T R ttlN G QUOC UYEN

CHU TICH

HO o n M IM

,

vO i
THf: DUC TH6 THAO

NHA XUAT BAN THE DUC THE THAO

TRƯƠNG QUỐC UYÊN

CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
với

THỂ DỤC THỂ THAO

NHÀ XUẤT BẦN THỂ

Dực

H à Nôi - 2003

THE THAO

Lời giói tíiiệu
Hàng chục năm qua, nhất là trong thòi kỳ đối mối
hiện nay, đưỢc sự quan tâm lãnh đạo của Đảng và Nhà
nước, Thể dục thể thao nước ta đã đạt được những thành
tích đáng mừng về các mặt: Thể dục thể thao quần
chúng, Giáo dục thể chất trong nhà trường, Thể thao
thành tích cao, Đào tạo cán bộ vv... Nền Thể dục thể
thao Việt Nam ngàv càng khắng định vỊ thế của mình ở
Đông Nam Á, Châu Á và Thê giới. Những thành tựu đó
luôn gắn liền với sự quan tâm và chỉ hướng của Bác Hồ
úc sinh thời. Nhân kỷ niệm 57 năm, ngày Chủ tịch Hồ
Chí Minh kính yêu I'a lòi kêu gọi "Toăn dân tập thể dục”
và ký Sắc lệnh thành lập Nha Thanh niên và Thể dục,
tổ chức tiền thân của ngành Thể dục thể thao và nhân
kỷ niệm 113 năm nẹày sinh của Ngưòi, Nhà xuát bản
Thô dục Thể thao tái bản cuôn sách “C hủ tich H ồ Chí
M in h với T hê d u c T h ế th a o ” ('ùn tnc giá Trương Quôc
ưyỏn. Đây là một việc làm )'ất ctáug trán trọng.
Ciiôn sác lì “C hủ tịch
H ồ C hí M in h với Thê d ụ• c
«
Tìiê th a o '' xiiât bản lẩn dổii v;ìo năm 2000. được đông
3

đảo bạn đọc trong và ngoài ngành Thê dục thê thao
hoan nghênh và đón nhận. Tái bản lần này, cuôn sách
được bô sung và hoàn chỉnh hơn, n h ấ t là phần nói tối tư
tưởng Hồ Chí Minh về Thế dục thể thao, đã và đang
được Đảng, Nhà nước ta phát triển và chỉ đạo có hiệu
quả.
Chúng ta mãi mãi ghi nhớ công ơn Bác Hồ đã dành
cho Thê dục thể thao sự quan tâm chăm sóc ân cần của
Người. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, Ngành
Thể dục thể thao đang phôi hỢp chặt chẽ với các Ngành,
đoàn thế quyết tâm thực hiện những ý tưởng và lòi căn
dặn của Bác Hồ, nhằm đưa sự nghiệp Thể dục Thể thao
nước nhà không ngừng phát triển m ạnh mẽ.
Tôi hy vọng cuôn sách “C hủ tịc h H ồ C hí M in h với
T h ê d u e T h ê th a o ” tái bản lần này sẽ giúp ích nhiều
cho công tác tuyên truyền giáo dục, học tập, nghiên cứu
tư tưởng Hồ Chí minh vê Thể dục thể thao và tiêp tục
động viên tinh thần cuộc vận động “Toàn dân rèn luyện
th â n thể theo gương Bác Hồ vĩ đại” thu được nhiều
th à n h tích.

PGS.TS N guyễn D anh Thái
Bỏ TRƯỞNG - CHỦ NHIÊM ỦY BAN THỂ DUC THỂ

thao

Lời ^ gọi toàn dãn tập thể dục
Ị

iữ gìn dân chủ, xây dựng nước nhà, gây ổời sống
mới, việc gì cũng cần có sức khoẻ mới làm tbàiilĩ

công.
Mỗi m ột người dân yếu ớt, tức là lảm cho cả nước yếu
ớt inột phần; mỗi m ột người dân mạnh khoẻ, tức là góp
phíin cho cả nước mạnh khoẻ.
Vậv nên ỉuyện tập thê dục, bồi bổ sức khoẻ là hổn phận
của mỗi m ột người dân yêu nước.
Việc đó không tốn kém, khó khăn gì, gái trai, già trè, ai
cũng nên làm và ai cũng làm dưỢc. Mỗi người lúc ngủ
dậy, tập ít p h ú t th ể dục, ngày nào cũng tập thì khí huyết
lưu thông, tinh thần đầy dủ. N hư vậy là sức kboẻ.
Dân cường thỉ nước thịnh. Tôi m ong đồng hào ta ai
cũng gắng tập thể dục.
Tự tôi ngày nào cũng tập.
Tháng 3 năm 1946

H ổ CHÍ MINH
5

NỀN THE DỤC THE THAO MỚI
CỦA NƯỚC VIỆT NAM MỚI

I. MẤY NÉT VỀ NỀN THỂ DỤC THỂ THAO NƯỚC TA
TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945
Dân tộc Việt nam có hơn bôn ngàn năm lịch sử dựng
nước và giữ nước. VỚI ý chí bất khuất, kiên cường, dân
tộc ta đã làm nên những chiến tích vô cùng hiển hách;
chông giặc ngoại xâm, mổ mang đất nước, lập nên non
sông gâ'm vóc mãi mãi vững bền, sáng tạo ra nên văn
hoá đậm đà bản sắc dân tộc. trong đó có văn hoá thê
thao. Nền Thể dục thể thao dân tộc được bắt nguồn từ
lao động sáng tạo và chiến đấu chôn^ xâm lăng của
nhân dân ta. Trong xã hội phong kiến và thòi kỳ thuộc
Pháp, mặc dù chủ yếu mang tính chất tự phát, phạm VI
và đôi tưỢng hẹp, thiếu định hướng phục vụ đại chúng,
nhưng nhìn chung Thể dục thế thao của dán tộc Việt
Nam luôn thực sự gắn V (3 i công cuộc báo vệ Tô quôc, quê
iương, gắn với cuộc sống của người lao động, góp phần
vun đắp tinh thần cộng đồng, làm phong phú đòi sống
văn hoá của dân tộc ta.

