Tuần :
Ngày soạn:

Ngày kí :

Tiết 73: LƯU BIỆT KHI XUẤT DƯƠNG
Phan Bội Châu
A. VẤN ĐỀ CẦN GIẢI QUYẾT
I. Tên bài học : Lưu biệt khi xuất dương
II. Hình thức dạy học : DH trên lớp.
III. Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
1. Giáo viên:
- Phương tiện, thiết bị:
+ SGK, SGV, Tư liệu Ngữ Văn 11, thiết kế bài học.
+ Máy tính, máy chiếu, loa...
- PPDH: Phát vấn, thuyết trình, nêu vấn đề, thảo luận nhóm, trò chơi
2. Học sinh: Sách giáo khoa, bài soạn.
B. NỘI DUNG BÀI HỌC
Lưu biệt khi xuất dương
C. MỤC TIÊU BÀI HỌC
1. Về kiến thức:
a. Môn Ngữ văn:
Giúp HS có sự khắc sâu, nâng cao nội dung các bài học như:
- Cảm nhận được vẻ đẹp lãng mạn, hào hùng của nhà chí sĩ cách mạng đầu thế kỉ
XX;
- Thấy được những nét đặc sắc nghệ thuật của bài thơ, nhất là giọng thơ tâm
huyết, sôi sục cua Phan Bội Châu.
-Tích hợp với các bài: Vào nhà ngục Quảng Đông cảm tác của Phan Bội Châu,
Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu của Nguyễn Ái Quốc (đã học ở THCS).
-Tích hợp với thơ trung đại từ Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Trãi… liên hệ đến những
câu thơ ngang tàng của ông Hi Văn (Nguyễn Công Trứ) về Chí làm trai.
-Tích hợp với Hịch tướng sĩ ( Trần Quốc Tuấn), Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc
( Nguyễn Đình Chiểu) để liên hệ đến vấn đề vinh-nhục...
- Tích hợp phần Tiếng Việt ( Biện pháp tu từ, Nghĩa của từ, Luật thơ) , Làm văn (
thao tác lập luận so sánh, phân tích...)
b. Môn Lịch sử: HS có sự khắc sâu, nâng cao nội dung bài học như: Bài 23.
Phong trào yêu nước và cách mạng ở Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến Chiến tranh thế
giới thứ nhất (1914) [Chương trình Lịch sử 11]
c. Môn Địa lí: HS có sự khắc sâu, nâng cao nội dung tìm hiểu về địa lí địa
phương ( quê hương Nam Đàn, Nghệ An của Phan Bội Châu)
d. Môn GDCD: HS có sự khắc sâu, nâng cao nội dung các bài học như Công dân
với cộng đồng, Công dân với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc...[Chương trình
GDCD 10];
1

dung.

e. Môn Tin học: biết sử dụng CNTT trong quá trình trình bày, liên kết các nội

g. HS có kiến thức tổng hợp về mĩ thuật,văn hóa, xã hội … ngày nay.
2. Về kĩ năng, HS có: Hệ thống kĩ năng như sử dụng công nghệ thông tin, sưu
tầm tư liệu, phân tích, đánh giá, so sánh, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng thuyết trình,
phản biện…
3. Về thái độ, HS có:
- Sống có lí tưởng hoài bão phấn đấu để dạt được lí tưởng ấy, bồi dưỡng lòng
yêu nước nhiệt huyết cách mạng và có trách nhiệm trong xây dựng đất nước;
+ Ý thức về trách nhiệm của công dân với cộng đồng, với sự nghiệp xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc…
4. Về năng lực, HS có năng lực thực hành bộ môn như:
- Có năng lực thu thập thông tin liên quan đến văn bản.
- Có năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận về nội dung và nghệ thuật của văn
bản.
- Có năng lực tìm hiểu các chi tiết, hình ảnh thơ tiêu biểu, trình bày 1 phút về
nhân vật.
- Có năng lực ngôn ngữ; năng lực cảm thụ thẩm mỹ; năng lực sáng tạo
- Có năng lực đọc- hiểu tác phẩm trữ tình theo đặc trưng thể loại; phân tích và lý
giải những vấn đề xã hội có liên quan đến văn bản; phản hồi và đánh giá những ý kiến
khác nhau về văn bản và các văn bản có liên quan.
- Có năng lực trình bày suy nghĩ cảm nhận của cá nhân về ý nghĩa của văn bản.
- Có năng lực giải quyết vấn đề phát sinh trong học tập và thực tiễn cuộc sống.
Mục tiêu liên môn
- HS có vốn kiến thức phong phú, tổng hợp về Phong trào Đông Du, giá trị tư tưởng
mới mẻ của bài thơ. Có ý thức về trách nhiệm của người học sinh đối với sự nghiệp xây
dựng và bảo vệ Tổ Quốc ngày nay.
- HS có năng lực tự học, tự nghiên cứu những vấn đề có tính liên môn chưa được
biên soạn thành bài học trong sách giáo khoa.
- HS có năng lực vận dụng kiến thức liên môn của các môn học khác nhau như
Tiếng Việt, làm văn, Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân, … để giải quyết các tình
huống thực tiễn đời sống.
D. TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC BÀI HỌC
 1. KHỞI ĐỘNG ( 5 phút)
Chuẩn kiến
thức kĩ năng
cần đạt, năng
lực cần phát
triển

Hoạt động của Thầy và trò

2

- GV giao nhiệm vụ: +Trình chiếu tranh ảnh, cho hs xem tranh
ảnh (CNTT)
+Chuẩn bị bảng lắp ghép
* HS:
+ Nhìn hình đoán tác giả Phan Bội Châu
+ Lắp ghép tác phẩm với tác giả
+ Đọc, ngâm thơ liên quan đến tác giả
- HS thực hiện nhiệm vụ:
- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ:
Từ đó, giáo viên giới thiệu Vào bài: Phan
Bội Châu câu thơ dậy sóng/ Bạn cùng ai
đất khách dãi dầu?(Tố Hữu, Theo chân Bác)
Đó là những lời đánh giá rất cao về con người và thơ văn
của nhà cách mạng Viêt Nam kiêt xuất nhất 25 năm đầu thế kỉ
XX. Trong buổi từ biêt anh em đồng chí, trước khi bí mật lên
đường sang Nhật Bản tổ chức và chỉ đạo phong trào Đông du
(1905 - 1908), Phan Bội Châu đã cảm hứng viết bài thơ này.

