận đầu tiên về Nguyễn Đình Chiểu là của
tác giả Phan Văn Hùm. Năm 1938, tại Sài Gòn (nay là
Thành phố Hồ Chí Minh), tác giả Phan Văn Hùm đã công bố
chuyên luận Nỗi lòng Đồ Chiểu do Đỗ Phương Quế xuất bản.
Cuốn sách gồm hai phần: Phần thứ nhất: Nỗi lòng Đồ Chiểu;
phần thứ hai: Trích lục văn phẩm của Nguyễn Đình Chiểu.
Sách vừa ra thì bị người Pháp cấm tàng trữ. Năm 1957, cuốn
sách được in lần thứ hai tại Nhà xuất bản Tân Việt, Sài Gòn,
với Lời Bạt của Mai Huỳnh Hoa.
Suốt thời gian sau đó, chưa có một chuyên luận nào tiếp
theo về Nguyễn Đình Chiểu được xuất bản. Mãi đến năm
1955, tại Hà Nội, tác giả Vũ Đình Liên mới công bố tác phẩm
Nguyễn Đình Chiểu, nhà thơ yêu nước miền Nam (Minh Đức Thời Đại xuất bản, Hà Nội, 1955). Với Vũ Đình Liên, Nguyễn
Đình Chiểu là một trong những tác giả được ông quan tâm,
chú ý nhiều nhất trong giai đoạn này, các dịp kỷ niệm ngày
sinh và ngày mất của nhà thơ, ông đều có các bài viết tưởng
niệm, trong số đó phải kể đến ngay từ tháng 7/1955 trên báo
Tổ quốc, ông đã có bài viết về cụ Đồ Chiểu với nhan đề

Phần I: NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

31

Nguyễn Đình Chiểu - Một nhà văn và một nhà ái quốc miền
Nam. Sau bài này, Vũ Đình Liên công bố chuyên luận
Nguyễn Đình Chiểu - Nhà thơ yêu nước miền Nam.
Năm 1956, tại Sài Gòn, tác giả Bằng Phong cho in cuốn
sách Luận đề Lục Vân Tiên - Nguyễn Đình Chiểu. Đây là
cuốn sách thuộc loại giáo khoa dành cho học sinh trung học
tại miền Nam giai đoạn 1954 - 1975.
Năm 1957, cũng tại Sài Gòn, tác giả Nguyễn Bá Thế
công bố cuốn sách Nguyễn Đình Chiểu, thân thế và thi văn
1822 - 1888. Đây là một trong vài chuyên khảo đầu tiên về
Nguyễn Đình Chiểu được xuất bản khi đất nước bị chia tách
làm hai miền Nam - Bắc. Cuốn sách gồm hai phần: thân thế
và thi văn; phần thân thế khảo sát qua 8 mục từ Long đong
duyên phận cho đến Lòng đạo xin tròn một tấm gương; thi
văn được sưu tầm và chú giải trong cuốn sách chủ yếu là bộ
phận thơ văn yêu nước chống Pháp. Đây là cuốn sách công
phu, tác giả có một thái độ tương đối khách quan khi đề cập
thơ, văn tế của Nguyễn Đình Chiểu.
Cũng năm 1957, tại Sài Gòn, tác giả Thái Bạch công bố
cuốn sách Nguyễn Đình Chiểu 1822 - 1888. Đây là cuốn sách
khá toàn diện về Nguyễn Đình Chiểu, từ tiểu sử, thời đại, sự
nghiệp văn chương đến giá trị tư tưởng, nghệ thuật. Trong
sách này, tác giả Thái Bạch đã nhắc đến truyện thơ Dương Từ Hà Mậu và giới thiệu tác phẩm này thành một mục riêng.
Năm 1958, tại Hà Nội, tác giả Vũ Đình Liên công bố cuốn
sách Nguyễn Đình Chiểu (1822 - 1888) do Nhà xuất bản
Văn hóa, Hà Nội xuất bản.