Trong xã hội phong kiến, mạc dù có nhiều hạn chê do
sự chi phôi của ý thức hệ phong kiến thiển cận, nềr thể
dục thế thao dân tộc Việt Nam vẫn thể hiện được tính
phong phú của nó thông qua các hình thức: Rèn luyện
kỹ năng chiến đấu sử dụng binh khí (gươni, giáo v.v...)
và tay không; rèn luyện đôi chân nhanh nhẹn, bền bỉ
dẻo dai cho binh lính ra chiến trận và th an h niên giữ
nước giữ làng; tổ chức vui chơi, thi đấu vào những ngày
xuân nhàn rỗi, trong các lễ hội truyền thông và lễ mừng
chiến thắng, với các loại hình như; võ, vật cổ truyền, bơi
thuyền, bơi lặn, chạy băng đồng, vượt dôc, kéo co, đánh
cù, đánh phêt, đá cầu chinh, ném còn, đẩy gậy, đua
ngựa, đua voi v.v...
Mặt tích cực của phong trào tập luyện các môn thể
thao dân tộc trong các thời kỳ lịch sử của xã hội phong
kiến là nó luôn gắn liền với việc huấn luyện quân sĩ
hàng ngày trong các binh chủng như bộ binh, kỵ binh,
tượng binh, thủy binh về phép đánh địch bằng tay
íhông, bằng binh khí, rượt đuổi địch, vượt sông, vượt
đèo, băng rừng, các phép đánh trận, phá trận vv...
Trong dân chúng mỗi khi có giặc ngoại xâm thì phong
trào luyện tập võ nghệ, rèn luyện sức khoẻ đưỢc dấy lên
m ạnh mẽ trong thanh niên. Các bô lão động viên con
cháu mình tích cực luyện tập, sẵn sàng bảo vệ xóm
àrg. quê hương Tố quôc. Nhân dân ta già trẻ gái trai,
dù được hay không được luyện tập, nhưng ai cũng rất
chuộng võ dũng. Họ đề cao và kính trọng những ngưòi
8

có sức khoẻ tôt, thể chất cường tráng, giỏi võ, giỏi vật,
dũng cảm chiến đâ'u chông xâm lăng, chông áp bức bóc
lột bạo tàn. N hân dân ta cũng rất ham thích xem và cô
vũ những cuộc đấu võ, đấu vật, bơi thuyền, bơi chải và
các môn thể thao dân tộc khác đưỢc tô chức trong các
ngày lễ hội, ngày lễ mừng chiến thắng.
Mhững mặt tích cực của Thể dục thê thao trong xã
hội trải qua nhiều th ế hệ đã đưỢc kết tinh th à n h tru y ền
thống thượng võ của dân tộc ta, một trong những
truyền thông cao đẹp truyền từ đòi này qua đòi khác
trong suôt bôn ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước
và ngày nay chúng ta cần phải phát huy mạnh mẽ
trong sự nghiệp xây dựng nền Thê dục thê thao xã hội
chủ nghĩa Việt Nam.
Mặc dù bị ý thức hệ phong kiến chi phôi làm cho Thê
dục thế thao của dân tộc ta còn có nhiều mặt hạn chế cơ
bản như: phong trào tập luyện phần nhiều mang tính
tự phát, được chăng hay chớ, không có cơ sở xã hội vững
chắc, thiếu tính đại chúng, người có tuổi hầu như không
tham gia tập luyện, nữ giới thường bị cấm kỵ tập luyện,
vui chơi các môn thế thao dân tộc do tư tưởng lạc hậu
“Trọng nam khinh nữ”, tuy vậy lịch sử dân tộc ta cũntỊ
đã từng có những đội quân nữ hùng mạnh với nhiều nủ
tướng giỏi võ nghệ trong cuộc khởi nghĩa của Hai Bà
Trưng và cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu, làm nên những
chiến công hiển hách.
Cuôl th ế kỷ XIX và đầu th ế kỷ XX, một sô" môn thế
9

thao hiện đại từ phương Tây đưỢc đưa vào nước ta làm
cho Thê dục thể thao Việt Nam phong phú hơn vê loại
hình. Do tính chất sôi nổi, hào hứng của các môn này đã
thu h ú t không ít th a n h thiếu niên nước ta tự tổ chức vui
chơi, thi đấu giao hữu không chỉ ở th à n h thị mà cả ở các
àng quê. Bên cạnh phong trào tập luyện vvii chơi thi
đấu tự phát các môn thê thao hiện đại của thanh thiếu
niên, phong trào tập luyện các môn thể thao dân tộc
nhất là võ, vật vẳn được duy trì. Nhiều thanh niên
tráng kiện giỏi võ nghệ đã xung vào các đội quân khởi
nghĩa chông thực dân Pháp của Trương Công Định,
Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám v.v... và cũng
chính từ đó thực dân Pháp rấ t lo sỢ, chúng cấm đoán,
bắt bớ những th anh niên Việt Nam luyện võ, rèn sức.
Gần 100 năm thống trị đất nước ta, thực dân Pháp
loàn toàn không có thực tâm chủ trương p hát triển nền
Thể dục Thể thao Việt Nam. Ngược lại, chúng sử dụng
Thể dục Thể thao và khuyến khích phát triển một sô'
môn thê thao hiện đại nhằm phục vụ lợi ích thông trị
của bọn thực dân bản xứ.