- Nhận thức
được nhiệm vụ
cần giải quyết
của bài học.
- Tập trung cao
và hợp tác tốt
để giải quyết
nhiệm vụ.
- Có thái độ
tích cực, hứng
thú.

 2. HÌNH THÀNH KIẾN THỨC( 30 phút)
Hoạt động của GV - HS
Kiến thức cần đạt
* Thao tác 1 :
Hướng dẫn HS tìm hiểu chung về tác giả và
tác phẩm
*GV Tích hợp kiến thức Địa lí(quê hương
Nam Đàn), kiến thức lịch sử 11- Lịch sử Việt
Nam những năm đầu thế kỉ XX hướng dẫn
học sinh tìm hiểu phong trào Đông Du và
hoàn cảnh ra đời bài thơ.
Bước 1: GV giao nhiệm vụ
GV đặt câu hỏi: dựa vàophần Tiểu dẫn (SGK/3)
em hãy cho biết:
a. Hoàn cảnh ra đời tác phẩm.
b. Thể thơ
c. Đề tài
d. Bố cục

3

I. Tìm hiểu chung:
1. Tác giả:
- Phan Bội Châu (1867 - 1940)
- Quê: Đan Nhiễm – Nam Đàn –
Nghệ An.
- Là một người yêu nước và cách
mạng “vị anh hùng, vị thiên sứ,
đấng xả thân vì độc lập”
- Là nhà thơ, nhà văn, là người
khơi nguồn cho loại văn chương
trữ tình.

( Nơi PBC bị giam lỏng ở Huế)
Tích hợp với các bài: Vào nhà ngục Quảng
Đông cảm tác của Phan Bội Châu, Những trò
lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu của
Nguyễn Ái Quốc (đã học ở THCS) để nói
thêm về tác phẩm của Phan Bội Châu và
Nguyễn Ái Quốc viết về Phan Bội Châu.
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ
Bước 3: HS báo cáo kết quả thực hiện
HS Tái hiện kiến thức và trình bày.
1. Tác giả: Phan Bội Châu (1867-1940).
- Ông sinh trưởng trong một gia đình nhà Nho,
tại làng Đan Nhiệm, Nam Hoà, Nam Đàn,
Nghệ An
- Là một người yêu nước và cách mạng, lãnh
đạo phong trào Đông Du và xuất dương sang
Nhật; năm 1925, ông bị thực dân Pháp bắt và
đưa ông về quản thúc (giam lỏng) tại Huế. ông
mất ở đây năm 1940.
- Sự nghiệp văn học phong phú đồ sộ, chủ yếu
viết bằng chữ Hán theo các thể loại truyền
4

2. Tác phẩm:
- Hoàn cảnh ra đời: Năm 1905,
trước lúc lên đường sang Nhật
Bản, ông làm bài thơ này để từ
giã bạn bè, đồng chí.
- Hoàn cảnh lịch sử: Tình hình
chính trị trong nước đen tối, đất
nước đã mất chủ quyền, tiếng mõ
Cần Vương đã tắt, các phong trào
yêu nước thất bại, ảnh hưởng của
tư tưởng dân chủ tư sản từ nước
ngoài tràn vào.
- Thể thơ: Chữ Hán, Thất ngôn
bát cú Đường luật
- Đề tài: Lưu biệt
- Bố cục: đề, thực, luận, kết

thống của văn học trung đại
- Tư duy nhạy bén, không ngừng đổi mới, cây
bút xuất sắc nhất của văn thơ cách mạng Việt
Nam mấy chục năm đầu thế kỉ XX
- Quan niệm văn chương là vũ khí tuyên truyền
yêu nước và cách mạng ; khơi dòng cho loại
văn chương trữ tình, chính trị, một trong những
mũi tiến công kẻ thù và vận động cách mạng
*GV Tích hợp kiến thức Tiếng Việt (Luật thơ)
hướng dẫn học sinh tìm hiểu bố cục, thể thơ
của bài thơ.
GV bổ sung: nét mới mẻ ở chỗ đây không phải
là lời người ở lại tiễn người ra đi mà lại là lời
người ra đi gửi người ở lại với giọng thơ rắn
rỏi, mực thước.
2. Tác phẩm: “Lưu biệt khi xuất dương”
- Hoàn cảnh sáng tác: được viết trong bữa cơm
ngày tết cụ Phan tổ chức ở nhà mình, để chia
tay với bạn đồng chí trước lúc lên đường sang
Nhật Bản, tổ chức và chỉ đạo phong trào Đông
Du (1905-1908)
- Thể thơ: Bài thơ được viết bằng chữ Hán,
theo thể thất ngôn bát cú Đường luật.
- Đề tài: Bài thơ mang đề tài “lưu biệt” – một
đề tài quen thuộc trong thơ cổ trung đại nhưng
lại mang
- Bố cục:
Bước 4: GV nhận xét, chốt kiến thức
* Thao tác 1 :
Hướng dẫn HS đọc - hiểu văn bản
Đọc cả bản phiên âm chữ Hán, bản dịch
nghĩa và bản dịch thơ. Trọng tâm là bản dịch
thơ. Chú ý thể hiện giọng thơ tâm huyết, lôi
cuốn, hào hùng nhưng vẫn giữ đúng vần, nhịp
của thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật.
*Giải thích từ khó: Theo chú thích dưới
chân trang.
* 1 HS đọc, cả lớp theo dõi.
* GV và HS đọc 1 lần bản phiên âm, dịch
5

