Chịu trách nhiệm xuất bản
Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP
PHẠM CHÍ THÀNH
Chịu trách nhiệm nội dung
ỦY VIÊN HỘI ĐỒNG BIÊN TẬP - XUẤT BẢN
TS. VÕ VĂN BÉ
Biên tập nội dung:

ThS. VŨ HỒNG THỊNH
ThS. NGUYỄN THỊ HẢI BÌNH
BÙI BỘI THU

Trình bày bìa:

NGUYỄN MẠNH HÙNG



LÂM THỊ HƯƠNG
VIỆT HÀ

Số đăng ký kế hoạch xuất bản: 4854-2020/CXBIPH/13-347/CTQG.
Số quyết định xuất bản: 5621-QĐ/NXBCTQG, ngày 01/12/2020.
Nộp lưu chiểu: tháng 12 năm 2020.
Mã ISBN: 978-604-57-6273-8.

Biªn môc trªn xuÊt b¶n phÈm
cña Th­ viÖn Quèc gia ViÖt Nam
Ph¹m V¨n §ång
Häc Chñ tÞch Hå ChÝ Minh - Chóng ta häc g×/
Ph¹m V¨n §ång. - XuÊt b¶n lÇn thø 9. - H.: ChÝnh
trÞ quèc gia, 2020. - 160tr.; 15cm
ISBN 9786045757086
1. Hå ChÝ Minh, 1890-1969, L·nh tô C¸ch m¹ng,
chÝnh trÞ gia, ViÖt Nam 2. T­ t­ëng Hå ChÝ Minh
335.4346 - dc23
CTF0476p-CIP

TỔ CHỨC BẢN THẢO:
NGUYỄN TIẾN NĂNG
LƯU TRẦN LUÂN
TRIỆU THỊ LỮ

CHÚ DẪN CỦA NHÀ XUẤT BẢN
Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh tụ thiên tài
của cách mạng Việt Nam, chiến sĩ lỗi lạc của
phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, của
phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới
không còn nữa, song cuộc đời và sự nghiệp
cách mạng của Người mãi mãi là tấm gương
sáng cho chúng ta noi theo. Ở Người luôn thể
hiện rõ nét chủ nghĩa anh hùng cách mạng,
tinh thần đoàn kết chiến đấu, đức tính giản dị,
khiêm tốn, đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, chí
công vô tư, tinh thần vì dân, vì nước, v.v..
Nhằm tiếp tục cung cấp những tài liệu có
giá trị phục vụ việc đẩy mạnh học tập và làm
theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí
Minh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật

5

xuất bản lần thứ tám cuốn sách Học Chủ tịch
Hồ Chí Minh - Chúng ta học gì.
Cuốn sách được tuyển chọn từ một số bài
nói và viết của Thủ tướng Phạm Văn Đồng,
một trong những người học trò xuất sắc nhất,
một trong những người bạn chiến đấu gần gũi
nhất của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Xin giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc.
Tháng 5 năm 2020
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

6

HỒ CHỦ TỊCH,
HÌNH ẢNH CỦA DÂN TỘC*
BÌNH SINH
Bình sinh Hồ Chủ tịch là người rất
giản dị, lão thực. Vĩ nhân, thật vĩ nhân
bao giờ cũng giản dị, lão thực. Đã cầu kỳ
là thiếu bản lĩnh, cố làm trò để đánh lừa
thiên hạ và hậu thế. Vua Nghiêu, vua Thuấn,
_______________
* Bài viết của đồng chí Phạm Văn Đồng tặng
đồng bào và chiến sĩ miền Nam Việt Nam,
tháng 8-1948, in trong sách Phạm Văn Đồng:
Hồ Chủ tịch, hình ảnh của dân tộc, tinh hoa của
thời đại, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1974, tr.7-31.

7

chúa Giêsu là những người giản dị, lão
thực. Ông Lênin, ông Tôn Văn, thánh
Găngđi cũng là những người giản dị, lão
thực. Bậc đại khoa học, đại văn hào cũng
vậy. Trái lại, Hítle là một kẻ gian hùng.
Còn bên cạnh Hítle, Mútxôlini chỉ là một
thằng hề.
Xem một đôi bức ảnh Hồ Chủ tịch, có
người nói mắt Người có hai con ngươi, và
tin rằng vì chỗ đó, Người là một ông
thánh. Làm gì có chuyện hoang đường
như thế! Mắt Hồ Chủ tịch cũng như mắt
mọi người, sáng hơn mắt mọi người nhiều
lắm đã đành, nhưng sáng hơn vì Người
biết nhìn, nên nhìn thấy những cái mọi
người không nhìn thấy: hiện tại, tương
lai, cái nhỏ, cái to.
Hồ Chủ tịch là người Việt Nam, Việt
Nam hơn người Việt Nam nào hết. Ngót
ba mươi năm bôn tẩu bốn phương trời,
8

