Chịu trách nhiệm xuất bản
Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP
PHẠM CHÍ THÀNH
Chịu trách nhiệm nội dung
PHÓ GIÁM ĐỐC – PHÓ TỔNG BIÊN TẬP
TS. ĐỖ QUANG DŨNG
Biên tập nội dung:
ThS. CÙ THỊ THÚY LAN
ThS. NGUYỄN THỊ HẢI BÌNH
NGUYỄN THU HƯỜNG
ThS. NGUYỄN VIỆT HÀ
Trình bày bìa:
Chế bản vi tính:
Sửa bản in:
Đọc sách mẫu:

ĐƯỜNG HỒNG MAI
HOÀNG MINH TÁM
ThS. NGUYỄN THỊ KHUY
NGUYỄN QUANG TRUNG
NGUYỄN THU HƯỜNG
TRẦN PHAN BÍCH LIỄU

Số đăng ký kế hoạch xuất bản: 4854-2020/CXBIPH/14-347/CTQG.
Số quyết định xuất bản: 5622-QĐ/NXBCTQG, ngày 01/12/2020.
Nộp lưu chiểu: tháng 12 năm 2020.
Mã số ISBN: 978-604-57-6274-5.

Biên mục trên xuất bản phẩm
của Thư viện Quốc gia Việt Nam
Vũ Khiêu
Học tập đạo đức Bác Hồ / Vũ Khiêu. - Xuất
bản lần thứ 5. - H. : Chính trị Quốc gia, 2020. 316tr. ; 15cm
ISBN 9786045756089
1. Đạo đức Hồ Chí Minh
170 - dc23

2. Học tập
CTL0222p-CIP

VŨ KHIÊU

HỌC TẬP ĐẠO ĐỨC

BÁC HỒ
(Xuất bản lần thứ năm)

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT
HÀ NỘI - 2020

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Thực hiện Chỉ thị số 03-CT/TW ngày 14/5/2011
của Bộ Chính trị về việc tiếp tục đẩy mạnh việc
học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí
Minh và Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15/5/2016
của Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập và làm
theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh,
nhằm góp phần nâng cao nhận thức cho cán bộ,
đảng viên, công chức, viên chức và nhân dân về
giá trị to lớn của tư tưởng, tấm gương đạo đức và
phong cách Hồ Chí Minh, tạo ra những chuyển
biến trong ý thức tu dưỡng, rèn luyện và hành
động của mỗi người Việt Nam, góp phần đẩy lùi
sự suy thoái về đạo đức, chính trị, lối sống và các
tệ nạn xã hội; xây dựng Đảng trong sạch, vững
mạnh, củng cố niềm tin của nhân dân vào sự
lãnh đạo của Đảng; giáo dục và hướng con người

5

tới chân - thiện - mỹ, Nhà xuất bản Chính trị
quốc gia Sự thật xuất bản lần thứ năm cuốn
sách Học tập đạo đức Bác Hồ của Giáo sư,
Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới Vũ Khiêu.
Nội dung cuốn sách gồm ba chương:
Chương I: Tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
Chương II: Nội dung cơ bản của tư tưởng
đạo đức Hồ Chí Minh
Chương III: Những vấn đề học tập và làm
theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh trong
sự nghiệp của nhân dân ta ngày nay
Cuốn sách được tác giả trình bày ngắn
gọn, súc tích, bố cục hợp lý, văn phong mạch
lạc, trong sáng, giản dị mà sâu sắc, đan xen
những mẩu chuyện hết sức chân thực, sinh
động, đem lại cho bạn đọc những thu hoạch
bổ ích, những cảm nhận mới.
Xin giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc.
Tháng 3 năm 2020
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

6

LỜI MỞ ĐẦU
Đạo đức, hiểu theo nghĩa chung nhất
là một hình thái ý thức xã hội, bao gồm
những nguyên tắc, chuẩn mực, định
hướng được xã hội thừa nhận, có tác
dụng chi phối, điều chỉnh hành vi của
con người trong quan hệ giữa mình với
người khác.
Đạo đức có vai trò quan trọng trong xã
hội, là nền tảng tinh thần của xã hội, góp
phần giữ vững ổn định chính trị và thúc
đẩy sự phát triển về mọi mặt của đất
nước hướng tới mục tiêu “Dân giàu, nước
mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.
7

Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ thiên
tài, người thầy vĩ đại của sự nghiệp cách
mạng Việt Nam nhằm giải phóng dân tộc
và đổi mới đất nước Việt Nam. Người để
lại cho chúng ta một di sản tinh thần to
lớn gồm những giá trị nhân văn cao cả,
đặc biệt là tư tưởng đạo đức cách mạng.
Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là một
hệ thống các quan điểm cơ bản và toàn
diện về đạo đức của nhân dân ta trong
thời đại ngày nay. Người nhấn mạnh:
“Làm cách mạng để cải tạo xã hội cũ thành
xã hội mới là một sự nghiệp rất vẻ vang,
nhưng nó cũng là một nhiệm vụ rất nặng
nề, một cuộc đấu tranh rất phức tạp, lâu
dài, gian khổ. Sức có mạnh mới gánh được
nặng và đi được xa. Người cách mạng
phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng,
8

mới hoàn thành được nhiệm vụ cách
mạng vẻ vang”1 và “Người cách mạng
phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù
tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được
nhân dân”2.
Người đòi hỏi đạo đức cơ bản của con
người Việt Nam trong kháng chiến chống
thực dân Pháp và chống đế quốc Mỹ
là: Trung với nước, hiếu với dân; nhiệm vụ
nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng
vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng.
Trong sự lãnh đạo của Người, toàn
Đảng cùng toàn dân đã đem hết tâm
huyết để thực hiện mục tiêu cách mạng.
________

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị
quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, t.11, tr.601.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.292.