Đứng trước phong trào cách mạng của nhân dân ta
ngày càng dâng cao, năm 1940, viên thiếu tá hái quân
Pháp tôn là Ducouroy đã đề xướng phong trào “Khoẻ đế
phụng sự" nhằm thu h ú t một bộ phận thanh thiếu niên
ta vào các cuộc đua tranh giành giật, ăn thua gay gắt
trên các đấu trường thể thao trong nước và Đông Dương
như các cuộc đua'xe đạp xuyên Việt, vòng quanh Đông

10

Dương, các trận đá bóng giữa các đội tuyến thanh niên
của ba miền Bắc, Trung, Nam, nhằm lảm cho thanh
niên ta xa rời hoặc lãng quên nhiệm vụ đấu tranh giành
độc lập cho dân tộc, hoặc lôi kéo th a n h niên làm tay sai
đắc lực cho chúng, chia rẽ nhân dán ta đê chúng dễ bể
thông trị. Trong “Đề cương văn hoá Việt Nam” nám
1943, Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sán Đông
Dương (Đảng Cộng sản Việt Nam ngày nay) đã vạch
trần dã tâm của thực dân Pháp thông qua các phong
trào 'T h a n h niên Hướng đạo". “Khoé để phụng sự” v.v...
“Làm ra vẻ sán sóc đến trí dục. thê dục và đức dục''í^^
cho tuổi trẻ Việt Nam. Đồng chí Trường Chinh, nguyôn
Tống Bí thư Đảng ta cũng đã từng chỉ rõ: “Bọn thực dân
Pháp... gây phong trào th an h niôn thế dục rầm rộ
không ngoài mục đích chinh phục và mô hoặc thanh
niên Việt Nam. khiến cho họ quên nhiệm vụ cứu nước,
nhưng đủ sức làm trâu ngựa cho N hật Pháp
Sau
này, trong hồi ký “Sự phản bội của tôi ơ Đông Dương"
^3ucouroy đã thú nhận âm mưu của y dùng Thê dục thế
thao vào mục đích ngăn chặn cuộc đấu tranh giái phóng
dân tộc của nhân dân Việt Nam, đê thực dân Pháp dễ
bề tiếp lục thông trị đất nước ta.
(1) Để cương văn hoá Việt N a m (nám 194S) của Ban thương vụ
Trung ương Đ áng Cộng sán Đòng Dương, NXB S ự thật, Ha
Nòi 1971, tr 365)
(2) Trường Chinh, Chủ nghĩa Mác và ưăn hoá Việt Nam. in lấn
thừ hai, NXB S ự Thật, Hà Nội 1974, tr 5 í, 60)

11

Tóm lại, mặc dù thực dân cố tình làm trệch hướng,
song Thể dục thế' thao nước ta trong thời kỳ thuộc Pháp
về cơ bản vẫn thuộc về dân tộc, do n h ân dân tự gây
dựng lên để phục vụ cho mình, cho đất nước. Nhiều môn
thể thao dân tộc và một sô" môn thể thao hiện đại vẫn
đưỢc quần chúng lao động, n h ấ t là lứa tuổi th a n h thiếu
niên tô chức tập luyện, vui chơi, thi đấu trong những
ngày xuân, những ngày hội hè nhằm duy trì đòi sống
văn hoá thể chất và p h á t huy tinh th ần thượng võ của
dân tộc. Nhiều môn phái Võ dân tộc được nhân dân ta
giữ gìn, tập luyện bí m ật ở các làng quê, trên núi rừng,
sẵn sàng chông lại bọn thực dân thông trị.

n. CHỦ TỊCH H ồ CHÍ MINH KHAI SINH NỀN THỂ
DỤC THỂ THAO CÁCH MẠNG
1. N gành Thể dục th ể thao cách m ạn g ra đời
Trong xã hội phong kiến, ở nước ta không hề có một
tổ chức chuyên trách nào điều hành các hoạt động thể
dục thể thao của dân tộc. Các hoạt động này chủ yếu
gắn với việc quân của triều đình, do các tướng lĩnh trực
tiếp tiến hành tổ chức h u ấ n luyện, tập dượt, vui chơi,
thi đấu trong binh lính. Còn phong trào Thể dục thể
thao dân tộc của dân chúng thì Nhà nước phong kiến từ
trung ương xuông đến tậ n xã thôn h ầu như không đứng
ra trực tiếp điều hành các hoạt động này. Phong trào
chủ yếu mang tính tự ph át trong th a n h niên, thiếu
niên, trung niên, họ sáng tạo ra các trò chơi vận động