II. Đọc–hiểu:

nghĩa 2 - 3 lần bản dịch thơ.
* GV và HS nhận xét cách đọc.
Thao tác 2: Tổ chức cho HS thảo luận nhóm:
Bước 1: GV giao nhiệm vụ
Nhóm 1:
-Tư duy mới mẻ, khát vọng hành động của nhà
chí sĩ cách mạng trong buổi ra đi tìm đường
cứu nước được biểu lộ trong 2 câu thơ đầu như
thế nào?
- Quan niệm của cụ Phan về chí làm trai có gì
mới mẻ, táo bạo so với tiền nhân?
-Tích hợp với thơ trung đại: Phạm Ngũ
Lão, ông Hi Văn (Nguyễn Công Trứ) về Chí
làm trai, sử dụng thao tác so sánh ( làm
văn ) để tìm hiểu nét mới trong Chí làm trai
của PBC
- Hoàn thành phiếu học tập
Tác giả
Chí làm trai
Phạm Ngũ Lão
Nguyễn Công Trứ
Phan Bội Châu
GV bổ sung: PBC vượt lên giấc mộng công
danh thường gắn liền với hai chữ trung quân để
vươn tới những lý tưởng nhân quần, xã hội
rộng lớn cao cả (bởi đời ở đây chính là cuộc
đời, cũng chính là xã hội).

1. Hai câu đề: quan niệm
mới về “Chí làm trai”
- Tác giả nêu lên quan niệm mới:
là đấng nam nhi phải sống cho ra
sống, mong muốn làm nên điều kì
lạ “ yếu hi kì” túc là phải sống
cho phi thường hiển hách, dám
mưu đồ xoay chuyển càn khôn.
 Câu thơ thể hiện một tư thế,
một tâm thế đẹp về chí nam nhi
phải tin tưởng ở mức độ và tài
năng của mình.
=> Tuyên ngôn về chí làm trai.

2. Hai câu thực: khẳng định ý
thức trách nhiệm của cái tôi cá
nhân trước thời cuộc
- Câu 3: “Tu hữu ngã” (phải có
trong cuộc đời)  ý thức trách
nhiệm của cái tôi cá nhân trước
thời cuộc, không chỉ là trách
Nhóm 2: Em hiểu khoảng trăm năm (ư bách
nhiệm trước hiện tại mà còn trách
niên) là gì? Cái "tôi" xuất hiện như thế nào?
nhiệm trước lịch sử của dân tộc
Đây có phải là cái "tôi" hoàn toàn mang tính
chất cá nhân hay không? Vì sao?Sự chuyển đổi “thiên taỉ hậu” (nghìn năm sau)
- Câu 4: tác giả lại chuyển giọng
giọng thơ đang từ khẳng định (câu 3) sang
giọng nghi vấn (câu 4: há không ai? - cánh vô nghi vấn (cánh vô thuỳ - há
không ai?). Đó chỉ là cách nói
thuỳ?) có ý nghĩa gì?
Nhóm 3: -Tác giả đặt ra những vấn đề gì mới ở nhằm khẳng định cương quyết
hơn khát vọng sống hiển hách,
hai câu 5- 6 ? Tại sao nói quan niệm và tư duy
của Phan Bội Châu hết sức mới mẻ?Có phải tác phi thường, phát huy hết tài năng
trí tuệ dâng hiến cho đời.
giả hoàn toàn phủ nhận thánh hiền trong khi
6

bản thân là bậc nhà Nho?
- GV cho HS hoàn thành phiếu học tập. Từ
đó, HS phát hiện sự mới mẻ trong tư tưởng
của PBC
Tác giả
Trần Quốc Tuấn (
trong Hịch tướng
sĩ)
Nguyễn Đình
Chiểu (trong Văn
tế nghĩa sĩ Cần
Giuộc)
Phan Bội Châu

Quan niệm
Sống-Chết

 Đó là ý thức sâu sắc thể hiện
vai trò cá nhân trong lịch sử: sẵn
sàng gánh vác mọi trách nhiệm
mà lịch sử giao phó.

3. Hai câu luận: thái độ quyết
liệt trước tình cảnh đất nước và
những tín điều xưa cũ.

*GV Tích hợp kiến thức Tiếng Việt (Từ HánViệt) hướng dẫn học sinh tìm hiểu , so sánh
giữa bản phiên âm và dịch thơ.
Nhóm 4: - Hai câu kết thể hiện khát vọng
hành động và tư thế của người ra đi như thế
nào? (Chú ý không gian được nói đến, hình
tượng thơ có gì đặc biệt, biện pháp tu từ và so
sánh phần dịch thơ với nguyên tác ở câu 8).
*GV Tích hợp kiến thức Tiếng Việt (Từ HánViệt) hướng dẫn học sinh tìm hiểu , so sánh
giữa bản phiên âm và dịch thơ.
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ
Bước 3: HS báo cáo kết quả thực hiện
* Nhóm 1 trình bày kết quả thảo luận:
- Làm trai phải lạ ở trên đời. Sinh ra làm thân
nam nhi, phải làm được những việc lớn lao kì
lạ, trọng đại cho đời.
- Há để càn khôn tự chuyển dời
Lời nhắc nhở: làm trai phải xoay trời chuyển
đất, phải chủ động, không nên trông chờ.