9

Tuy nhiên, vẫn còn một số không nhỏ
cán bộ, đảng viên suy thoái về phẩm
chất chính trị, đạo đức, tác động đến sự
phát triển bền vững của xã hội và gây
bức xúc trong dư luận xã hội, khiến cho
nhân dân lo lắng, bất bình và ảnh hưởng
đến việc tổ chức thực hiện đường lối, chủ
trương của Đảng và chính sách, pháp
luật của Nhà nước.
Trước tình hình nói trên và trong xã
hội ta ngày nay, việc học tập và làm theo
tấm gương đạo đức cách mạng của Hồ
Chí Minh có ý nghĩa hết sức quan trọng.
Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh luôn là
nền tảng tinh thần xã hội, là động lực và
nguồn sức mạnh to lớn để nhân dân ta
phát huy nội lực, vượt qua mọi thử thách
để tiến lên. Đặc biệt, học tập và làm theo
10

tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh là một
biện pháp quan trọng để mỗi cán bộ,
đảng viên phát huy vinh dự và trách
nhiệm của mình, khắc phục mọi tình
trạng suy thoái về đạo đức, lối sống, củng
cố và giữ vững niềm tin của nhân dân về
sự lãnh đạo của Đảng.
Với ý nghĩa và tầm quan trọng của
việc học tập đạo đức Bác Hồ, ngày
15/5/2016, Bộ Chính trị đã ban hành Chỉ
thị số 05-CT/TW về đẩy mạnh học tập và
làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách
Hồ Chí Minh. Tinh thần chỉ thị nói trên
là nội dung yêu cầu mà mọi tổ chức và
hoạt động của Đảng cần phải nắm vững,
quán triệt và thực hiện tốt và là một
trong những tiêu chuẩn để đánh giá cơ sở
đảng và đảng viên.
11

Hiện nay, phong trào học tập và làm
theo tấm gương đạo đức của Hồ Chí Minh
ngày càng mở rộng và đi sâu vào quần
chúng nhân dân. Nhưng thế nào là tấm
gương đạo đức của Bác? Tấm gương đạo
đức ấy bao gồm những điểm nào? Theo
yêu cầu của Nhà xuất bản Chính trị quốc
gia Sự thật, tác giả đã dành nhiều tâm
huyết và thời gian để viết nên cuốn sách
nhỏ này.
Mong được các cơ sở đảng, các đảng
viên và đông đảo bạn đọc tham khảo và
chỉ ra những điểm còn thiếu sót.
Xin chân thành cảm ơn quý vị độc giả.
Hà Nội, tháng 3 năm 2020

12

Chương I

TẤM GƯƠNG
ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH
1. Hồ Chí Minh - tấm gương sáng
mãi về rèn luyện đạo đức
Hồ Chí Minh dạy chúng ta: “Đạo đức
cách mạng không phải trên trời sa xuống.
Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng
ngày mà phát triển và củng cố. Cũng như
ngọc càng mài càng sáng, vàng càng
luyện càng trong”1.
Không nghiêm khắc với bản thân mình,
không thường xuyên rèn luyện, học tập
________

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr.612.

13

thì cán bộ ta nhất định sa vào những ý
nghĩ tầm thường và sẽ đánh mất dần
những phẩm chất đạo đức của người cách
mạng. Cho nên, trong hoàn cảnh hiện
nay, trước những thử thách mới, tiến về
phía trước hay bị tụt hậu, điều đó tùy
thuộc vào sự phấn đấu của bản thân mỗi
người, ở chỗ mỗi người có kiên trì rèn
luyện bản thân, có vươn được tới những
phẩm chất đạo đức cách mạng mà Chủ
tịch Hồ Chí Minh từ bao năm đã dạy dỗ
cán bộ ta, nhân dân ta hay không.
Cuộc đời Hồ Chí Minh là một quá
trình liên tục của sự gian nan, rèn luyện
với tinh thần kiên trì của người cộng sản
và phương pháp khoa học của chủ nghĩa
Mác - Lênin.
Đạo đức Hồ Chí Minh là đạo đức giải
phóng cho con người và của con người
14