12

vui khoẻ, hình thành các lò vật, lập ra các môn phái võ
thuật, tự tổ chức tập luyện, vui chơi, thi đấu tran h giải
trong làng, ngoài xã. Tuy nhiên vào những ngày lễ
mừng chiến thắng, Nhà nước phong kiến vẫn huy động
các môn thể thao dân tộc, các trò chơi dân gian từ trong
dân chúng để tổ chức vui chơi, thi đấu gây không khí
hào hứng trong ngày lễ.
Thời kỳ nước ta dưới ách thông trị của bọn thực dân
Pháp, trước năm 1940, thực dân Pháp cho lập ra “Hội
Hưống đạo Việt N am ” nằm trong “Hội Hướng đạo Pháp
quôc”. Hội Hướng đạo Việt Nam chỉ chú trọng thu hút
thanh niên, thiếu niên về cách ăn mặc, học hành theo
lốì Pháp, còn hoạt động thể dục thể thao chỉ chiếm phần
rất nhỏ. Năm 1941, nhà cầm quyền Pháp ở nước ta cho
thành lập “Tổng cuộc Thế dục thế thao thanh niên" đê
điều hành phong trào “Khoẻ đê phụng sự” nhằm ngăn
chặn cuộc đấu tra n h giải phóng dân tộc của nhân dân
ta đang phát triển mạnh mẽ. Tố chức này cùng VỚI
phong trào “Khoẻ đế phụng sự” bị tan rã hoàn toàn
trước cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 194Õ của
nhân dân ta.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng VỚI Đảng ta lãnh đạo
toàn dân tiến hành cuộc cách mạng tháng Tám thành
công, lập nên nước Việt Nam dân chủ cộng hoà. Đất
nước vừa giành được độc lập dân tộc đã gặp phải biết
bao khó khăn, trở lực bởi thù trong giặc ngoài cộng
13

thêm VÓI nền kinh tê do chê độ cũ để lại rất nghèo nàn
ạc hậu, nhân dân nhiều nơi đói rét, dịch bệnh hoành
hành, sức khoẻ giảm sút nghiêm trọng, thất học và mù
chữ nặng nề. Trong hoàn cảnh đó Chủ tịch Hồ Chí Minh
cùng với Đảng ta đã đề ra nhiều chủ trương hết sức
đúng đắn, kịp thòi nhằm đẩy lùi những khó khăn trở
lực và Ngưòi kôu gọi đồng bào cả nước chông giặc đỏi,
giặc dô't. giặc ngoại xâm. Đồng thời do nhận thức sâu
sắc tẳm quan trọng của vai trố sức khoẻ con người, sức
ihoẻ nhân dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm ký sắc
lệnh thành lập ngành Y tế và ngành Thể dục thể thao
của nước Việt Nam mới.
Trước tết Ất Dậu nửa tháng, Chủ tịch Hồ Chí Minh
ký Sắc lệnh số 14. ngày 31 tháng giêng năm 1946 thành
ạp Nha Thê dục Trung ương thuộc Bộ Thanh niên, tiền
thân của ngành Thê dục thể thao ngày nay. Ngành Thể
dục thể thao mới ra đời có “nhiệm vụ là liên lạc mật
thiết với Bộ Y tế và Bộ Giáo dục để nghiên cứu phương
pháp và thực hành thể dục trong toàn quôc” nhằni
“Tăng bô sức khoẻ quôc dân và cải tạo nòi giông Việt
Nam”. Đổ tăng cường và mở rộng các hoạt động thổ'dục
thê thao và trực tiếp chỉ đạo công tác giáo dục thể chât
í'ho thố hộ trc. Chủ tịch Hồ Chí Minh ký tiếp sắc lệnh
S ( í 33 ngày 27 tháng 3 năm 1946 thàn h lập Nha Thanh
niên và Thê dục thuộc Bộ Quôc gia Giáo dục.
Ngành Thể dục thể thao mới là cơ quan tliam mưu
14

của Chính phủ cách mạng do Hồ Chủ tịch đứng đầu.
Đây là cơ quan quản lý, điều hành công tác thê dục thê'
thao trong phạm vi cả nước. Ngành Thể dục thê thao
mỏi là cơ quan đặc trách công tác thể dục thế thao vì lợi
ích của nhân dân và đất nước. Điều đó chưa từng có
trong lịch sử dân tộc Việt Nam từ trước cách mạng
tháng Tám.

2. Tư tưởng Hổ Chí M inh chỉ hướng cho sự hình
thành và phát triển nên Thê dục th ể thao cách
m ạng
Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người sáng lập nền Cộng hoà
Dân chủ Việt Nam. Chế độ mới này quyết định sự ra dời
và bản chất cách mạng của nền Thê dục thê thao mó'1 .
Đê nền Thể dục thể thao mới hình thành và phát triển
mang ban chất cách mạng, vì lợi ích của toàn dân và đất
nước thì điều cớ bản n hât là phái có sự định hướng đúng
đắn, chỉ ra được mục tiêu, nhiệm vụ rõ ràng'. Đê dáp
ứng điều đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết "LỜI kôu gọi
toàn dân tập thê dục”. Lòi kôu gọi toàn dân tạp thế dục
của Ngư'(Ji như ánh dương toả chiếu, dịnh hướng' cho sự
lình thành và phát th ể n nền Thê dục thê thao mỏi của
nước Việt Nam mới.
Vào một buói chiếu cưôi than^ .'-i năm I94(i, tại trụ HO'
Nha Thể dục Trun^r ương (nay là nhà sô 8 đường ĩỉoàn.u
Diệu, Hà Nội) tập thê cán hộ của Nha đang tháo luạii
công tác. tìm cách phát độns phong trào thê dục thê
lõ