32

NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

Năm 1960, tại Sài Gòn, tác giả Nguyễn Khoa xuất bản
Khảo luận về Nguyễn Đình Chiểu.
Cũng năm 1960, tác giả Nguyễn Duy Diễn, Bằng Phong
công bố cuốn sách Luận đề về Nguyễn Đình Chiểu (tiểu sử,
tư tưởng, văn thơ, phê bình. Trong cuốn sách, ngoài Lục Vân
Tiên, tác giả đề cập thơ, văn tế nhưng còn khá sơ lược bởi
mục đích của cuốn sách là tài liệu dùng cho dạy học trong
nhà trường.
Hơn chục năm sau không có các chuyên luận về Nguyễn
Đình Chiểu. Đến năm 1971, tại Sài Gòn, tác giả Võ Văn
Dung công bố cuốn sách Đồ Chiểu chiến sĩ.
Năm 1982, hai tác giả Vũ Khiêu, Nguyễn Đức Sự công bố
cuốn sách Nguyễn Đình Chiểu - Ngôi sao sáng của người trí
thức Việt Nam.
Năm 1982, tác giả Lê Trí Viễn xuất bản cuốn sách
Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao càng nhìn càng sáng. Năm 2002,
cuốn sách này được tái bản bởi Nhà xuất bản Giáo dục.
Năm 1983, tác giả Trần Văn Giàu công bố cuốn sách
Nguyễn Đình Chiểu, đạo làm người do Sở Văn hóa Thông
tin Long An xuất bản.
Năm 1983, hai tác giả Cao Tự Thanh và Huỳnh Ngọc
Trảng công bố cuốn sách Nguyễn Đình Chiểu và văn hóa Việt
Nam cũng do Sở Văn hóa Thông tin Long An xuất bản.
Năm 1983, tác giả Lê Trần Đức công bố tác phẩm
Nguyễn Đình Chiểu với Ngư Tiều y thuật vấn đáp.
Năm 1987, hai tác giả Nguyễn Quảng Tuân và Nguyễn
Khắc Thuần công bố tác phẩm Từ ngữ thơ văn Nguyễn
Đình Chiểu.

Phần I: NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

33

Năm 1989, hai tác giả Nguyễn Quảng Tuân và Nguyễn
Khắc Thuần công bố tác phẩm Từ điển truyện Lục Vân Tiên.
Năm 1995, tác giả Hồ Sĩ Hiệp công bố cuốn sách Nguyễn
Đình Chiểu.
Năm 1998, tác giả Nguyễn Phong Nam công bố cuốn sách
Nguyễn Đình Chiểu từ quan điểm đến thi pháp học.
Năm 2000, tác giả Nguyễn Thạch Giang công bố cuốn sách
Từ ngữ - thơ văn Nguyễn Đình Chiểu.
Năm 2017, Lê Văn Hỷ công bố cuốn sách Lịch sử tiếp
nhận Nguyễn Đình Chiểu.
Năm 2019, Tạ Thị Thanh Huyền bảo vệ Luận án Tiến sĩ
với đề tài Nguyễn Đình Chiểu trong không gian văn hóa
Nam Bộ.
Năm 2020, Hoàng Thị Cương bảo vệ Luận án Tiến sĩ với
đề tài Nguyễn Đình Chiểu với tư cách là tác giả tiên phong
của bộ phận văn học chống chủ nghĩa thực dân.
Tựu trung, tính từ chuyên luận đầu tiên của tác giả Phan
Văn Hùm về Nguyễn Đình Chiểu công bố năm 1938 đến năm
2020 đã có 21 tác giả công bố trực tiếp chuyên luận về
Nguyễn Đình Chiểu. Góc tiếp cận của các tác giả khác nhau,
phương pháp nghiên cứu của các tác giả cũng khác nhau. Vì
thế giá trị của từng chuyên luận của từng tác giả trong việc
trình bày về con người và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu
cũng khác nhau. Chuyên luận của tác giả Phan Văn Hùm là
sự mở đầu có giá trị về nhiều phương diện. “Có thể nói Phan
Văn Hùm là người đầu tiên lý giải Nguyễn Đình Chiểu một
cách khoa học, xác đáng theo góc nhìn duy vật lịch sử. Phần
sưu tầm, trích lục tác phẩm cũng rất công phu, có những văn