được giải phóng. Đạo đức ấy bao gồm
những phẩm chất cao đẹp nhất của người
chiến sĩ cách mạng. Đạo đức ấy vì thế đã
hoàn toàn trái ngược với mọi đạo đức cũ
cả về mục tiêu chiến đấu và biện pháp
rèn luyện. Nó tạo ra một khối óc sáng
suốt, một trái tim nồng nhiệt, một khí
phách anh hùng từ trong lò lửa chiến
đấu. Biện pháp của nó dựa vào nhận thức
khoa học chứ không phải dựa vào niềm
tin mù quáng. Biện pháp ấy làm cho con
người ngẩng cao đầu đầy niềm tin, tự hào
trước trách nhiệm chinh phục và cải tạo
thế giới chứ không làm cho con người nhỏ
bé đi như một kẻ tội lỗi, yếu hèn.
Suốt đời gian nan rèn luyện, Hồ Chí
Minh đã nâng mình lên tới đỉnh cao của
trí tuệ và tài năng, tạo cho mình một ý
15

chí bền vững như núi sông, kiên cường
như sắt thép.
Do sự thôi thúc của tình cảm cách
mạng, Hồ Chí Minh đã tiếp thu được chủ
nghĩa Mác - Lênin, nắm được những quy
luật phát triển của lịch sử. Khi con đường
cứu nước và thắng lợi của ngày mai đã
rực sáng trước mắt Người thì tình cảm
càng sâu sắc, tin tưởng càng vững vàng
và ý chí của Người đã không có gì lay
chuyển được nữa.
Học tập Người, không ngừng nâng cao
nhiệt tình cách mạng và nhận thức cách
mạng, những đảng viên, cán bộ và những
thế hệ thanh niên đã tầng tầng lớp lớp
tiến lên như sóng bão: không sợ khó,
không sợ khổ, không sợ chết... Trong nhà
tù đế quốc cũng như ngoài chiến trường, ở
16

tiền tuyến cũng như ở hậu phương, khi đi
vào cao trào cách mạng cũng như lúc
chiến đấu âm thầm, hàng nghìn cán bộ,
chiến sĩ cách mạng, noi gương Hồ Chí
Minh đã nêu cao ý chí anh hùng, không
bao giờ nản lòng, nhụt chí. Đó là tinh
thần “Giàu sang không thể quyến rũ,
nghèo khó không thể chuyển lay, uy lực
không thể khuất phục”1.
Cuộc đời Hồ Chí Minh là một chuỗi dài
những thử thách ghê gớm nhất trước giàu
sang, nghèo khổ và uy lực. Nhưng ý chí
của Người là một chất kim cương không
sắt, lửa nào có thể hủy diệt. Tâm hồn
Người luôn luôn rực rỡ như mặt trời
không thể có mây đen nào che khuất.
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.7, tr.50.

17

Ra đời trong hoàn cảnh nghèo khó
của quê hương Nghệ An, Người không
bao giờ nghĩ riêng cho mình một cuộc
đời sung sướng. Nghèo khó chỉ khiến
Người càng thông cảm hơn nữa với đồng
bào, càng nung nấu quyết tâm giải phóng
cho đất nước.
Những ngày xa Tổ quốc cũng là những
ngày nay đây mai đó, trải qua mười hai
nghề vất vả từ anh phụ bếp, đốt lò đến
người thợ rửa ảnh, nhà báo... Trong thời
đó, nghèo khổ không chuyển lay được
lòng Người mà mọi kiểu giàu sang, mua
chuộc và quyến rũ từ phía tư sản và thực
dân cũng đều bị Người coi như bợn rác
dưới chân. Bao lần bị kết án tử hình và
trải qua ba mươi nhà tù, nhưng không uy
vũ nào khuất phục được Người. “Thân thể
18

ở trong lao” nhưng tinh thần của Người
vẫn ở ngoài lao, luôn hướng về Tổ quốc và
tin tưởng sắt đá vào thắng lợi của cách
mạng. Đói rách, ghẻ lở, Người vẫn tràn
đầy tinh thần lạc quan và nằm ngủ với
“sao vàng năm cánh mộng hồn quanh”1.
Mặc dầu bị trói chân tay, Người vẫn vui
vẻ trước cảnh “Chim ca rộn núi, hương
bay ngát rừng”2.
Những ngày ở hang Pác Bó, ốm đau và
rét buốt, ăn cơm ngô với măng rừng,
Người vẫn tràn đầy khí phách anh hùng,
chỉ đạo toàn quốc đánh Pháp, đuổi Nhật.
Một tháng trước ngày tổng khởi nghĩa,
Người đã từ trên giường bệnh chỉ thị:
________

1, 2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr.378,
361.

19

“Dù có phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn
cũng kiên quyết giành cho được độc lập”1.
Trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn,
phức tạp của Cách mạng Tháng Tám,
trong những ngày kháng chiến chống
Pháp vô cùng gian nan ở núi rừng Việt
Bắc, Người vẫn bình tĩnh, ung dung với
tư thế của một người độc lập tự chủ, tràn
đầy nghị lực và mưu trí.
Người không bao giờ để những ham
muốn tầm thường làm bận tâm. Sống ở
thủ đô các nước lớn, giữa cảnh xa hoa phù
phiếm, Người vẫn giữ một tâm hồn trong
sáng, một lối sống giản dị. Cuộc đời của
Người, từ khi còn ở trong ngõ hẻm Pari,
________

1. Lời Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu ở Tân
Trào tháng 7-1945. Xem Nhân dân ta rất anh
hùng, Nxb. Văn học, Hà Nội, 1960, tr.96.