thao, bỗng nhiên ông Bộ trưởng Bộ thanh niên kiêm
Giám đốc Nha thể dục Trung ương đi vào, hồ hởi t.iông
báo: “Hồ Chủ tịch viết Lời kêu gọi toàn dân tập thể
dục”. Lời kêu gọi tập thể dục do Bác Hồ tự tay viết với
văn phong bình dị, rõ ràng, ai cũng có thể hiểu được.
Ngưòi viết:
"'Giữ gìn dân chủ, xây dựng nước nhà, gây đời sống
mới, việc gi củng cần có sức khoẻ mới làm thành công
Mỗi một người dân yếu ớt, tức là làm cho cả nước yếu
ớt một phần; mỗi một người dân m ạnh khoẻ, tức là góp
phần cho cả nước m ạnh khoẻ.
Vậy nên luyện tập th ể dục, bồi bô sức khoẻ là bổn
phận của mỗi một người dân yêu nước.
Việc đó không tốn kém, khó khăn gi, gái trai, già trẻ,
ai củng nên làm ưà ai củng làm được. Mỗi người lúc ngủ
dậy, tập ít p h ú t th ể dục, ngày nào củng tập thi k h í huyết
lưu thông, tinh thần đầy đủ. N h ư vậy là sức khoẻ.
Dân cường thi nước thịnh. Tôi mong đồng bào ta ai
cũng gắng tập th ể dục.
Tự tôi ngày nào củng tập" (1)
Anh em trong Nha Thể dục Trung ương vô cùng phấn
khởi vì Lòi kêu gọi tập thể dục của Bác Hồ là ánh sáng dẫn
đường, chỉ lôi cho công tác thể dục thể thao cách mạng.
(1) H ồ Chi Minh: Toàn tập, xuất bản lần thứ hai, N X B Chính trị
Quốc gia, Hà Nội, 1995, tập 4, trang 212

16

Bác Hồ kêu gọi đồng bào tập Ihê dục. thực chất là rèn
uyện thân thể bằng nhiều hình thức, phương pháp và
những bài tập với những động tác kỹ thuật có tính quy
luật, khoa học. Từ “Thể dục” với nghĩa là giáo dục thê
chất. Vào những năm đầu thê kỷ XX, cụ Phan Bội
Châu, nhà yêu nước lớn đã từng nói tới “thê dục” gồm
thế dục tay không, thể dục có dụng cụ, thể dục giải trí...
Nguyên Thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng đã nói: “Chữ
thể dục hay lắm! Thể dục là giáo dục cư thể, đào tạo cơ
thể, rèn luyện cơ thể... Vận động là thê dục”
Như vậy. thể dục là giáo dục thê chất, rèn luyện thân
thế nhằm bảo vệ và táng cường sức khoè cho con người.
Hình thức, phương pháp và bài tập thê dục rất phong
phú.Theo nghĩa đó, Bác Hồ kôu gọi toàn thê đồng bào
tập thê dục không chỉ là tập theo bài thế dục phô thông
(bài thể dục buổi sáng cho mọi người), mà còn có thê tập

theo các hình thức, phương pháp, bài tập thê lực khác
nhau, tùv thuộc điều kiện sức khoẻ, lứa tuôi, thời gian
rỗi, nghề nghiệp, hoàn cảnh của mỗi người. Bàn thân
Bác Hồ sáng nào cũng tự tập bài thể dục phổ thông, bài
quyền, tạ tay v.v...

(1) Uy ban Thê dục thê thao: X ây dựng và p h á t triến nền Thê dục
thê thao Việt Natii dân tộc, khoa học và nhàn dán, NXB
TDTT, Hà Nội 1999, tr 186

17

Lời kôu gọi toàn dân tập thể dục của Hồ Chủ tịch đã
chỉ ra mục đích, tính chất của phong trào thể dục thể
thao, của nền thể dục thể thao mới của nước Việt Nam
mới. Người chỉ rõ; Mục đích là p h á t triển phong trào tập
thể dục đặng giữ gìn và bồi 'đắp sức khoẻ cho mọi người,
“Dân cường thì nước thịnh”. Sức khoẻ của toàn thể đồng
bào làm nên sự thịnh vượng cho đất nước, cuộc sông ấm
no hạnh phúc cho nhân dân. Ngưòi chỉ rõ tính chất đại
chúng của phong trào thể dục thể thao, của nền thể dục
thể thao mới; “Tôi mong đồng bào ta ai cũng gắng tập
thể dục”, từ già trẻ gái trai đều cần thiết tập thể dục.
Tập thể dục là yêu nước, bởi vì mỗi người dân có sức
■thoẻ mới tham gia “Giữ gìn dân chủ, xây dựng nước
nhà, gâv đòi sông mới, việc gì cũng cần có sức khoẻ mới
àm thành công... Dân cường thì nước thịnh”.
liời kêu gọi toàn dân tập thế dục của Bác Hồ với ý
tưởng cao đẹp của Người có ảnh hưởng sâu sắc tỏi tình
cảm, tinh thần và hành động của nhân dân và mọi
ngứời hăng hái làm theo tiếng gọi của vị lãnh tụ kính
yêu. Chỉ hai tháng sau khi Lòi kêu gọi toàn dân tập thể
dục của Bác Hồ đăng trôn báo Cứu quô'c số 199, ngày
27-3-1946, trong toàn quôc đã dấy lên phong trào
“Khoẻ vì nước” sôi nổi. Phong trào “Khoẻ vì nước” thực
chất là bước khởi đầu của nền thể dục thể thao mới còn
non trẻ nhưng đầy sinh lực phát triển.
18