Người vẫn giữ thuần tuý phong độ, ngôn
ngữ, tính tình của một người Việt Nam.
Ngôn ngữ của Người phong phú, ý vị như
ngôn ngữ người dân quê Việt Nam; Người
khéo dùng tục ngữ, hay nói ví, thường có
lối châm biếm kín đáo và thú vị. Làm thơ,
Người thích lối ca dao, vì ca dao là Việt
Nam cũng như núi Trường Sơn, hồ Hoàn
Kiếm hay Đồng Tháp Mười vậy. Mấy
mươi năm xa cách quê hương, Người
không quên mùi vị những thức ăn đặc
biệt Việt Nam như cà muối, dưa chua,
tương ớt, và ngày thường bây giờ, Người
vẫn ưa thích những thứ ấy. Ngay sau khi
về nước, gặp Tết, Người không quên
mừng tuổi đồng bào hàng xóm và quà
bánh cho trẻ em, tuy chỉ có mấy đồng xu,
nhưng cũng bọc giấy hồng đơn cẩn thận,
tươm tất. Bình sinh như thế, đứng địa vị
Chủ tịch Chính phủ kháng chiến kêu gọi
9

quốc dân, Người dùng những lời nói
thống thiết đi sâu vào tâm hồn Việt Nam:
"Nhiễu điều phủ lấy giá gương,
Người trong một nước phải thương nhau cùng"1.
Lối ăn ở của Hồ Chủ tịch giản dị như
thế nào, chúng ta đã từng biết. Lúc ở
chiến khu, Người sống chung với anh em
trong một cơ quan, làm việc, học tập, ăn
ở, sinh hoạt nhất nhất như anh em. Có
những lúc vì gạo thiếu hay khí hậu nặng,
cần ăn ít một chút, Người cũng vui vẻ
chịu đựng cùng anh em. Kể ra, Người có
chỗ được biệt đãi: đó là bát nước cơm mà
anh Lộc, đồng chí cấp dưỡng lành nghề
và thân mến của chúng tôi lúc ấy, bao giờ
cũng để dành riêng cho người, từ biên giới
_______________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc
gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t.5, tr.98.

10

Cao Bằng cho đến Tân Trào, trước khi về
Hà Nội. Ở Hà Nội, Chủ tịch Chính phủ có
phòng làm việc, phòng tiếp khách, nhiều
khi chủ tọa những bữa tiệc long trọng,
nhưng bình thường ngày hai bữa, Chủ
tịch Chính phủ cùng nhân viên đều ăn
chung. Nhiều lần, vì đến quá trễ, thức ăn
không còn gì, Hồ Chủ tịch vẫn vui cười ăn
đủ mấy bát cơm thường lệ.
Người vẫn thích đi bộ, tắm sông, hút
thuốc lá và thỉnh thoảng uống một ly
rượu thuốc trong bữa cơm. Trước đây,
Người đi bộ một ngày 50 cây số là thường
và có thể đi như thế ngày nọ qua ngày
kia. Lúc ở Côn Minh, sáng nào Người
cũng đi bộ một vòng quanh thành phố. Ở
Liễu Châu, mùa đông, một hôm tướng
Trương Phát Khuê đi ngựa dạo buổi sớm
gặp Người tắm trên sông, Trương tướng
quân lấy làm lạ một người ở phương Nam
11

châu Á chịu rét giỏi đến thế. Ở Cao Bằng,
có lúc cơ quan đóng tại một cái suối lớn
vừa ở trong hang đá chảy ra, nước trong
xanh biếc dưới bóng mát của rừng cây;
Hồ Chủ tịch suốt ngày làm việc ở đó với
cái máy chữ "Hétmét" luôn luôn đi theo
Người từ năm 1938 đến khi về Hà Nội.
Ở rừng, Hồ Chủ tịch chủ trương tránh
ăn no, không ngủ trưa và hoạt động thân
thể, buổi sáng thể dục, buổi chiều làm
vườn, lúc cần đi vác củi cho đồng bào.
Suốt trong thời gian ở thượng du Bắc Bộ,
trước cuộc khởi nghĩa, nhiều ngày Người
luôn tay nắm một hòn đá tròn bầu dục,
cốt để luyện gân tay và hoạt động cơ thể.
Người ít ưa dùng thuốc, chỉ lúc nào sức cơ
thể chống không nổi bệnh thì mới dùng.
Ở Hà Nội, bác sĩ Tùng, bác sĩ Cẩn chuyên
lo sức khoẻ của Người, nhưng không mấy
khi Người phiền đến. Ở Pháp, anh em
12

buộc bác sĩ Cưu ở bên cạnh Người, nhưng
rồi bác sĩ làm việc văn phòng nhiều hơn
việc thầy thuốc. Sinh hoạt chiến khu
thường cực lắm. Có lần suốt mấy tháng
mùa mưa, Hồ Chủ tịch ở trong một cái
hang chật hẹp, ẩm thấp, ban đêm sâu bọ ở
ngoài tràn vào. Lúc ấy vì cơ sở quần chúng
kém, nên phải ẩn nấp trong hang cùng, và
cũng vì cơ sở quần chúng kém, nên dẫu ẩn
núp trong hang cùng mà cũng không yên,
thường vẫn phải chạy "cảnh báo". Hễ có
"cảnh báo" là phải mang hết đồ đạc chạy
lánh đến một chỗ an toàn hơn. Lúc ấy Hồ
Chủ tịch yếu, nhưng bất kỳ đêm ngày, hễ
có tin địch là mấy phút sau Người đã sẵn
sàng trước anh em, tay xách máy chữ.
Lúc đến Pháp, ngay hôm gặp đầu tiên,
lối ăn ở giản dị của Hồ Chủ tịch làm cho
kiều bào rất cảm động. Hôm ấy, tại Biarít,
đại biểu kiều bào đến thăm Người, hồi hộp
13

và sung sướng. Khách đông, phòng khách
không đủ ghế ngồi, giản dị Hồ Chủ tịch
ngồi xuống sàn và mời mọi người ngồi thế
nói chuyện. Đây không phải vị Chủ tịch
Chính phủ, đây là Cha già của dân tộc ân
cần và thân mật hỏi thăm đàn con bao
năm lưu lạc ở quê người.
Hồ Chủ tịch, người giản dị ấy, cũng là
người lịch sự một cách thanh tao cao quý
và mọi người ngoại quốc có dịp tiếp
chuyện Người đều ca ngợi cái phong độ
thanh tao cao quý mà họ cho là đặc sắc
của người phương Đông. Ở chiến khu,
trong cơ quan, Hồ Chủ tịch thường mặc
một bộ đồ xanh, chân đi đất; về Hà Nội,
Người mặc một bộ đồ kaki, chân đi giầy
vải. Nhưng sang Pháp thì Người mang
giầy da và mặc một bộ đồ nỉ, cổ đứng. Ở
Pari, có ngày Hồ Chủ tịch tiếp luôn ba
bữa cơm khách, bữa sáng với bạn thân,
14