20

đến khi làm Chủ tịch nước, vẫn giữ một
cuộc đời thanh đạm, cần lao, khắc khổ.
Hành lý vị Chủ tịch nước sang dự hội nghị
đàm phám với Chính phủ Pháp năm 1946
chỉ xếp gọn trong chiếc va li nhỏ với hai bộ
quần áo. Ngày nay, “tài sản riêng” của
Người để lại cũng chỉ có hai bộ ka ki, một
đôi dép cao su, cái quạt giấy cũ và chiếc
đồng hồ mặt đã mờ... Suốt đời, Người luôn
luôn rèn luyện trí tuệ và thân thể, không
ngừng học tập để nâng cao hiểu biết. Học
lý luận cũng như học ngoại ngữ, học nói
cũng như học viết, Người đều để công sức
và thời gian rèn luyện, nhẫn nại và kiên
trì đạt tới đỉnh cao nhất.
Người thường xuyên rèn luyện thân
thể, Người tập thể dục đều đặn, làm quen
với cái nóng, cái rét, giá sương, tạo cho
bản thân một sức khỏe khá tốt để làm
21

việc được dẻo dai và khắc phục những trở
ngại của ốm đau, thiếu thốn.
Người nhấn mạnh tinh thần phê bình,
tự phê bình, luôn luôn nhắc nhở cán bộ
và nhân dân: “Phải kinh qua cuộc đấu
tranh giữa cái cũ và cái mới trong bản
thân mình: Một cuộc đấu tranh gay go,
gian khổ và liên tục”1.
Với tinh thần gian nan rèn luyện, Hồ
Chí Minh đã đạt tới mẫu mực hoàn chỉnh
của đạo đức mới, đạo đức của giai cấp
công nhân và dân tộc Việt Nam, đạo đức
của thời đại anh hùng, đạo đức của nhân
loại trên con đường tiến bộ.
Mai đây hàng loạt những vấn đề mới
của cách mạng sẽ còn tiếp tục được đặt
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.378.

22

trước Đảng và nhân dân ta. Cuộc chiến
đấu sẽ còn được diễn ra dưới nhiều hình
thức phong phú trên mọi lĩnh vực kinh tế,
chính trị và tư tưởng. Đời sống hằng ngày
sẽ đem lại nhiều đổi mới trong suy nghĩ,
tình cảm và hành động. Đạo đức cũ còn
để lại tàn dư trong xã hội mới và đạo đức
phản động còn tiếp tục tấn công từ bên
ngoài. Đạo đức mới của chúng ta còn tiếp
tục đứng trước rất nhiều thử thách.
Chân lý đạo đức cũng như mọi chân lý
mang tính chất tương đối. Nó là sự phản
ánh của tồn tại xã hội nên tất nhiên sẽ
thay đổi theo sự thay đổi của xã hội ngày
mai. Nhân dân ta, con người trong xã hội
ngày mai sẽ xuất phát từ yêu cầu cụ thể
của hoàn cảnh lúc ấy mà quy định hành vi
đạo đức của mình. Hồ Chí Minh không ghi
23

sẵn cho chúng ta những giải pháp cụ
thể, nhưng đạo đức của Người với tinh
thần, thái độ và phương pháp ấy của Người
sẽ vĩnh viễn là kim chỉ nam cho đạo đức
của chúng ta, trước mọi diễn biến của
cuộc sống.
Chúng ta noi gương Người ở tinh thần
suốt đời kiên trì đấu tranh cho độc lập, tự
do cho chủ nghĩa cộng sản.
Chúng ta noi gương Người ở thái độ
sống đầy tình yêu thương đối với toàn thể
nhân dân lao động, lấy đó làm hạnh phúc
cao nhất của mình.
Chúng ta noi gương chiến đấu, lao
động và học tập của Người, đem hết tài
năng và trí tuệ để cải tạo xã hội, cải tạo
thiên nhiên làm cho Tổ quốc ta và trái
đất này ngày thêm tươi đẹp.
24

Dưới ánh sáng của Người, chúng ta
tràn đầy tin tưởng và tự hào, không
ngừng vươn tới những phẩm chất đạo đức
cao đẹp nhất của dân tộc và loài người
trong xã hội ngày mai.
Ngày nay, tiếp tục sự nghiệp của Người
trong hoàn cảnh mới, Đảng đã phát động
phong trào học tập và làm theo tấm gương
đạo đức Hồ Chí Minh. Đây là một cuộc vận
động to lớn trong công cuộc đổi mới đất
nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc theo định
hướng xã hội chủ nghĩa, đạt đến dân giàu,
nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh.
Câu nói của Người: “Chúng ta thà hy
sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất
nước, nhất định không chịu làm nô lệ”1
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.534.