3.
Chú tịch Hổ Chí Minh đích thân phát động
phong trào “K hoẻ vì nước'
Ngày 26-5-1946, Bác Hồ đến dự lễ khai mạc “Ngày
th a n h niên vận động” tố chức ỏ Thủ đô Hà Nội. Theo
một số hồi ký và tài liệu lịch sử thì chiều ngày 25-5, có
trận giao hữu bóng đá giữa đội Vệ quôc quân và đội
Thanh niên cứu quôc Hoàng Diệu. Bác Hồ đã đến sân
vận động và đá quả bóng danh dự, mỏ màn cho trận
giao hữu. Ngày 26-5, bắt đầu từ õ giò sáng, những đám
mây trắng còn lảng vảng trên bầu trời thủ đô Hà Nội
sau một đêm hè lặng gió, phô" phường bỗng nhiên tưng
bừng, rộn ràng hẳn lên. Cuộc diễu hành của tự vệ và
thanh niên Thủ đô diễn ra rầm rộ trên hầu khắp các
đưòng phô" lớn của 5 cửa ô, vừa đi vừa hô vang khấu
hiệu; “Hồ Chủ tịch muôn năm!”; “Nhiệt liệt hưởng ứng
Lời kêu gọi tập thể dục của Hồ Chủ tịch!” và hát bài
“Khoẻ vì nước”. Các đoàn diễu hành cuôi cùng kéo vê
Khu Đông Dương học xá (khu trường Đại học Bách
Khoa Hà Nội ngày nay). Suôt ngày 26-5 diễn ra các
hoạt động sôi nổi như cắm trại, thi đồng diễn bài thê
dục phổ thông, thi văn nghệ... Đúng 19 giờ 20 phút,
hàn g nghìn người vô cùng su n g sướng đưỢc đón Bác Hồ
đến dự ngày hội vui khoẻ này. Người tiến đến châm
“Ngọn lửa thiêng” phát động phong trào “Khoẻ vì nước”.
Mgay sau “Ngày thanh niên vận động”, phong trào

19

“Khoẻ vì nước”dấy lên sôi nổi ở khắp Thủ đô Hà Nội. Từ
Thủ đô Hà Nội, phong trào “Khoẻ vì nước” nhanh chong
lan toả tới các tỉnh, th à n h phô" Bắc, TruníỊ, Nam của Tổ
quốc và phong trào được phát triểrn mạnh mẽ ỏ nhiều
phô" phường, trường học, xí nghiệp, làng mạc, công sở,
các đơn vị tự vệ, vệ quốc quân, các cơ sở Đoàn Thanh
niên cứu quôc. Phong trào “Khoẻ vì nvíớc” có nhiều loại
hình tập luyện thi đấu giao hữu, vui chơi như “Bài Thể
dục phố thông, điền kinh, bơi lội, bóng đá, bóng chuyền,
bóng rổ. quẳn vỢt, các môn thể thao dân tộc và trò chơi
dân gian như võ, vật cổ truyền, bơi thuyền, bơi chải,
đánh phết, đá cầu chinh, kéo co, ném còn, đẩy gậy v.v...
Sự phát triển phong trào tập luyện theo các loại hình
tùy thuộc vào điểu kiện và truyền thông ở mỗi địa
phương, mỗi vùng. Đông đảo các tầng lớp nhân dân bao
gồm nam nữ th anh thiếu niên, người trung cao tuổi, học
sinh, sinh viên, giáo viên, công chức, trí thức, công
nhân, nông dân, các chiến sĩ vệ quôc quân, tự vệ thành,
dân quân xã, thôn, làng đều nhiệt tình tham gia tập
uyện.
Bác Hồ mỗi sáng thức dậy trước 5 giò sáng đế rèn
luyện thân thể. Ngưòi cùng các chiến sĩ cảnh vệ vào mỗi
buổi tôi, trồi trăn^ sáng tập võ không biêt mệt mỏi. Bác
Hồ còn dành thời gian đến động viên phong trào “Khoẻ
vì nước” và thăm các lớp đào tạo, bồi dưỡng cán bộ,
hưóng dẫn viên, huấn luyện viên thể dục thể thao ở Thủ
20