bữa trưa với khách thường, bữa tối với
khách đặc biệt, mỗi bữa có khi kéo dài ba
tiếng đồng hồ, nhưng Hồ Chủ tịch thuỷ
chung vẫn ân cần niềm nở.
Hồ Chủ tịch rất vui tính, vì vốn có cái
tính lạc quan của những người quyết chiến
quyết thắng ngày nay và quyết xây đắp đời
sống tốt đẹp cho dân tộc ngày mai. Trong
những bữa cơm, tiệc trà thân mật giữa
nhân viên cao cấp Chính phủ, Hồ Chủ tịch
vui thú, nói chuyện, làm thơ, khôi hài. Một
đôi khi, Người thoạt đến những buổi dạ hội
tưng bừng ở Nhà hát Lớn Hà Nội, các cháu
thiếu nhi quây quần lại, nhưng một lát
sau, Người nhẹ bước biến đi đâu mất.
Người thích hoa và có kể câu chuyện ở Nga
cũng như ở các nước Âu, Mỹ, người ta dùng
máy bay chở các thứ hoa ở xa về để trang
điểm đời sống hằng ngày ở các đô thị lớn.
Nhưng trong vườn hoa Chủ tịch phủ, hoa
15

ngày càng nhường chỗ cho khoai, bắp. Gần
Côn Minh, có núi Tây Sơn, một thắng cảnh
có tiếng; một hôm anh em muốn đi xem,
Hồ Chủ tịch bảo: "Nếu tiện lắm sẽ hay;
chúng ta là người cách mạng chứ không
phải kẻ du lịch".
Đời sống của Hồ Chủ tịch là một đời
sống khắc khổ, cần lao và tranh đấu.
Người lãnh tụ của một dân tộc mất nước
không thể có một đời sống khác. Phải khắc
khổ, cần lao và tranh đấu để mưu cầu
hạnh phúc ngày mai. Có người e đời sống
nghiêm khắc ấy không còn chỗ cho tình
cảm. Nhưng chính Hồ Chủ tịch thường
nói: người cách mạng là người rất giàu
tình cảm, và vì giàu tình cảm nên làm
cách mạng. Người mà cả dân tộc tôn làm vị
Cha già của mình phải có lòng thương
mênh mông xúc động đến tâm can của mọi
người. Trong thời kỳ bí mật, phút mặc niệm
16

chiến sĩ cách mạng là lúc Hồ Chủ tịch rơi
nước mắt. Tại Quốc hội, Hồ Chủ tịch vừa
khóc vừa ôm hôn anh Nguyễn Văn Tạo sau
khi anh đọc một bài diễn văn thống thiết
về Nam Bộ.
Người xưa nói: Có việc phải lo, lo trước
thiên hạ, có việc đáng vui, vui sau thiên
hạ. Hồ Chủ tịch nói một cách giản dị và
thống thiết hơn: Một ngày "đồng bào còn
chịu khổ, là một ngày tôi ăn không ngon,
ngủ không yên"1.
Câu nói đó đã bộc lộ tâm trạng Người,
mối tình cảm ruột thịt bao bọc trăm họ
của đại gia đình Việt Nam.
Đối với người giản dị và lão thực ấy, một
câu nói là một việc làm và có làm thì mới
nói. Giản dị và lão thực trong sự ăn ở, tính
tình trong lời nói, viết, Người cũng giản dị
_______________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.470.

17

và lão thực trong chủ trương chính trị nữa.
Dân tộc Việt Nam bây giờ muốn gì? Muốn
thống nhất, độc lập, muốn no ấm, muốn
biết chữ, muốn đời sống bớt tối tăm. Cho
nên Hồ Chủ tịch chủ trương: đoàn kết
kháng chiến, tăng gia sản xuất, bình dân
học vụ, đời sống mới. Dân tộc Việt Nam
quyết tâm và mỗi ngày tiến mạnh trên con
đường sống còn sau lưng Hồ Chủ tịch.
Hồ Chủ tịch thật là hiện thân của dân
tộc Việt Nam và mọi người Việt Nam đều
thấy mình trong Hồ Chủ tịch.
Sức mạnh của Hồ Chủ tịch và sức
mạnh của dân tộc Việt Nam là ở chỗ đoàn
kết thống nhất ấy.

HÌNH ẢNH CỦA DÂN TỘC
Sự nghiệp vĩ đại của Hồ Chủ tịch trong
35 năm vừa qua là dìu dắt dân tộc Việt Nam
18