25

đã trở thành sức mạnh tinh thần thôi
thúc biết bao hành động dũng cảm hy
sinh và tượng trưng cho đạo đức cao đẹp
của dân tộc ta.
Lòng trung thành vô hạn đối với Đảng
và Tổ quốc, niềm tin tuyệt đối vào lời dạy
và tấm gương của Bác Hồ là động lực bên
trong của hành động dũng cảm, của khí
phách anh hùng, không sợ khổ, không sợ
chết, quyết chiến và quyết thắng, vượt
qua muôn vàn thử thách để đạt mục đích
cuối cùng là độc lập, tự do, phồn vinh và
hạnh phúc.
Tinh thần hy sinh dũng cảm, chủ nghĩa
anh hùng cách mạng theo tư tưởng đạo
đức Hồ Chí Minh là những phẩm chất tốt
đẹp của nhân dân ta được thể hiện rực rỡ
trước mọi nhiệm vụ, mọi khó khăn, mọi kẻ
26

thù trong bất cứ hoàn cảnh nào, trong
kháng chiến trước đây và trong xây dựng
hòa bình ngày nay và cả mai sau.
Hăng hái và dũng cảm nhất thời trong
một số trường hợp nào đó chưa đủ để trở
thành một người có đạo đức cách mạng.
Ngược lại, âm thầm chiến đấu năm này
qua năm khác trong lòng địch hoặc ở
những nơi xa vắng không ai biết tới, bình
tĩnh tin tưởng ngay cả khi bị hiểu lầm,
không rời bỏ mục tiêu cuối cùng của cách
mạng trong không khí hòa bình, không
nao núng trước mọi cám dỗ về vật chất, đó
mới chính là tinh thần dũng cảm của
những người cách mạng chân chính,
những người làm chủ được bản thân mình.
Ngày nay, sự nghiệp công nghiệp hóa,
hiện đại hóa lại đang đặt lên vai các tầng
27

lớp công nhân, nông dân và trí thức một
trách nhiệm lịch sử rất vẻ vang nhưng vô
cùng nặng nề.
Nếu trong thời kỳ kháng chiến, đạo
đức cách mạng trước hết là ở tinh thần
chiến đấu kiên cường “thà chết không
chịu làm nô lệ” thì ngày nay, đạo đức
cách mạng phải thể hiện ở tinh thần lao
động và sáng tạo trên cơ sở những thành
tựu cao nhất của trí tuệ để cạnh tranh
thắng lợi trong hội nhập toàn cầu.
Nếu trước đây, sức mạnh thôi thúc ta
là cái nhục của một đất nước nghèo nàn
và lạc hậu thì ngày nay, đứng trước
những diễn biến vô cùng phức tạp trên
phạm vi thế giới, đứng trước muôn vàn
khó khăn của đất nước đi lên, nhân dân
ta càng thấy rõ nhu cầu học tập theo
gương đạo đức của Bác.
28

Từ bao lâu nay, cán bộ và nhân dân ta
rèn luyện đạo đức và phấn đấu theo khẩu
hiệu: Sống, chiến đấu, lao động và học
tập theo gương Bác Hồ vĩ đại. Khẩu hiệu
này thể hiện sự thống nhất biện chứng và
hoàn chỉnh giữa tình cảm cách mạng, ý
chí cách mạng và nhận thức cách mạng.
Hay nói theo truyền thống đạo đức phương
Đông thì đó là sự thống nhất giữa trí, nhân,
dũng. Nhà thơ Viên Ưng (Trung Quốc)
khi nhắc tới đạo đức của Hồ Chí Minh đã
nói: đó là con người đại trí, đại nhân, đại
dũng. Chúng ta cho rằng nhận định trên
là đúng đắn và có thể hiểu rằng ở Hồ Chí
Minh, đại trí là sự sáng suốt của chủ
nghĩa Mác - Lênin, đại nhân là đỉnh cao
của chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân
đạo, đại dũng là chủ nghĩa anh hùng
29

chân chính trong sự nghiệp lâu dài và vẻ
vang của cách mạng.
Với những phẩm chất đạo đức hoàn
chỉnh và cao thượng ấy, Hồ Chí Minh tiếp
tục dẫn dắt chúng ta trên con đường dài
của văn minh và hạnh phúc.
2. Xác định một lý tưởng duy nhất
cho cuộc sống
Khi Hồ Chí Minh nói: “Không có gì
quý hơn độc lập, tự do” cũng chính là
Người đang nêu lên một lý tưởng đã
từng suốt cuộc đời chi phối ý nghĩ và việc
làm của Người. Đây không chỉ là một lời
kêu gọi chiến đấu trước mắt mà chính là
yêu cầu phát sinh ra bởi “những quan hệ
xã hội” của bao nhiêu thời kỳ lịch sử.
Đây là một lẽ sống vững chắc, hiện thực,
30

cao cả chi phối toàn bộ ý nghĩ và việc
làm của nhân dân. Lý tưởng ấy phản
ánh khát vọng lâu đời của dân tộc ta
trong hoàn cảnh bị áp bức, bóc lột. Lý
tưởng ấy nói lên ý chí sắt đá của nhân
dân ta trong sự nghiệp giải phóng dân tộc
và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Lý tưởng
ấy hướng về một tương lai tràn đầy hạnh
phúc của cả dân tộc và loài người. Lý
tưởng ấy chính là mục đích cuộc sống của
Hồ Chí Minh, xác định mọi ý nghĩ và việc
làm của mình trong suốt cuộc đời là đấu
tranh thực hiện cho được mục đích ấy:
“Cả đời tôi chỉ có một mục đích, là phấn
đấu cho quyền lợi Tổ quốc, và hạnh phúc
của quốc dân”1. Mục đích đó gắn liền với
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.272.