7

- Nêu lên tình cảnh của đất nước:
“non sông đã chết” và đưa ra ý
thức về lẽ vinh nhục gắn với sự
tồn vong của đất nước, dân tộc.
- Đề xuất tư tưởng mới mẻ, táo
bạo về nền học vấn cũ: “hiền
thánh còn đâu học cũng hoài”
=> Bộc lộ khí phách ngang tàng,
táo bạo, quyết liệt của một nhà
cách mạng tiên phong: đặt nhiệm
vụ giải phóng dân tộc lên trên hết.

Tác giả
Phạm Ngũ
Lão

Chí làm trai
Công danh nam tử
còn vương
nợ...chuyện Vũ Hầu
Nguyễn Công Chí làm trai nam,
Trứ
bắc, đông tây
Phan Bội
Làm trai phải lạ...
Châu
- Chí làm trai theo quan niệm mới mẻ của cụ
Phan: Phải xoay trời chuyển đất, phải chủ
động, phải làm những việc phi thường, phải
gắn liền với sự nghiệp cứu nước. Ý tưởng lớn
lao, mới mẻ này đã giúp Phan Bội Châu thể
hiện cái tôi đầy trách nhiệm của mình, trong
những câu thơ tiếp theo.
* Nhóm 2 trình bày kết quả thảo luận:
- Trong khoảng trăm năm cần có tớ
Khẳng định đầy tự hào, đầy trách nhiệm: dành
trọn cuộc đời mình cho sự nghiệp cứu nước.Tự
nhận gánh vác việc giang sơn một cách tự giác.
Nói bằng cả tâm huyết, bằng tấm lòng sục sôi
của mình. Phá vỡ tính quy phạm của văn học
trung đại (Tính phi ngã).
- Sau này muôn thuở há không ai?
Cụ Phan không hề khẳng định mình và phủ
nhận mai sau, mà muốn nói lịch sử là một dòng
chảy liên tục, có sự góp mặt và tham gia gánh
vác công việc của nhiều thế hệ! có niềm tin với
mình như thế nào, với mai sau như thế nào mới
viết được những câu thơ như thế.
* Nhóm 3 trình bày kết quả thảo luận:
- Non sông đã chết....Hiền thánh còn đâu?...
Việc học hành thi cử cũ, không còn phù hợp
với tình hình đất nước hiện tại. (Cụ không hề
phủ nhận Nho giáo, cụ chỉ muốn kêu gọi sự
thức thời, tinh thần hành động vì sự nghiệp giải
phóng dân tộc! Con người tràn đầy nhiệt huyết,
cá tính mạnh mẽ ưa hành động đã dùng những
từ phủ định đầy ấn tượng:
“Tử hĩ” (chết rồi); “Đồ nhuế” (nhơ
nhuốc);“Si” (ngu).
8

- So với nguyên tác, các cụm từ đồ nhuế (nhơ
nhuốc) được dịch là nhục, tụng diệc si (học
cũng chỉ ngu thôi) được dịch là học cũng hoài
chỉ thể hiện được ý phủ nhận mà chưa thể hiện
rõ cái tư thế, khí phách ngang tàng,
dứt khoát của tác giả.
Tác giả

Quan niệm SốngChết
Trần Quốc Tuấn Nay các ngươi
( trong Hịch
ngồi nhìn chủ
tướng sĩ)
nhục mà không
biết lo; thân chịu
quốc sỉ mà không
biết thẹn
Nguyễn Đình
Sống làm chi theo
Chiểu (trong
quân tà đạo,
Văn tế nghĩa sĩ
quăng vùa hương,
Cần Giuộc)
xô bàn độc, thấy
lại thêm buồn Sống làm chi ở
lính mã tà, chia
rượu lạt, gặm
bánh mì, nghe
càng thêm hổ...
Phan Bội Châu Non sông đã mất,
sống thêm nhục 

4. Hai câu kết: Tư thế và khát
vọng buổi lên đường.
- “Trường phong”(ngọn gió dài)
- “Thiên trùng bạch lãng” (ngàn
lớp sóng bạc)
 Hình tượng kì vĩ.
- Tư thế: “nhất tề phi”(cùng bay
lên)
=> Hình ảnh đầy lãng mạn hào
hùng, đưa nhân vật trữ tình vào tư
- Ông đã dám đối mặt với cả nền học vấn cũ để thế vượt lên thực tại đen tối với
đôi cánh thiên thần, vươn ngang
nhận thức chân lí: sách vở Nho gia thánh hiền
từng là rường cột tư tưởng, đạo lí, văn hoá cho tầm vũ trụ. Đồng thời thể hiện
khát vọng lên đường của bậc đại
nhà nước phong kiến Việt Nam hàng nghìn
năm lịch sử thì giờ đây chẳng giúp ích gì trong trượng phu hào kiệt sẵn sàng ra
khơi giữa muôn trùng sóng bạc
buổi nước mất nhà tan.
tìm đường cứu sống giang sơn đất
* Nhóm 4 trình bày kết quả thảo luận:
- Không gian : biển Đông rộng lớn - chí lớn của nước.
nhà cách mạng. Câu thơ là sự hăm hở của
người ra đi qua khát vọng muốn vượt theo cánh
gió dài trên biển rộng để thực hiện lí tưởng
cách mạng.
9