đến chỗ đoàn kết nhất trí, quyết tâm chiến
đấu chống kẻ thù không đội trời chung của
dân tộc.
Cuộc kháng chiến thần thánh ngày
nay phát huy và biểu dương tới cực độ
tinh thần đoàn kết và chiến đấu ấy.
Thực hiện được sự đoàn kết toàn dân là
sự nghiệp to lớn trên con đường tranh thủ
độc lập của dân tộc Việt Nam. Đó là một
yếu tố quyết định sự thắng lợi của cuộc
kháng chiến ngày nay, sự thành công của
cuộc kiến quốc ngày mai. Nhìn ngược lại
lịch sử 80 năm mất nước, chúng ta thấy
ngay sau khi quân Pháp xâm lược bờ cõi
ta, dân tộc ta đã đứng lên chống giặc,
nhưng lúc dân đương đánh thì vua quỳ gối
đầu hàng. Vua đầu hàng, vua làm tay sai
cho giặc, dân vẫn chống và dùng mọi
phương pháp để chống, nhưng chỉ biết
mạnh ai nấy chống, mạnh đâu đấy chống,
19

toàn quốc, toàn dân không đồng tâm nhất
trí đã đành, tại nơi chống, trong hàng ngũ
người chống cũng thiếu đồng tâm nhất trí
nữa. Đó là tình trạng của thời kỳ Cần
Vương, trước cuộc Chiến tranh đế quốc
(1914-1918)1. Từ lúc Hồ Chủ tịch đứng ra
hoạt động và lãnh đạo phong trào cách
mạng Việt Nam, Hồ Chủ tịch chăm lo việc
đoàn kết, tổ chức lực lượng nhân dân để
chiến đấu, rồi Hồ Chủ tịch tiến dần đến
việc đoàn kết toàn dân, tổ chức lực lượng
toàn dân để chiến thắng.
Hồ Chủ tịch thành công trong sự
nghiệp to lớn này vì Hồ Chủ tịch tiêu
biểu cho nước Việt Nam, cho dân Việt
Nam. Nguyện vọng tối cao của nước,
nguyện vọng thiết tha nhất của dân là
_______________
1. Chiến tranh đế quốc: Chiến tranh thế giới
thứ nhất (B.T).

20

nguyện vọng của Người, là lẽ sống, đời
hoạt động của Người. Chính sách, chủ
trương chính trị của Người là để thực
hiện nguyện vọng ấy: tranh thủ độc lập
cho nước, tự do, hạnh phúc cho dân. Nhìn
vào chính sách và chủ trương ấy, quốc
dân hoàn toàn tín nhiệm và tin tưởng. Uy
tín của Hồ Chủ tịch căn bản là ở chỗ đó.
Nhưng giữa Hồ Chủ tịch và dân tộc Việt
Nam, mối quan hệ còn mật thiết nồng
nàn hơn: đó là mối quan hệ tình cảm,
lòng tương thân tương ái của Hồ Chủ tịch
đối với dân tộc Việt Nam và của dân tộc
Việt Nam đối với Hồ Chủ tịch.
Nước Việt Nam, cũng như các nước
trên thế giới có người giàu, kẻ nghèo, có
đảng phái, tôn giáo, dân tộc khác nhau,
nhưng nước Việt Nam ngày nay, nước
Việt Nam kháng chiến của Hồ Chủ tịch
không có hiện tượng đảng phái đấu tranh,
21

tôn giáo xung đột, dân tộc cừu thị, không
có hiện tượng nội bộ mâu thuẫn để quân
thù lợi dụng chia rẽ, nồi da xáo thịt,
huynh đệ tương tàn. Được thế không
phải chỉ vì chính sách, chủ trương của
Hồ Chủ tịch thích hợp với ý nguyện của
dân tộc, không phải chỉ vì con đường Hồ
Chủ tịch là con đường sống duy nhất của
dân tộc trước nguy cơ diệt vong ngày
nay, được thế cũng là vì lòng Hồ Chủ
tịch rộng như biển cả, bao dung, cảm hoá
tất cả mọi người, dìu dắt mọi người đoàn
kết chiến đấu.
Quảng đại quần chúng Việt Nam, già
trẻ, trai gái, đều kính yêu Hồ Chủ tịch.
Người trí thức, nhà tư sản dân tộc, các
bậc nhân sĩ, giáo sĩ rất tin tưởng nơi
Người. Người là bạn chí thân của cụ Huỳnh,
là Bác Hồ của các cháu thiếu nhi. Đồng
bào Nam Bộ, bộ phận giàu tình cảm nhất
22

của dân tộc gọi Chủ tịch là Cha già, đó là
lời tận trong đáy lòng kính mến thốt ra.
Anh em thượng du miền Nam Trung Bộ
đối với Hồ Chủ tịch cảm thấy quen lắm,
gần lắm, dường như Hồ Chủ tịch ở đâu
bên cạnh, đêm ngày phù hộ.
Đối với kẻ lầm đường lạc lối, lòng Hồ
Chủ tịch còn rộng hơn biển cả. Người dạy
phải khoan hồng, vui mừng đến rước
những đứa con vì cảnh ngộ mà lạc bầy.
Chúa Giêsu nói: "Gặp một người có tội lỗi
mà hối cải thì trên trời vui mừng hơn gặp
chín mươi chín vị tu hành". Hồ Chủ tịch
tin rằng người Việt Nam nào cũng yêu
nước, muốn nước thống nhất, độc lập, ta
khéo nhen chút than hồng ấy, nó sẽ cháy
lên thành ngọn lửa.
Hồ Chủ tịch không chỉ chủ trương kêu
gọi đoàn kết, mà ngày đêm thực hiện sự
đoàn kết ấy. Hơn nữa, Hồ Chủ tịch tiêu
23

biểu cho sự đoàn kết, chính Hồ Chủ tịch
là sự đoàn kết ấy.
*
* *
Đoàn kết là để chiến đấu, Hồ Chủ tịch
đoàn kết toàn thể dân tộc Việt Nam để
phát huy tất cả sức chiến đấu của dân tộc
Việt Nam. Không có sức chiến đấu ấy thì
không giành được độc lập.
Dân tộc Việt Nam vốn có tinh thần
chiến đấu. Lịch sử 80 năm nô lệ là lịch sử
80 năm chiến đấu. Lịch sử 80 năm chiến
đấu ấy là một khúc ca hùng tráng mãi
mãi lưu truyền trong ký ức người Việt
Nam. Nhưng chiến đấu cao siêu, anh
dũng bao nhiêu thì càng bộc lộ sự thiếu
sót đau đớn bấy nhiêu, thiếu chính trị
thích hợp, thiếu tổ chức, phương pháp.
Sau cuộc Chiến tranh đế quốc (19141918), dưới sự lãnh đạo của Hồ Chủ tịch,
24