31

Người trong mỗi lời nói, mỗi việc làm,
mỗi giờ, mỗi phút.
Đạo đức và lối sống của Người xưa
nay đều gắn liền với một lý tưởng. Lý
tưởng ấy đem lại cho mọi ý nghĩ và hành
vi một nội dung sâu sắc, một sức mạnh
tinh thần thôi thúc từ bên trong. Nó
khiến cho các quy tắc đạo đức và lối sống
trong sản xuất, trong chiến đấu và trong
quan hệ hằng ngày được ổn định và ràng
buộc với nhau trong một hệ thống.
Chúng ta muốn sống một cuộc sống
cao đẹp, sử dụng một cách có ý nghĩa
nhất những năm tháng của chúng ta trên
trái đất này nên chúng ta cần xác định
một lý tưởng cao đẹp nhất.
Lý tưởng ở Hồ Chí Minh gắn liền với
hiện thực khách quan và được hình thành
32

trên cơ sở nhận thức đúng đắn quy luật
phát triển của lịch sử và triển vọng của
ngày mai. Lý tưởng đạo đức ấy là sự
chuyển biến cái tất yếu khách quan của
lịch sử thành cái tất yếu chủ quan của ý
nghĩ và hành động.
Khi Hồ Chí Minh nói: “Trên đời nghìn
vạn điều cay đắng, cay đắng chi bằng mất
tự do?”1 thì Người đã thông cảm sâu sắc
với điều cay đắng từ bao đời của dân tộc.
Dân tộc ta nhất định phải xóa bỏ điều cay
đắng ấy để được tự do trong một Tổ quốc
độc lập.
Độc lập, tự do là khát vọng lâu đời của
dân tộc ta. Suốt mấy ngàn năm, nhân dân
ta đã chiến đấu anh hùng để đánh đuổi
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr.366.

33

ngoại xâm, lật đổ những triều đại phong
kiến thối nát để giành độc lập cho Tổ quốc,
đem lại đời sống ấm no, hạnh phúc cho mọi
người. Mục tiêu phấn đấu ấy là nhu cầu
cao nhất của nhân dân ta. Nó vừa là lý
tưởng chính trị, vừa là lý tưởng đạo đức.
Đối với nhân dân ta, con người có đạo đức
phải là con người không thể cam tâm sống
trong cảnh đất nước bị giày xéo, nhân dân
bị nô dịch. Con người ấy phải sống với tình
cảm tất yếu là yêu nước, thương dân, là
đấu tranh cho sự phồn vinh của Tổ quốc, là
bảo vệ cho nhân phẩm và tài năng, cho
tình yêu và hạnh phúc của mỗi người.
Dân tộc ta trong buổi bình minh của
mình đã sống với tình cảm nói trên, đã
đem hết tài sức cùng nhau đoàn kết yêu
thương, xây dựng giang sơn gấm vóc của
34

mình và làm nên những thành tựu rực rỡ
của văn hóa Hùng Vương. Nhưng rủi ro
của lịch sử đã đẩy dân tộc ta vào cảnh mất
nước và gần một ngàn năm sống trong đau
khổ dưới sự cai trị của nước ngoài.
Kể không hết những cảnh nhân dân bị
xiềng xích và chém giết. Bao nhiêu làng
mạc, nhà cửa đã bị phá hủy tan hoang.
Bao nhiêu của cải làm ra bằng mồ hôi,
xương máu, nước mắt đã bị chúng tước
đoạt. Quân xâm lược còn tìm đủ mọi cách
thủ tiêu những thành tựu văn hóa của
nhân dân ta, ép buộc nhân dân ta tuân
theo lối sống của chúng, từ những lễ nghi,
phong tục, tập quán, cho đến cả cách ăn
ở, suy nghĩ và hoạt động tinh thần. Suốt
một ngàn năm chiến đấu, nhân dân ta đã
liên tục chống lại sự nô dịch và đồng hóa ấy,
35

cuối cùng đã quét sạch giặc ngoại xâm ra
khỏi đất nước.
Với khí thế quật cường của mình, nhân
dân ta suốt từ thời Ngô, Đinh, Lê, Lý,
Trần đã không ngừng đổ máu để đánh
tan quân xâm lược và bảo vệ sự toàn vẹn
lãnh thổ. Nhưng cuối cùng thì thành quả
của độc lập lại bị giai cấp phong kiến
trong nước độc chiếm, còn tự do thực sự
cho mỗi người thì chưa bao giờ đạt tới.
Cả một hệ thống quan liêu nặng nề,
từ triều đình đến thôn xã bóc lột nhân
dân một cách tàn bạo. Sống trong nỗi lo
lắng thường xuyên của “cướp đêm là giặc,
cướp ngày là quan”, nhân dân nhiều lúc
mất ruộng, mất nhà, phải bán con, bỏ vợ
đi phiêu bạt nơi này, nơi khác.
36