đô Hà Nội. Ngưòi nói chuyện, chỉ bảo cho các học viẽn
học tập tôt đế về các cơ sở hướng dẫn đồng bào tập luyện
thể dục, bồi bổ sức khoẻ.
Phong trào “Khoẻ vì nước' phát triển sôi nôi trong
suôt năm 1946. Nhiều cơ sở điển hình của phong trào,
nhiều cá nhân nêu gương tập luyện cho mọi người noi
thoo. nhiều cán bộ, huấn luyện viên, hướng dẫn viên
ăn lộn tổ chức, tuyên truyền, hướng dẫn phong trào
quần chúng tập thể dục thể thao. Nhằm biểu dưđng
người tôt việc tôt về các mặt và về rèn luyện sức khoẻ.
hướng dẫn, phát triển phong trào thể dục thê thao, giữa
năm 1946, Người viết bài báo: "Noi gương anh em tự vệ
chiến đấu Hoàng Diệu” (Hà Nội) đăng trên báo Cứu
quô'c sô" 266 ngày 14-6-1946 đê biểu dương các chiến sĩ
của đơn vị và khuyên khích động viên các nơi khác noi
theo về các mặt như; tác phong sinh hoạt rất nhanh
nhẹn, khẩn trương, trật tự, ngủn nắp, gọn gàng, vệ sinh
tôt, công tác xã hội tích cực, sáng 5 giờ đã dậy tập thê
dục thể thao. Rất cảm động là Bác Hồ đã biểu dường
tinh thần của các chiến sĩ tự vệ Hoàng Diệu xung phong
đi các tỉnh phát triển phong trào “Khoẻ vì nưốc”. Nhò
được Bác chỉ hướng, nền Thê dục thê thao cách mạng
còn non tré đã phát triển rõ nét và đi đúng hướng: thê
dục thể thao quần chúng, giáo dục thể chất học điíờng,
đào tạo bồi dưỡng lực lượng cán bộ, huấn luyện viôn.
giáo viên, hướng dẫn viên thể dục thê thao. Đó là những

21

vếu tô' cơ bản của nền thể dục thể thao mới. về thể thao
th à n h tích cao lúc bấy giò chỉ mới có một sô hoạt động
ẻ tẻ bởi vì nhu cầu, điều kiện và hoàn cảnh của đất
nước chưa cho phép phát triển. Tuy vậy nền Thể dục
thể thao mới đã thực sự là một nền Thê dục thể thao
tiến bộ, vì dân vì nước và đó là điều chưa từng có trong
ịch sử dân tộc ta từ trước cách mạng tháng Tám.
Với những việc làm như; ra sắc lệnh th à n h lập
ngành Thể dục thể thao, viết Lòi kêu gọi toàn dân tập
thể dục, đích th ân phát động phong trào “Khoẻ vì nước”
và động viên, cổ vũ phong trào “Khoẻ vì nưóc” phát
triển sôi nổi, rõ ràng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khai
sinh nền Thế dục thể thao mối của nước Việt Nam mới.
Kể từ ngày 19-12-1946, khi cả nước tiến h àn h cuộc
kháng chiến chông thực dân Pháp xâm lược thì tấ t cả
các ngành, các lĩnh vực đều đưỢc chuyển hướng hoạt
động sang thời chiến với khẩu hiệu “Tất cả cho kháng
chiến”. Nền Thê dục thế thao mới đang trên đà phát
triển, cũng được chuyển hướng hoạt động theo phương
thức gắn với các phong trào thi đua ái quốc do Bác Hồ,
Đảng và quân đội ta chủ trương phát động, như các
phong trào “Luyện quân lập công”, “Luyện vai trăm
cân, luyện chân ngàn dặm”, “Hậu phương thi đua với
tiền phương”, “Thi đua giáo dục: đức dục, trí dục, thể
dục”, “Thi đua luyện tập th ân thề cho khoẻ m ạ n h ” v.v...
Trong thời chiến, mục tiêu “Khoẻ vì nước” vẫn được

22

duy trì trong các đôi tượng như th anh thiếu niên, học
sinh, sinh viên ở các vùng tự do, dân quân du kích ở hậu
phương, bộ đội Cụ Hồ trôn các nẻo đường kháng chiến.
Điển hình là ở núi rừng Việt Bắc, nơi Bác Hồ cùng
Trung ưcíng Đảng, Chính phủ với hàng chục ngàn cán
bộ, chiến sì sông, làm việc, công tác, học tập, bảo vệ căn
cứ kháng chiến, xây dựng lực lượng, sẵn sàng chiến
đấu, đã dấy lên phong trào rèn luyện thân thê thường
xuyên, sôi nổi. Phong trào tập thể dục sáng, chạy, bơi.
đi bộ. leo núi, chơi bóng chuyền, luyện võ thuật... với
hào khí: Khoẻ đế chiến thắng giặc Pháp. Bác Hồ không
chỉ gương mẫu mà còn động viôn cán bộ. chiến sĩ tích
cực rèn luyện th ân thể. Những câu chuyện ghi lại sau
đây nói lên Chủ tịch Hồ Chí Mmh rất chăm lo phong
trào rèn luvện thân thê của cán bộ, chiến sĩ ta ỏ căn cứ
địa kháng chiến chông Pháp, nh ất là đôi với cán bộ cao
cấp trong Trung ương và Chính phủ:
“Trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chông
thực dân Pháp xâm lược, tuy gặp nhiều khó khăn
nhưng các cuộc họp của Hội đồng Chính phủ vản đưỢc
tiến hành đều đặn, Bác Hồ thường xuyôn đến họp và
chủ trì hội nghị. Thông thường họp vào buổi tôi. có cuộc
họp kéo dài tới tận 3 giờ sáng mới kết thúc. Bỏi vậy. các
thành viên trong Hội đồng Chính phủ thường có chỗ
ngủ chuní,^
Vào những ngày đầu tháng 10-1948, Hội đồng Chính
phủ họp. Dịp ấy, Bác Hồ thường đến ngủ chung cùng
các đại biểu và các buổi sáng đều dậy sớm cùng mọi
23