cuộc chiến đấu của dân tộc một mặt tiến
dần đến chỗ nhằm đúng mục tiêu, có tổ
chức, có phương pháp, một mặt lan dần
khắp toàn quốc, toàn dân, cho đến cuộc
Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, cho đến
cuộc trường kỳ kháng chiến ngày nay.
Dân tộc Việt Nam đã kháng chiến một
nghìn ngày rồi và sẽ kháng chiến lâu dài
nữa. Đối với ta, kháng chiến là cơm bữa,
nên không thấy cái lạ lùng của nó. Một
dân tộc nhỏ yếu, lạc hậu về kinh tế và văn
hoá, 80 năm ở trong tay người, đứng lên
đánh lại một đế quốc bao phen xưng hùng
bá trên thế giới, mà lại càng đánh càng
mạnh, càng tiến bộ, càng gần thắng lợi.
Vậy bí quyết của cuộc kháng chiến
Việt Nam là cái gì?
Bí quyết là tinh thần chiến đấu của
dân tộc do Hồ Chủ tịch phát huy, rèn
luyện và hướng dẫn.
25

Cuộc kháng chiến thần thánh của Việt
Nam ngày nay biểu dương tinh thần chiến
đấu của toàn thể dân tộc đến cực độ. Nhân
vật trung tâm là người công nhân, người
vác trên hai vai gánh nặng của cuộc
kháng chiến. Bên cạnh người công nhân là
người nông dân, và các tầng lớp nhân dân
địa vị xã hội khác nhau, tính tình tư tưởng
khác nhau nhưng cùng nhau hy sinh phấn
đấu, một lòng tin tưởng Tổ quốc, Chính
phủ và Hồ Chủ tịch.
Hồ Chủ tịch thường dạy: Trong cuộc
kháng chiến này dân ta phải lấy tinh
thần chiến thắng vật chất, nghĩa là phải
lấy tinh thần khắc phục bao nhiêu năm
khổ cực, khó khăn, trở ngại. Nghĩa là
dùng tầm vông đánh xe tăng, ăn đói mặc
rách mà trường kỳ kháng chiến.
Đó là bí quyết của cuộc chiến tranh kỳ
diệu này.
26

Cuộc kháng chiến thần thánh này
chứng minh thiên tài lãnh đạo của Hồ
Chủ tịch và trí thông minh, trình độ già
dặn của dân Việt Nam, khéo tiến, khéo
thối, lúc mềm, lúc cứng, lấy sức nhỏ đánh
sức to, lấy sức yếu địch sức mạnh, dần
dần chuyển sức nhỏ ra sức to, sức yếu ra
sức mạnh, quyết tâm và tin tưởng tiến
đến thắng lợi cuối cùng.
Cuộc kháng chiến này là trận chung
kết của cuộc vật lộn không ngớt giữa ta
và thực dân Pháp ngót một thế kỷ nay.
Nó động viên tất cả sức lực và tinh thần
chiến đấu của dân tộc. Nó là kỳ công của
Hồ Chủ tịch và dân tộc Việt Nam.
Hồ Chủ tịch phát huy được tất cả khả
năng chiến đấu của dân tộc trong cuộc
kháng chiến này vì Hồ Chủ tịch là người
thừa kế di sản của công cuộc giải phóng
từ trước đến nay. Hồ Chủ tịch tiêu biểu
27

cho nước Việt Nam, cho dân Việt Nam bị
áp bức và quật cường. Chính sách, chủ
trương, con đường chính trị của Hồ Chủ
tịch, là sông lớn, nơi hội tụ của nhiều suối
nhỏ, sông con phát nguyên bất cứ ở nơi
nào, vào lúc nào. Suối chảy thành sông,
nhưng phải gặp sông thì suối mới khỏi khô
cạn. Gặp sông, suối biến trong sông, cùng
theo một hướng cùng chung một dòng,
cùng nhuộm một màu với trời đất. Cả công
cuộc dân tộc giải phóng Việt Nam, từ lúc
vua Tự Đức bán nước cho thực dân Pháp,
tuần tự tiến tới con đường tranh thủ độc
lập cho nước, tự do, hạnh phúc cho dân,
dưới sự lãnh đạo của Hồ Chủ tịch.
Trên cuộc tiến triển tuần tự này, một
chặng đường, một bước đi đều có ý nghĩa
của nó, đều là một yếu tố tạo nên sự thành
tựu ngày nay. Có người chê Cần Vương đã
chủ trương quân chủ. Cần Vương dạy
28

trung với vua, nhưng ở Việt Nam lúc bấy
giờ vua là nước. Từ đó đến nay, ngai vàng
đã trôi theo dòng nước của thời cuộc. Bây
giờ hết thời vua rồi, Hồ Chủ tịch chủ
trương trung với nước; Hồ Chủ tịch giữ
chữ trung, cũng như người hiểu rộng chữ
hiếu, và trau dồi những mỹ đức cổ truyền
của Việt Nam: cần, kiệm, liêm, chính... Hồ
Chủ tịch khuyên chúng ta học mỹ đức ấy
cũng như Người khuyến khích chúng ta
học tinh thần anh dũng bất diệt của biết
bao anh hùng Cần Vương: Nguyễn Thiện
Thuật, Phan Đình Phùng.
Sức mạnh của Hồ Chủ tịch vững chắc
lắm vì nguồn gốc nó ăn sâu trong lịch
sử cách mạng của dân tộc ngót một thế
kỷ nay.
Sức mạnh của Hồ Chủ tịch còn ăn sâu
hơn nữa trong cả dĩ vãng của dân tộc.
.....
29