34

NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

bản ghi theo người con Nguyễn Đình Chiểu là Nguyễn Đình
Chiêm (1869 - 1935) ngay lúc ông này còn sống nên giá trị
văn bản đáng tin cậy, giúp người nghiên cứu bổ chính nhiều
chỗ nhầm trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu ghi chép về
sau”1. Năm 1971, khi đọc lại cuốn sách này, tác giả Thiếu
Sơn đã viết rằng: “... cuốn Nỗi lòng Đồ Chiểu nếu là một nhà
nho cũ kỹ viết ra, họa may chỉ nói lên được cái khí tiết của
một người quân tử nhưng làm sao phân biệt được những gì
đáng đề cao của xã hội phong kiến, những gì lỗi thời và hủ
bại,... Phan Văn Hùm chính là ở số người đã hấp thụ những
tư tưởng mới để nhìn vào văn hóa của tiền nhân để lại, gạt bỏ
những gì lạc hậu, lỗi thời, thêm vào những gì văn minh, tiến
bộ,... đưa dân tộc tới một trình độ cao hơn nữa đáp ứng với
những yêu cầu của lịch sử và để hoà đồng với đại dương của
loài người”2.
Bẵng đi một thời gian dài, đến năm 1955, tại Hà Nội, tác
giả thứ hai công bố chuyên luận về Nguyễn Đình Chiểu đó
là tác giả Vũ Đình Liên. Trong khi đó, ở Sài Gòn đã có các
tác giả như Bằng Phong, Nguyễn Bá Thế, Thái Bạch,
Nguyễn Khoa, Võ Văn Dung công bố các chuyên luận về
Nguyễn Đình Chiểu, tư liệu và cách tiếp cận vẫn là theo kiểu
_______________
1. Mục từ Phan Văn Hùm, Nguyễn Huệ Chi, Nguyễn Thành biên
soạn, in trong sách Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần
Hữu Tá (Đồng chủ biên): Từ điển văn học, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2004,
tr.1402.
2. “Bài học Đồ Chiểu”, báo Dân chủ mới, Sài Gòn, số 371, ngày
19/7/1971, in lại trong sách Thiếu Sơn: Những văn nhân, chính khách
một thời, Nxb. Lao động, Hà Nội, 1993.

Phần I: NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

35

văn học sử. Thập niên 80 của thế kỷ XX, tác giả Trần Văn
Giàu nhìn nhận khía cạnh đạo làm người của Nguyễn Đình
Chiểu, hai tác giả Cao Tự Thanh và Huỳnh Ngọc Trảng
nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu từ góc độ văn hóa. Cũng góc
tiếp cận như vậy, năm 2019, tác giả Tạ Thị Thanh Huyền
công bố nghiên cứu về Nguyễn Đình Chiểu.
Thay đổi cách tiếp cận, các tác giả Nguyễn Quảng Tuân,
Nguyễn Khắc Thuần, Nguyễn Thạch Giang nghiên cứu từ
ngữ trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu. Đáng ghi nhận
là tác giả Nguyễn Phong Nam nghiên cứu Nguyễn Đình
Chiểu từ thi pháp học; tác giả Lê Văn Hỷ nghiên cứu Nguyễn
Đình Chiểu từ lý thuyết tiếp nhận. Đến nay đã có 6, 7 nghiên
cứu sinh làm luận án tiến sĩ về Nguyễn Đình Chiểu và thời
đại của cụ, nghĩa là có 6, 7 chuyên luận về Nguyễn Đình
Chiểu được công bố. Trong 44 năm qua, nếu tính từ năm tác
giả Phan Văn Hùm công bố chuyên luận Nỗi lòng Đồ Chiểu
đến nay, phải đánh giá cao chuyên luận Nguyễn Đình Chiểu,
ngôi sao càng nhìn càng sáng của tác giả Lê Trí Viễn. Công
bố lần đầu năm 1982, tái bản lần thứ nhất năm 2002, “có thể
xem đây là sự tổng kết thành quả nghiên cứu về Nguyễn
Đình Chiểu của nhà nghiên cứu Lê Trí Viễn”1.
Cách tiếp cận của tác giả Lê Trí Viễn về Nguyễn Đình
Chiểu có nét mới, như chính tác giả viết trong chuyên luận
của mình: “Phương pháp nghiên cứu lâu nay mới quan tâm
đến khâu cuộc sống - tác giả - tác phẩm và khâu tác phẩm,
_______________
1. Lê Văn Hỷ: Lịch sử tiếp nhận Nguyễn Đình Chiểu, Nxb. Đại học
Quốc gia Hà Nội, 2017, tr.131.

36

NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU - DANH NHÂN VĂN HÓA THẾ GIỚI

còn khâu tác phẩm - cuộc sống mới chỉ đề cập qua. Trong
vòng đời một áng văn, đó là một giai đoạn ...