- Hình tượng thơ vừa kỳ vĩ, lớn lao vừa lãng
mạn, thơ mộng (trường phong, Đông hải, thiên
trùng, bạch lãng) hòa nhập với con người trong
tư thế cùng bay lên gợi chất sử thi cuộn trào
trong từng câu chữ.
- Lối nói nhân hóa “ thiên trùng bạch lãng nhất
tề phi” được dịch là “muôn trùng sóng bạc tiễn
ra khơi” tuy chưa khắc họa được tư thế và khí
thế hùng mạnh, bay bổng như nguyên tác
nhưng cũng cho thấy nhân vật trữ tình trong
niềm hứng khởi đã nhìn muôn trùng sóng bạc
không phải như những trở ngại đáng sợ mà như
một yếu tố kích thích.
- Câu 7: Âm điệu rắn rỏi, thể hiện lời nguyện
thề dứt khoát, thiêng liêng với chính mình,
trước bạn bè, đồng chí và đồng bào.
- Câu 8: Âm điệu nhịp nhàng, bay bổng, cao
dần, xa dần làm cho lời nguyện biến thành
hành động, dạt dào niềm lạc quan, phơi phới
niềm tin.
Bước 4: GV nhận xét, chốt kiến thức

III. Tổng kết:
Hướng dẫn HS tổng kết bài học
1.. Nghệ thuật:
Trình bày thành công nghệ thuật và ý nghĩa văn -Ngôn ngữ khoáng đạt: hình ảnh
bản?
kì vĩ sánh ngang tầm vũ trụ -> chí
GV Tích hợp kiến thức Giáo dục công dân lớp khí, quyết tâm, khát vọng.
10( bài CÔNG DÂN VỚI SỰ NGHIỆP XÂY
-Gịong thơ tâm huyết sâu lắng mà
DỰNG VÀ BẢO VỆ TỔ QUỐC) để hướng
sục sôi, hào hùng động từ
dẫn học sinh tìm hiểu trách nhiệm đối với Đất mạnh, ngắt nhịp dứt khoát, câu
nước.
khẳng định, từ tình thái -->lời
thơ rắn rỏi, cảm xúc mãnh liệt.
2. Ý nghĩa văn bản:
Bài thơ thể hiện lí tưởng cứu
* Tổng kết bài học theo những câu hỏi của GV. nước cao cả, nhiệt huyết sôi sục,
tư thế đẹp đẽ và khát vọng lên
đường cháy bỏng của nhà chí sĩ
cách mạng trong buổi đầu ra đi
tìm đường cứu nước.
 3.LUYỆN TẬP ( 5 phút)

10

Hoạt động của GV - HS

Kiến thức cần đạt

GV giao nhiệm vụ:
1.Câu nào dưới đây có ý nghĩa giống với câu
“Há để càn khôn tự chuyển dời” ?
a. Chí làm trai nam, bắc, tây, đông - Cho phỉ
sức vẫy vùng trong bốn biển
(Nguyễn Công Trứ)
b. Công danh nam tử còn vương nợ - Luống
thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu
(Phạm Ngũ Lão)
c. Làm trai cho đáng nên trai - Phú Xuân đã
trải, Đồng Nai đã từng (Ca dao)
d. Giang sơn còn tô vẽ mặt nam nhi - Sinh
thời thế phải xoay nên thời thế
(Phan Bội Châu)

Đáp án: 1d,2b,3b

2.Câu thơ nào nói đến khát vọng lưu danh
thiên cổ ?
a. ư bách niên trung tu hữu ngã
b. Khởi thiên tải hậu cánh vô thùy
c. Giang sơn tử hĩ sinh đồ nhuế
d. Hiền thánh liêu nhiên tụng diệc si
3. Câu thơ nào bộc lộ khát vọng tìm con
đường mới để cứu nước của một nhà nho
ngang tàng, táo bạo ?
a. Giang sơn tử hĩ sinh đồ nhuế
b. Hiền thánh liêu nhiên tụng diệc si
c. Nguyện trục trường phong Đồng hải khứ
d. Thiên trùng bạch lãng nhất tề phi
- HS thực hiện nhiệm vụ:
- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ:

 4.VẬN DỤNG ( 5 phút)
Hoạt động của GV - HS
Kiến thức cần đạt
GV giao nhiệm vụ:

1/ Văn bản trên có chủ đề: Bài thơ thể hiện
11

1/ Nêu chủ đề và thể
thơ của văn bản?
2/ Nhân vật trữ tình
trong bài thơ là ai?Hãy chỉ ra
những cung bậc tình cảm
chính của nhân vật trữ tình
ấy.
3/ Trình bày chất thơ
hùng tráng trong hai câu thơ
kết ?
- HS thực hiện nhiệm vụ:
- HS báo cáo kết quả thực
hiện nhiệm vụ:

chí làm trai tiến bộ, khát vọng mãnh liệt, ý thức cá
nhân và trách nhiệm cao cả, tư thế hăm hở ra đi hoà
với vũ trụ…của nhà chí sĩ cách mạng trong buổi ra
đi tìm đường cứu nước.
Thể thơ: thất ngôn bát cú Đường luật.
2/ Nhân vật trữ tình trong bài thơ là Phan Bội
Châu. Những cung bậc tình cảm chính của nhân vật
trữ tình : đau đớn trước việc đất nước chìm đắm
trong cảnh nô lệ ; lạc quan, quyết tâm hành động để
giải phóng dân tộc.
3/ Chất thơ hùng tráng trong hai câu thơ kết :
- Chất thơ thể hiện ở không gian hết sức
hùng vĩ:bể Đông;muôn trùng sóng bạc
- Chất thơ còn thể hiện ở hình ảnh con người
với những hành động hết sức hăm hở, mạnh mẽ,
cùng bay lên với hàng ngàn con sóng bạc đầu. Con
người không bị chìm khuất, biến mất trong không
gian cao rộng. Trái lại, họ vượt lên rất chủ động,
mạnh mẽ với một nội lực hùng hậu để thực hiện
khát vọng làm nên điều kì lạ mà nhà thơ đã nói đến
trong câu thơ mở đầu.