... Sức mạnh của dân tộc Việt Nam, sức
mạnh của Hồ Chủ tịch ngày nay là sức
mạnh của đà tiến triển từ muôn thuở: Ta
lắng nghe sức mạnh ấy rạo rực trong người
ta, thúc giục ta chiến đấu. Ta lắng nghe
tiếng gọi của ông cha trong tiếng gọi của
Hồ Chủ tịch: Lê Lợi chiến đấu mười năm,
Trần Hưng Đạo chiến đấu năm năm...
Hồ Chủ tịch lãnh đạo công cuộc kháng
chiến kiến quốc ngày nay thuận theo chiều
tiến hoá của Việt Nam, đồng thời cũng
thuận theo chiều tiến hoá của thế giới.
Nước Việt Nam là một bộ phận của
thế giới. Thế giới ấy trong khoảng 200
năm trở lại đây đã trải qua mấy cuộc
cách mạng khổng lồ lay chuyển cả nền
móng quốc gia, xã hội, làm nguồn gốc
cho trào lưu dân chủ đương bành trướng
khắp năm châu. Trào lưu dân chủ ấy là
lực lượng không ai chiến thắng được.
30

Thuận với nó thì sống còn, nghịch với nó
thì diệt vong. Phong trào cách mạng Việt
Nam sau cuộc Đại chiến thế giới lần thứ
nhất đã hoà hợp nhịp tiến của mình với
trào lưu dân chủ ấy. Cuộc kháng chiến
Việt Nam hiện nay mỗi ngày mỗi biểu lộ
sự quan hệ mật thiết giữa phong trào
dân chủ Việt Nam và phong trào dân
chủ thế giới vô cùng mạnh mẽ sau cuộc
Đại chiến thế giới lần thứ hai.
Hồ Chủ tịch thường nói: Cuộc kháng
chiến của chúng ta sẽ thắng lợi vì đó là
một cuộc chiến tranh chính nghĩa được
nhân dân thế giới đồng tình và ủng hộ.
Cuộc cách mạng dân tộc giải phóng
của ta, chế độ dân chủ cộng hoà của ta sẽ
thành công căn bản là vì con đường đi của
dân tộc Việt Nam, con đường chính trị
của Hồ Chủ tịch thuận với chiều tiến hoá
của nhân loại.
31

Lãnh đạo nước Việt Nam thuận với
chiều tiến hoá ấy là sự nghiệp của Hồ
Chủ tịch.
Tóm lại, Hồ Chủ tịch đã vận dụng tất
cả sức lực và tài năng của dân tộc Việt
Nam, áp dụng lý luận tiến bộ của thế giới
văn minh để đoàn kết toàn dân theo đuổi
trường kỳ kháng chiến, tranh thủ thống
nhất và độc lập, thực hiện chế độ dân chủ
cộng hoà. Đó là sự nghiệp ngày nay và
ngày mai của Hồ Chủ tịch và đó cũng là
sự nghiệp ngày nay, ngày mai của dân
tộc Việt Nam, của mọi người Việt Nam.
*
* *
Thực dân phản động Pháp tuyên
truyền nói Hồ Chủ tịch là cộng sản, là độc
tài. Chủ nghĩa cộng sản là tương lai tươi
sáng của loài người. Nhưng ở nước Việt
Nam lúc này, chỉ người mất trí khôn mới
32

chủ trương thực hiện ngay chủ nghĩa
cộng sản, đi ngược với điều kiện kinh tế,
xã hội Việt Nam, làm trái với ý nguyện
toàn dân Việt Nam. Còn nói Hồ Chủ tịch
độc tài, thì thật là trái ngược đến thành
ngu xuẩn. Trong một bức thư gửi cho
thanh niên Việt Nam, Người viết: Sau
đây là "mấy ý kiến để giúp các bạn thảo
luận"1. Hồ Chủ tịch là dân chủ. Người
bênh vực quyền lợi của mọi người Việt
Nam, nhân quyền, dân quyền và tài
quyền của mọi người Việt Nam, của người
lương và người giáo, của người trung
châu và người thượng du.
Hồ Chủ tịch là dân chủ vì cuộc kháng
chiến và kiến quốc của Việt Nam cần
sức lực của mọi người Việt Nam mới
hoàn thành được. Dân chủ để cởi cái ách
_______________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.216.

33

thực dân, cái ách phong kiến, cái ách luật
lệ lễ giáo cũ kỹ đời trước, cái ách giặc đói,
cái ách giặc dốt, cái ách tam tòng tứ đức
trói buộc người đàn bà. Dân chủ để hoá
mọi người Việt Nam thành người giác
ngộ, thông minh, tài giỏi, xứng đáng làm
chủ vận mệnh của nước, của mình, đem
tài năng của mình phụng sự Tổ quốc và
làm việc cho mình. Chúng ta hãy đọc kỹ
lời hiệu triệu của Hồ Chủ tịch: Hồ Chủ
tịch nhớ tới tất cả mọi người, sĩ, nông,
công, thương, binh, người già, người trẻ,
đàn ông, đàn bà, người trung châu, người
thượng du, người có đạo, người không có
đạo, chiến sĩ ở mặt trận, đồng bào ở hậu
phương. Lúc kiểm điểm thành tích vẻ
vang đã thu được, Hồ Chủ tịch không
quên công đức của một ai; lúc hô hào tiến
tới thực hiện nhiệm vụ mới, Hồ Chủ tịch
phân công rành mạch cho mọi người.
34