Không thể mãi cam chịu, nhân dân ở
khắp nơi đã liên tục nổi dậy. Những cuộc
khởi nghĩa ấy cứ bị dập tắt lại bùng lên
đã bao lần làm thay đổi các triều đại, lật
đổ các vua, chúa tàn bạo, trừng trị những
quan lại gian tham.
Vào thế kỷ XIX, sự bất lực của vua
quan nhà Nguyễn đã đẩy nước ta vào sự
thống trị của đế quốc Pháp, chồng chất lên
nhân dân ta cả hai tầng áp bức của thực
dân và của nhà nước phong kiến.
Hồ Chí Minh ngay từ năm 1920 đã nói
lên hoàn cảnh mất tự do của nhân dân ta
dưới chế độ thực dân Pháp: “Chúng tôi
không những bị áp bức và bóc lột một
cách nhục nhã, mà còn bị hành hạ và đầu
độc một cách thê thảm... Chúng tôi không
có quyền tự do báo chí và tự do ngôn luận,
37

ngay cả quyền tự do hội họp và lập hội
cũng không có. Chúng tôi không có quyền
cư trú và du lịch ra nước ngoài; chúng tôi
phải sống trong cảnh ngu dốt tối tăm vì
chúng tôi không có quyền tự do học tập”1.
Không có tự do thì không còn hạnh
phúc nữa. Ai chẳng muốn sống có hạnh
phúc nhưng làm sao an ủi được với cảnh
xơ xác, tiêu điều của đất nước, trước
những đói rét, tủi nhục, đau thương của
đồng bào.
Độc lập và tự do, khát vọng lâu đời của
dân tộc, đã trở thành một nhu cầu cấp
thiết hằng ngày. Lý tưởng cao đẹp này
của nhân dân đã mang tính hiện thực
sâu sắc nhất.
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr.34-35.

38

Trong hoàn cảnh tối tăm của “phận
nghèo, nước mất, thân nô lệ” (Tố Hữu),
Hồ Chí Minh đã tạo ra bước ngoặt lớn
nhất trong lịch sử Việt Nam. Từ trên
mảnh đất nghèo khổ của quê hương,
Người đã từng bước chứng kiến những
trận đánh Pháp của nghĩa binh và cái
chết bất khuất của những người yêu
nước. Bộ mặt tàn bạo của quân thù,
những thất bại của cha anh, cảnh điêu
linh, khổ cực của đồng bào đã ngày đêm
thôi thúc Người suy nghĩ và hành động.
Độc lập và tự do từ đó càng trở thành ý
chí mãnh liệt, quán triệt và xuyên suốt
cuộc đời của Người.
Năm 1923, Hồ Chí Minh viết về nhu
cầu độc lập, tự do ấy trong thư gửi các
bạn cùng hoạt động ở Pháp: “Chúng ta
39

cùng chịu chung một nỗi đau khổ: sự bạo
ngược của chế độ thực dân. Chúng ta
đấu tranh vì một lý tưởng chung: giải
phóng đồng bào chúng ta và giành độc
lập cho Tổ quốc chúng ta”1.
Năm 1946, Người lại nhấn mạnh mục
đích cuộc sống của Người với các nhà báo:
“Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột
bậc, là làm sao cho nước ta được hoàn
toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do,
đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai
cũng được học hành”2.
Năm 1969, trong Di chúc, Người lại viết:
“Điều mong muốn cuối cùng của tôi là:
Toàn Đảng toàn dân ta đoàn kết phấn đấu,
________

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr.208.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.15, tr.627.

40

xây dựng một nước Việt Nam hòa bình,
thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu
mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự
nghiệp cách mạng thế giới”1.
Qua những lời phát biểu trên, Hồ Chí
Minh nêu lên cho bản thân mình và cho
toàn thể nhân dân ta lý tưởng đạo đức là
suốt đời đấu tranh cho độc lập của Tổ
quốc, tự do của nhân dân, phồn vinh và
hạnh phúc của dân tộc và nhân loại. Xã
hội nào, con người nào không nắm vững lý
tưởng ấy thì khó tránh khỏi sự suy thoái
về đạo đức và thất bại trong cuộc sống.
Yêu nước và thương người là điểm cốt
lõi trong ý nghĩ, tình cảm và hành vi của
Hồ Chí Minh.
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.15, tr.614.

41

Nếu độc lập, tự do là lý tưởng cao đẹp
nhất của con người thì lý tưởng ấy phải
được thực hiện thông qua những tình cảm
sâu sắc nhất, những nhận thức sáng suốt
và những hành động dũng cảm nhất.
Về mặt tình cảm đạo đức của con
người, đáng lẽ nói: nhiệt tình phục vụ
Tổ quốc và nhân dân thì Hồ Chí Minh
đã mượn lời của nhân dân ta để nói:
trung với nước, hiếu với dân. Vậy thế
nào là trung và hiếu? Trung, hiếu vốn
là phạm trù đạo đức cũ, đặc biệt là đạo
đức học Nho giáo. Phạm trù này nói lên
tình cảm sâu sắc, tinh thần toàn tâm
toàn ý hiến dâng cả cuộc đời mình cho
một đối tượng nào đó. Trong xã hội cũ,
trung vốn là hết lòng phục vụ nhà vua
và hiếu là hết lòng thờ kính bố mẹ.
42