 5 . TÌM TÒI, MỞ RỘNG.( 5 phút)
Hoạt động của GV - HS

Kiến thức cần đạt

GV giao nhiệm vụ:
+ Vẽ bản đồ tư duy bài học
+ Viết đoạn văn ngắn ( 5 đến
7 dòng) bày tỏ suy nghĩ về
chí làm trai đối với thanh
niên ngày nay.
-HS thực hiện nhiệm vụ:
- HS báo cáo kết quả thực
hiện nhiệm vụ:
-GV nhận xét, chốt kiến
thức

+ Vẽ đúng bản đồ tư duy
+ Đoạn văn đảm bảo các yêu cầu :
-Hình thức : đảm bảo về số câu, không được
gạch đầu dòng, không mắc lỗi chính tả, ngữ pháp.
Hành văn trong sáng, cảm xúc chân thành ;
-Nội dung : Từ quan niệm mới mẻ của Phan
Bội Châu về chí làm trai trong văn bản là phải thấy
rõ trách nhiệm của mình với cộng đồng, biết dứt
khoát từ bỏ cái học từ chương, sách vở, học sinh
bày tỏ suy nghĩ của bản thân về chí làm trai đối với
tuổi trẻ hôm nay. Đó là sống có lí tưởng, ước mơ,
gắn trách nhiệm giữa cá nhân với Tổ quốc, đất
nước...Phê phán một bộ phận thanh niên sống
12

không có lí tưởng, xa rời thực tế, thờ ơ với vận
mệnh dân tộc. Rút ra bài học nhận thức và hành
động.
Giao bài và hướng dẫn học bài, chuẩn bị bài ở nhà.( 5 phút)
1. Củng cố: Qua bài thơ cần nắm được quan niệm về chí làm trai của PBC; Thấy
được giọng thơ tâm huyết sục sôi của tác giả.
2. Luyện tập: HS học thuộc phần phiên âm và dịch thơ của bài thơ. Nắm được
những nét chính về giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ.
3. Chuẩn bị bài mới: “Nghĩa của câu”. Học sinh đọc trước bài học.
Nắm được hai thành phần nghĩa của câu, đặc biệt là nghĩa sự việc.
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
.......................................................................................................................
Tuần
Ngày soạn:

Ngày kí

TIẾT 74 +80 Tiếng Việt
Ngày soạn:
NGHĨA CỦA CÂU
A. VẤN ĐỀ CẦN GIẢI QUYẾT
I. Tên bài học : Nghĩa của câu
II. Hình thức dạy học : DH trên lớp.
III. Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
1. Giáo viên:
- Phương tiện, thiết bị:
+ SGK, SGV, Tư liệu Ngữ Văn 11, thiết kế bài học.
+ Máy tính, máy chiếu, loa...
- PPDH: Phát vấn, thuyết trình, nêu vấn đề, thảo luận nhóm, trò chơi
2. Học sinh: Sách giáo khoa, bài soạn.
B. NỘI DUNG BÀI HỌC
Nghĩa của câu
C. MỤC TIÊU BÀI HỌC
1. Kiến thức :
a/ Nhận biết: HS nhận biết được “ nghĩa sự việc”, “nghĩa tình thái” – hai thành
phần nghĩa của câu .
b/ Thông hiểu: HS hiểu ý nghĩa “ nghĩa sự việc”, “nghĩa tình thái” – hai thành
phần nghĩa của câu
c/Vận dụng thấp: HS lí giải được ý nghĩa “ nghĩa sự việc”, “nghĩa tình thái” – hai
thành phần nghĩa của câu
13

d/Vận dụng cao:
- Vận dụng “ nghĩa sự việc”, “nghĩa tình thái” để lĩnh hội và tạo lập văn bản
2. Kĩ năng :
a/ Biết làm: bài tập tiếng Việt liên quan nghĩa sự việc và nghĩa tình thái
b/ Thông thạo: xác định nghĩa của câu
3.Thái độ :
a/ Hình thành thói quen: tìm hiểu nghĩa của câu
b/ Hình thành tính cách: tự tin , sáng tạo khi trình bày nghĩa của câu
c/Hình thành nhân cách:
-Biết nhận thức được ý nghĩa của câu trong văn bản
-Có ý thức giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.
4. Những năng lực cụ thể học sinh cần phát triển:
- Năng lực thu thập thông tin liên quan đến nghĩa của câu
- Năng lực đọc – hiểu văn bản để tìm nghĩa của câu
- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận nghĩa của câu
- Năng lực sử dụng công nghệ thông tin để tóm tắt , vẽ sơ đồ tư duy bài học
- Năng lực tạo lập văn bản nghị luận.
D. TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC BÀI HỌC
 1. KHỞI ĐỘNG ( 5 phút)