Đối với Hồ Chủ tịch, dân chủ không
phải là một lý thuyết khô khan. Đó là cái
nhựa sống nó biến đổi người Việt Nam, cả
dân tộc Việt Nam, nước Việt Nam. Chúng
ta hãy đọc lại bức thư của họa sĩ Diệp
Minh Châu gửi cho Cha già:
"Kính Cha,
Từ hai năm nay, tin Cha, tuân theo
tiếng gọi của Cha, con đã hăng hái đem
nghệ thuật của con nhảy vào Vệ quốc
đoàn Khu VII. Cách mạng Tháng Tám
mà Cha lãnh đạo đã giải phóng cho nghệ
thuật của con. Hôm nay, trong cảnh tưng
bừng, vĩ đại của ngày độc lập ở Nam Bộ,
sau khi nghe lời Tuyên ngôn Độc lập của
Cha, lời kêu gọi thống thiết hùng mạnh
của Cha, lời ca "Hồ Chí Minh muôn năm"
của đoàn thiếu nhi Nam Bộ, con đã cảm
xúc vô cùng và vừa khóc vừa cắt lấy dòng
máu trong cánh tay niên thiếu của con để
35

vẽ hình Cha và hình ba em Trung - Nam Bắc đang chụm đầu lại dưới chòm râu Cha
trên nền lụa mà quân đội ta đánh tan
quân địch chiếm lấy được trong trận Cây
Giồng hồi tháng 7-1947. Thấy máu con
chảy, mọi người hoảng hốt băng bó, lo ngại
cho con. Con trả lời: Máu con là máu của
Cha truyền cho, máu con là máu của dân
tộc, con có dám hoang phí máu của con
đâu, tất cả thân con đã là của Cha rồi.
Con trân trọng gửi bức họa bằng máu
của con đây lên Cha già để tỏ lòng biết ơn
Cha đã giải phóng cho nghệ thuật của
con, để tỏ rõ cho thể xác và linh hồn cái
thắng lợi, chí tranh đấu của cách mạng
dân tộc".
Ở nước Việt Nam ngày nay, ai biết có
bao nhiêu Diệp Minh Châu trong các ngành
hoạt động?
Nhân lễ một ngàn ngày kháng chiến,
36

Khu bộ Khu V có tuyên dương công trạng
của liệt sĩ Ngô Mây:
"Anh Ngô Mây, 27 tuổi, đội viên đội
Quyết tử trung đoàn 120, trong kế hoạch
đánh đồn Thượng An đã tình nguyện ôm
bom phá cửa đồn. Sau có lệnh không
đánh, anh tỏ ý tiếc; ngày ngày lau chùi
quả bom chờ cơ hội khác. Đến ngày 11
tháng Chạp năm 1947 trong trận Suối
Vối, anh tình nguyện ôm bom phá xe tăng
địch. Khi xe đến ta giật mìn nổ, địch nhảy
xuống cùng ta hỗn chiến. Anh Ngô Mây
chờ lúc địch tập trung đông tại một chỗ,
ôm bom nhảy ra, rút chốt bom. Quân địch
chung quanh chết hết và xác anh chỉ còn
hai cái chân. Trong thơ anh viết cho bà
mẹ, có câu: "Con sẽ chết một cái chết sướng
nhất đời, xin má đừng ân hận gì cả"".
Trong hàng ngũ Vệ quốc đoàn và dân
quân Việt Nam, ai biết có bao nhiêu
Ngô Mây?
37

Những người ở Hà Nội trước ngày 19
tháng Chạp năm 1946 đều nghe những
chuyện thông minh kỳ lạ của các em
thiếu nhi. Trong cuộc kháng chiến này,
các em thiếu nhi ấy đều có lập những
chiến công to lớn. Đó là những thế hệ xây
đắp nước Việt Nam ngày mai.
Hồ Chủ tịch thường nói: Chúng ta
không sợ thiếu nhân tài; hễ biết yêu
nước, hy sinh tận tuỵ với nước thì sẽ làm
được việc lớn. Không làm được việc lớn thì
làm được việc nhỏ, miễn là mọi người cố
gắng hết sức trong công việc của mình, là
đối với Tổ quốc, đối với Hồ Chủ tịch công
đức mọi người đều ngang nhau.
Phong trào thi đua ái quốc do Hồ Chủ
tịch đề xướng ra đầu năm 1948 này là
phương pháp đầy đủ nhất, thần diệu
nhất để động viên tất cả sức lực và tài
năng của dân tộc cống hiến cuộc kháng
chiến và kiến quốc.
38

Một nhà báo ngoại quốc có lần hỏi Hồ
Chủ tịch thuộc đảng phái nào. Hồ Chủ
tịch đáp: Đảng của tôi là Đảng Việt Nam.
Đảng Việt Nam ấy là Đảng của chúng
ta tất cả. Ai là người Việt Nam phụng sự
nước Việt Nam, dân Việt Nam đều thuộc
vào Đảng ấy. Chỉ có kẻ nào tự mình khai
trừ mình ra khỏi đại gia đình Việt Nam,
cam tâm làm tay sai cho giặc, phá hoại sự
nghiệp kháng chiến, chiến quốc của
Chính phủ, của dân tộc, thì mới không
thuộc vào Đảng ấy. Mà không thuộc vào
Đảng Việt Nam ấy thì không mong sống
còn ở nước Việt Nam ngày nay.