Trung, hiếu là tiêu chuẩn để đánh giá
đạo đức con người. Không có gì xấu xa
hơn những kẻ bất trung, bất hiếu. Khái
niệm trung, hiếu trong xã hội cũ có một
sức mạnh rất lớn nhưng lại chứa đựng
một nội dung bảo thủ, tiêu cực và nhiều
lúc đối lập với lợi ích căn bản của quần
chúng nhân dân, với lý tưởng độc lập và
tự do của con người.
Hồ Chí Minh hoàn toàn tước bỏ nội
dung tiêu cực của nó trong Nho giáo, luôn
sử dụng khái niệm trung, hiếu, nhưng
trung, hiếu không phải là tình cảm mù
quáng đối với vua, cha và trật tự phong
kiến. Ở Hồ Chí Minh, nó chỉ còn là một từ
quen thuộc được Người dùng để diễn tả
lòng trung thành tuyệt đối và tinh thần
tận tụy đối với Tổ quốc và đồng bào.
43

Trung, hiếu ở Hồ Chí Minh là sự kết
tinh những phẩm chất đạo đức của chủ
nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân đạo.
Trung với nước, trước hết là ý thức mãnh
liệt của con người Việt Nam đối với Tổ
quốc mình, đối với sự toàn vẹn và thống
nhất của Tổ quốc.
Trung với nước cũng là trung với dân.
“Dân là dân nước. Nước là nước dân”
(Phan Bội Châu). Nhân dân ta vốn là
chủ nhân của đất nước này và đất nước
này là sở hữu bất khả xâm phạm của
nhân dân ta.
Từ bao đời, để bảo vệ lãnh thổ của
mình, bảo vệ quyền sống của cá nhân,
của gia đình, của dân tộc, nhân dân ta chỉ
có một điều kiện, một vũ khí duy nhất:
Đó là lòng thương yêu và sự gắn bó với
44

nhau trong sản xuất và chiến đấu. Đó là
tinh thần “Hoạn nạn cùng lo, ấm no cùng
hưởng”. Chính vì thế, yêu nước và thương
dân kết hợp với nhau, trở thành sức
mạnh vô địch trong lịch sử.
Khi Hồ Chí Minh kêu gọi toàn dân:
“Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết” thì
đây không chỉ là khẩu hiệu chiến đấu
trước mắt mà còn thể hiện một chân lý
nổi bật trong lịch sử lâu đời của dân tộc.
Ở Việt Nam, mọi sự thành công từ trước
tới nay đều xuất phát từ sức mạnh của
đoàn kết. Đại đoàn kết là bí quyết của đại
thành công.
Ngày xưa, các giai cấp bóc lột đã tước
đoạt quyền làm chủ của nhân dân. Ngày
nay hoàn cảnh đã đổi khác. Nhân dân đã
đứng dậy để giành quyền làm chủ của mình,
45

trở thành chủ nhân thực sự của đất nước.
Trước tình hình ấy, Hồ Chí Minh đã đặt
ngược lại nội dung của trung, hiếu: “Bao
nhiêu quyền hạn đều của dân”, “bao
nhiêu lợi ích đều vì dân”, “quyền hành và
lực lượng đều ở nơi dân”1, “Dân làm chủ
thì chủ tịch, bộ trưởng, thứ trưởng, ủy
viên này khác là làm gì? Làm đày tớ.
Làm đày tớ cho nhân dân, chứ không
phải là làm quan cách mạng”2.
Trước kia, nói đến chữ hiếu là nói tới
lòng thương yêu vô hạn đối với cha mẹ.
Ngày nay, lòng thương yêu vô hạn ấy
không chỉ dành riêng cho cha mẹ mình mà
còn mở rộng ra đến cha mẹ người khác,
nghĩa là đối với toàn thể nhân dân, những
________

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.232.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.572.

46

người đang làm nên lịch sử, những người
đem lại phồn vinh và hạnh phúc cho cả dân
tộc, những đồng bào ruột thịt và thân thiết
ở mỗi người chúng ta.
Nói tóm lại, trung, hiếu thể hiện tình
cảm mãnh liệt nhất của con người hướng
về một đối tượng. Trung, hiếu ở Hồ Chí
Minh trước hết là tình cảm sâu sắc đối với
nhân dân ta lúc đó đang sống nghèo khổ
và tủi nhục trong hoàn cảnh mất nước.
Đây chính là chủ nghĩa yêu nước và chủ
nghĩa nhân đạo, hay nói một cách giản
đơn chính là tình cảm yêu nước và thương
dân ở Hồ Chí Minh, cũng là điểm xuất
phát của mọi ý nghĩ và hành vi đạo đức
của con người Việt Nam.
Những tình cảm này được hình thành
rất sớm ở Hồ Chí Minh, ngày càng được
47

củng cố và nâng cao ở Người. Khi còn ít
tuổi, Hồ Chí Minh đã đau xót trước cảnh
đồng bào dưới ách áp bức, bóc lột của thực
dân, phong kiến. Chính vì thấy nước mất
nhà tan, nhân dân lầm than, đói rét mà
Người quyết tâm ra đi học tập kinh nghiệm
cách mạng để “về giúp đồng bào”. Người tự
cho mình là “một người lính vâng mệnh
lệnh của quốc dân ra trước mặt trận”1, là
“người đầy tớ trung thành của nhân dân”2.
Bởi lòng thương người ở Hồ Chí Minh
chính là chủ nghĩa nhân ...