Hoạt động của Thầy và trò
- GV giao nhiệm vụ: Điền vào chỗ trống các câu sau:
(1)……………….được dùng để thể hiện cách nhìn
của người nói đối với sự việc được nói đến trong câu.
(2)……………….được dùng để bộc lộ tâm lí của
người nói (vui, buồn, mừng, giận...).
(3)………………là những bộ phận không tham gia
vào việc diễn đạt nghĩa sự việc của câu nên được gọi là
thành phần biệt lập.
- HS thực hiện nhiệm vụ:
- HS báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ: (1)Thành phần
tình thái – (2)Thành phần cảm thán –(3) Các thành phần
tình thái, cảm thán
Từ đó, giáo viên giới thiệu Vào bài: Trong phần Ghi
nhớ sách Ngữ văn 9, tâp hai, NXB Giáo dục Hà Nội, 2005
đã tổng kết tác dụng thành phần tình thái và thành phần
14

Chuẩn kiến thức kĩ
năng cần đạt,
năng lực cần phát
triển
- Nhận thức được
nhiệm vụ cần giải
quyết của bài học.
- Tập trung cao và
hợp tác tốt để giải
quyết nhiệm vụ.
- Có thái độ tích
cực, hứng thú.

cảm thán trong câu. Để thấy rõ hơn 2 thành phần nghĩa này,
chúng ta đi vào tìm hiểu bài NGHĨA CỦA CÂU.
 2. HÌNH THÀNH KIẾN THỨC
Hoạt động của GV - HS

Kiến thức cần đạt

GV hướng dẫn HS tìm hiểu mục 1.1 SGK
và trả lời các câu hỏi
Bước 1: GV giao nhiệm vụ
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ
HS Khảo sát bài tập
Bước 3: HS báo cáo kết quả thực hiện
1. Các sự việc:
- Cặp A: cả 2 câu cùng nói đến sự việc
Chí Phèo từng có thời ao ước có một gia
đình nho nhỏ.
- Cặp B: cả hai câu cùng đề cập đến sự
việc người ta cũng bằng lòng.
2. Nhận xét
- Câu a1 có từ hình như thể hiện thái độ
chưa chắc chắn. - Câu a2 không có từ
hình như: thể hiện thái độ tin cậy cao.
- Cặp câu bl/ b2 đều đề cập đến một sự
việc. Câu bl bộc lộ sự tin cậy. Câu b2 chỉ
đề cập đến sự việc.
Kết luận
-Mỗi câu thường có hai thành phần nghĩa:
Thành phần nghĩa sự việc và thành phần
nghĩa tình thái.
-Các thành phần nghĩa của câu thường có
quan hệ gắn bó mật thiết. Trừ trường hợp
câu chỉ có cấu tạo bằng từ ngừ cảm thán.
Bước 4: GV nhận xét, chốt kiến thức
Thao tác 1 : nghĩa sự việc
Bước 1: GV giao nhiệm vụ
GV hướng dẫn HS tìm hiểu mục II SGK
và trả lời các câu hỏi
- Nghĩa sự việc của câu là gì?

I. Tìm hiểu chung
1. Tìm hiểu ngữ liệu:
a - Nghĩa sự việc: thông báo là Chí
Phèo đã ao ước một gia đình nho nhỏ
- Nghĩa tình thái: ở ví dụ a 2 thì là
câu phỏng đoán, chưa chắc chắn.
"hình như"
2. Kết luận: Mỗi câu thường có 2
thành phần nghĩa: đề cập đến một sự
việc (hoặc một vài sự việc) gọi là
nghĩa sự việc (còn gọi là nghĩa miêu
tả hay nghĩa biểu hiện,...) nghĩa tình
thái, để bày tỏ thái độ, sự đánh giá
của người nói đối với sự việc đó.

II. Nghĩa sự việc.
1. Khái niệm: Nghĩa sự việc của câu
là thành phần nghĩa tương ứng với sự
việc mà câu đề cập đến . Sự việc
trong hiện thực khách quan rất đa
dạng và thuộc nhiều loại khác nhau.
Do đó , câu cũng có nghĩa sự việc
khác nhau. ở mức độ khái quát, có

- Cho biết một số biểu hiện của nghĩa sự
việc. ?
15

- Nghĩa sự việc thường được thể hiện ở
thành phần ngữ pháp nào của câu?
- GV đưa ví dụ:
(1) Xe sắp chạy rồi.
(2) Đứa bé ốm hôm nay đã đỡ nhiều.
(3) Chuột.
(4) Chao ôi!

thể phân biệt một số nghãi sự việc và
phân biệt câu biểu hiện nghĩa sự việc.
2. Biểu hiện: - Câu biểu hiện hành
động.
- Câu biểu hiện trạng thái, tính chất,
đặc điểm:- Câu biểu hiện quá trình:Câu biểu hiện tư thế:- Câu biểu hiện
sự tồn tại:- Câu biểu hiện quan hệ:
=> Nghĩa sự việc của câu được biểu
hiện nhờ những thành phần ngữ pháp
như chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, khởi
ngữ và một số thành phần phụ khác.
Mỗi câu có thể biểu hiện một sự việc,
cũng có thể biểu hiện một số sự việc.
- Ghi nhớ.
- Luyện tập:

Thao tác 2: Luyện tập. Thảo luận nhóm.
Đại diện nhóm trình bày. GV nhận xét và
cho điểm.
Bước 1: GV giao nhiệm vụ
- Nhóm 1: Bài tập 1 - 4 câu đầu
- Nhóm 2: Bài tập 1- 4 câu cuối;
- Nhóm 3: Bài tập 2.
- Nhóm 4 : bài tập 3
GV tích hợp với bài Thành phần tình
thái trong Ngữ văn 9
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ
HS đọc mục II SGK và phân tích những
biểu hiện của nghĩa sự việc qua các ngữ
liệu sgk..
Bước 3: HS báo cáo kết quả thực hiện
HS trả lời: Nghĩa miêu tả ở câu (1) và câu
(2) phản ánh việc, câu (3) phản ánh (sự
tồn tại của) con vật, câu (4) không có
nghĩa miêu tả.
* Nhóm 1 trình bày kết quả thảo luận:
- Câu 1 diễn tả hai sự việc (trạng thái):
ao thu lạnh/nước thu trong
− Câu 2 nêu một sự việc (đặc điểm):
thuyền… bé
− Câu 3 nêu một sự việc (quá trình):
sóng… gợn
− Câu 4 nêu một sự việc (quá trình):
lá… đưa vèo
* Nhóm 2 trình bày kết quả thảo luận:
− Câu 5 nêu hai sự việc, trong đó có một
sự việc (trạng thái): Tầng mây lơ
lửng, một sự việc (đặc điểm): trời xanh
ngắt
16

− Câu 6 nêu hai sự việc, trong đó một
sự việc (đặc điểm): ngõ trúc quanh co,
một sự việc (trạng thái): khách vắng teo
− Câu 7 nêu hai sự việc (tư thế): tựa
gối/buông cần
− Câu 8 nêu một sự việc (hành động):
cá … đớp
* Nhóm 3 trình bày kết quả thảo luận:
Bài tập 2 a. Nghĩa tình thái thể hiện ở các
từ: Kể, thực, đáng. các từ còn lại biểu hiện
nghĩa sự việc
b. Từ tình thái “có lẽ” -> phỏng đoán (mới
là khả năng, chưa hoàn toàn chắc chắn)
c. SV1 “Họ cũng phân vân như mình”
(phỏng đoán chưa chắc chắn) Dễ (Từ tình
thái) : có lẽ, hình như
SV2: “mình cũng không biết rõ con gái
mình có hư hay là không”. Đến chính
ngay mình (Từ tình thái)
* Nhóm 4 trình bày kết quả thảo luận:
Nghĩa tình thái ở câu này phải thể hiện sự
đánh giá chủ quan mang tính khẳng định
của nhân vật Huấn Cao, do đó chọn từ
hẳn là phù hợp.
Bước 4: GV nhận xét, chốt kiến thức
Thao tác 2 : nghĩa tình thái
Bước 1: GV giao nhiệm vụ
GV hướng dẫn HS tìm hiểu mục III SGK
và trả lời các câu hỏi
- Nghĩa tình thái của câu là gì?
- Các trường hợp biểu hiện của nghĩa tình
thái ?
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ
HS đọc mục III SGK và phân tích
những biểu hiện của nghĩa sự việc qua
các ngữ liệu sgk..
Bước 3: HS báo cáo kết quả
Sự biểu hiện
- Khẳng định tính chân thực của sự việc
- Phỏng đoán sự việc với độ tin cậy cao
17

III. Nghĩa tình thái.
1. Khái niệm:
- Nghĩa tình thái biểu hiện thái độ, sự
đánh giá của người nói đối với sự
việc hoặc đối với người nghe.
2. Các trường hợp biểu hiện của
nghĩa tình thái.
a. Sự nhìn nhận đánh giá và thái
độ của người nói đối với sự việc
được đề cập đến trong câu :
b. Tình cảm, thái độ của người nói
đối với người nghe :
- Tình cảm thân mật, gần gũi.
- Thái độ bực tức, hách dịch.
- Thái độ kính cẩn.
3. Ghi nhớ : SGK.

hoặc thấp.
IV. Luyện tập.
- Đánh giá về mức độ hay số lượng đối
với một phương diện nào đó của sự việc. Bài tập 1.
- Đánh giá sự việc có thực hay không có
Bài tập 2.
thực đã xảy ra hay chưa xảy ra.
- Khẳng định tính tất yếu, sự cần thiết hay
khả năng của sự việc.
Bước 4: GV nhận xét, chốt kiến thức
Thao tác 2: Luyện tập. Thảo luận nhóm.
Đại diện nhóm trình bày. GV nhận xét và
cho điểm.
- Nhóm 1: Bài tập 1
- Nhóm 2: Bài tập 2
- Nhóm 3: Bài tập 3.
- Nhóm 4 : bài tập 4
* Nhóm 1 trình bày kết quả thảo luận:
Nghĩa sự việc
Nghĩa tình thái
a. Hiện tượng nắng Chắc: Phỏng
mưa ở hai miền
đoán độ tin cậy
khác nhau.
cao
b. Ảnh của mợ Du Rõ ràng là:
và thằng Dũng
Khẳng định sự
việc
c. Cái gông
Thật là: Thái độ
mỉa mai
d. Giật cướp, mạnh Chỉ: nhấn mạnh;
vì liều
đã đành: Miễn
cưỡng.

Bài tập 3.
Bài tập 4:
Bài tập bổ sung
Đặt câu với mỗi từ ngữ tình thái sau:
chưa biết chừng, là cùng, ít ra, nghe
nói, chả lẽ, hoá ra, sự thật là, cơ mà,
đặc biệt là, đấy mà.
Trả lời
− Nó không đến cũng chưa biết
chừng!
− Cái áo này một trăm ngàn là
cùng!
− Nghe nói lại sắp có bão.
− Chả lẽ giá cả cứ tăng mãi?
− Nói thế hoá ra tôi lừa anh à?
− Sự thật là cô Hoa đã chia tay
anh Nam.

* Nhóm 2 trình bày kết quả thảo luận:
- Nói của đáng tội: Rào đón đưa đẩy.
- Có thể: Phóng đoán khả năng
- Những:...