HỌC HỒ CHỦ TỊCH
Hồ Chủ tịch là hình ảnh của dân tộc Việt
Nam ngày nay, trong đó có hình ảnh của
dân tộc Việt Nam hôm qua và ngày mai.
39

Hồ Chủ tịch thu góp tất cả tinh hoa
của dân tộc Việt Nam. Người cũng thu
góp tinh hoa của thế giới văn minh, của
nhân loại tiến bộ ngày nay. Hồ Chủ tịch
có ở Nga, có nghiên cứu cuộc Cách mạng
Tháng Mười và chủ nghĩa Mác. Lâu nhất
trong đời hoạt động hải ngoại của Người,
Hồ Chủ tịch ở Trung Hoa, có cảm tình
nồng nàn với ông Tôn Văn, với cách mạng
và nhân dân Trung Quốc. Người hiểu biết
nước Mỹ, thường khen ngợi cuộc cách
mạng dân tộc giải phóng Mỹ. Người là
bạn cố tri và hữu tình của nước Pháp,
dân Pháp, cuộc đại cách mạng Pháp năm
1789. Nhưng kinh qua Hồ Chủ tịch, tinh
hoa của thế giới đã Việt Nam hoá rồi, đã
mượn hình dáng, bộ điệu, ngôn ngữ Việt
Nam, cho đến tinh thần Việt Nam nữa.
Hồ Chủ tịch thu góp tinh hoa của Việt
Nam và của thế giới để lãnh đạo cuộc
40

Cách mạng Tháng Tám và sáng lập chế độ
dân chủ cộng hoà, xoá bỏ mấy nghìn năm
quân chủ chuyên chế. Hiện nay, sau lưng
Người, dân tộc Việt Nam đang kháng
chiến và kiến quốc. Nước Việt Nam mới,
người Việt Nam mới dần dần xuất hiện
trong khói lửa của cuộc chiến đấu.
Ngày xưa, ở phương Đông cũng như ở
phương Tây, có những bậc hiền triết dạy
người đời: "tu thân, tề gia, trị quốc, bình
thiên hạ". Những bậc hiền triết ấy không
chỉ sáng lập một triều vua, một chính thể,
họ đã sáng tạo chế độ mới, mở kỷ nguyên
mới cho nền tư tưởng, luân lý, ảnh hưởng
sâu xa đến tiến hoá của loài người. Hồ
Chủ tịch nhắc chúng ta nhớ đến những
bậc hiền triết ngày xưa. Nhưng sự nghiệp
"tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ"
mà ngày xưa chỉ thực hiện được một phần
vì điều kiện lịch sử hạn chế, ngày nay sẽ
đủ điều kiện thuận tiện để hoàn thành.
41

Cho nên ngày nay dân tộc Việt Nam ta
học Hồ Chủ tịch.
Học Hồ Chủ tịch, chúng ta học gì?

HỌC TRUNG VỚI NƯỚC, HIẾU VỚI DÂN
Suốt đời Hồ Chủ tịch dạy chúng ta câu
ấy và còn dạy mãi chúng ta câu ấy, không
biết bao giờ xong. Về phần chúng ta, lâu
nay chúng ta đã học câu ấy, từ nay về sau
còn học mãi câu ấy không biết bao giờ
xong. Bởi vì ngày nào nước Việt Nam còn,
dân Việt Nam còn, thì chúng ta còn học
tận trung với nước, chí hiếu với dân.
Trung với nước, hiếu với dân là cái gốc
của cả đời hoạt động của chúng ta. Gốc
vững thì thân cây vững, cành lá tươi tốt,
hoa quả xinh đẹp.
Học trung với nước, hiếu với dân là học
làm cho nước độc lập và phú cường, dân
42

tự do và hạnh phúc. Làm cho nước độc
lập và phú cường cốt để làm cho dân tự
do và hạnh phúc. Và dân có tự do và
hạnh phúc thì nước mới thật độc lập và
phú cường. Ngày nay nước là dân, dân là
nước, Hồ Chủ tịch đã dày công phu dạy
chúng ta câu ấy, cho nên quyết không có
sức mạnh nào và mánh khoé gì có thể
làm chúng ta sai đường, lạc lối được.
Học trung với nước, hiếu với dân là học
kháng chiến, kiến quốc, học huy động lực
lượng toàn quốc, toàn dân để kháng
chiến, kiến quốc, học bồi dưỡng và trau
dồi chế độ dân chủ cộng hoà, cái thành trì
chống ngoại xâm và nội phản, học làm
tròn phận sự người công dân Việt Nam
dù ở nơi nào, lúc nào, cảnh ngộ nào.
Học trung với nước, hiếu với dân là học
hy sinh tận tụy với nước, với dân như
trọn đời Hồ Chủ tịch đã làm. Hồ Chủ tịch
43

không có cái gì riêng. Cái gì của nước, của
dân là của Người. Quyền lợi tối cao của
nước, lợi ích hằng ngày của dân là sự lo
lắng đêm ngày của Người. Gia đình của
Người là đại gia đình Việt Nam. Tuy
không có gì riêng, Người giàu lắm vì giàu
cả tiền đồ và quang vinh của nước, của
dân. Sống với tâm hồn của dân tộc, ngày
nay chia cơm sẻ áo với dân tộc, ngày mai
cùng dân tộc ca khúc khải hoàn, Hồ Chủ
tịch sung sướng lắm, và muốn chúng ta
tận trung với nước, chí hiếu với dân để
cùng dân tộc vui sướng.

HỌC ĐOÀN KẾT TOÀN DÂN
Đây là câu mà Hồ Chủ tịch ngày ngày
nhắc nhở chúng ta, vì đây là điều quyết
định sự tồn vong của dân tộc ...