người tập thể dục. Ngày 3-10-1948 vừa sáníỊ tinh mơ
giữa vủng rừng núi Việt Bắc tĩnh mịch, sương sớm còn
giáng đầy, trời đông buôt lạnh, nhưng Bác Hồ đã dậy và
đánh thức các thảnh viên trong Hội đồng Chính phủ ra
sân tập thể dục. Thấy Bác gọi, mọi người từ các đồng chí
Bộ trưởng, Thứ trvíỏng, từ người nhiều tuổi đến các
đồng chí còn trẻ, đều tung chăn ra sân cùng tập, quên
di cái khí hậu rét buốt của mùa đông giữa vùng rừng
núi.
Điều khiển buổi tập là đồng chí Lê Văn Hiến - Bộ
ti^ướng Bộ Tài chính, một thành viên trong Hội đồng
Chính phủ. Hôm ấy Bầc Hồ cởi trầ n (dù tròi rất giá
ạnh), cùng xếp hàng tập với mọi người. Vừa tập, Bác
cùng các thành viên vui vẻ hát bài;
''Khi bình m inh lên, vén m àn phương Đông,
Á nh dương chiếu ra tưng bừng,
Ta cùng vui hát,
Cô'gắng luyện rèn thêm sức,
Tâm thân nở nang dẻo mềm,
Đời ta còn phen chiến đâu,
Sức ta sẽ đem ra dùng,
Chí hùng vang ca”
ß a i hát dược hát lôn giữa buổi tập thê dục buổi sáng
(ĩ) Báo Giáo dục và Thời đại chủ nhật 19-5-Ĩ996 (Cụ Lẽ Văn Hiến
nhớ ỉại)

24

hôm ấy, ai cũng cảm thấy hav và hùng hồn, làm cho
không khí buổi tập càng hăng hái. sôi nổi. Suốt từ đầu
đến cuôi, không ai cảm thấy mệt mỏi, mặc dù không ít
ngưòi đã vã cả mồ hôi.
Buổi tập kết thúc, mọi người trở về phòng của mình
gập chăn màn, rồi đi rửa mặt, ăn sáng để tiếp tục công
việc”
Bài h á t trên chính là bài ca: "Bình minh trên chiến
k h u ” do Bộ trưởng Bộ Tài chính Lê Văn Hiến sáng tác,
được Bác Hồ khuyên khích cho phổ biến thành bài ca
rèn luyện thân thể trong cán bộ, chiến sĩ ỏ Việt Bắc thời
■cháng chiến chông thực dân Pháp.
Nhà báo nổi tiếng Thép MỚI kế câu chuyện rất cảm
động về Bác Hồ đôn đôc các đại biểu ra sân tập thê dục
như sau:
“Về sáng, rét ngọt, thức dậy sớm, tròi chưa sáng, mọi
người đã thấy Bác ngoài sân gọi các đại biểu ra tập thể
dục và còn đi khua từng nhà đại biếu. Các đại biếu Nam
Bộ vôn kém chịu rét, cho nên ngại dậy sớm. Rất tinh
nghịch, các đồng chí đại biểu Nam bộ bảo nhau cứ nằm
trên giường mà hô “một, hai”... y như đang đứng ngoài
sân cỏ tập thể dục thật. Bác khám phá ra trò gian lận
nghịch ngỢm đó. T hế là “bể m ánh”, và sự “bê mánh" đó,
tôi được chứng kiến và r ấ t khoái cái phong cách độc đáo
(1) Theo Nguyễn Thành Thái (Viện Báo tàng Hổ Chí Minh)

25

của các đồng chí Nam Bộ. Chính từ buổi ấy mà tôi kết
thân vói một vài đồng chí trẻ nhất đoàn. Mười mấy nám
sau, đi chiến trường vào B2 gặp lại một vài đồng chí đã
quen thân từ Đại hội Đảng lần thứ hai. Gặp nhau, lại
íể với nhau hoài vê kỷ niệm vui, trong đó Bác vào lật
chăn lên của các anh chàng nằm trên giưòng tập thể
dục bằng mồm” (Nhân dân hằng tháng, sô" 2, tháng 6
năm 1997).
Câu chuyện này nói lên phần nào sự quan tâm rất
chu đáo của Bác Hồ đôi với việc tập thể dục, rèn luyện
thân thê đê có sức khoẻ của cán bộ, đảng viên trong
kháng chiến chông thực dân Pháp. Một tác phong sâu
sát dù là trong một sự việc bình thưòng, nhưng ở vào
cương vị lãnh tụ thì quả là vô cùng kính phục. Bác dạy:
việc gì có lợi cho dân, cho nước, cho Đảng thì ta phải hết
sức làm, th ậ t là thấm thìa biết bao!
Một câu chuyện khác do cụ Lê Văn Hiến kể lại, thế
hiện Bác Hồ r ấ t chú ý tới những bài tập có tác dụng tích
cực rèn luyện th â n thế, cần được phố biến và hướng dẫn
cho cán bộ, chiến sĩ tập luyện, nhằm tăng thêm không
khí vui khoẻ;
“Trong kháng chiến chông Pháp, ở chiến khu Việt
Bắc, sáng nào tôi cũng cùng anh em trong Bộ Tài chính
tập thê dục. H àng tháng, về họp Hội đồng Chính phủ,
tôi vẫn giữ nếp ấy. Đó là bài tập thể dục mà tôi tập từ
lồi bị bắt vào ngục Kon Turn lần thứ hai (1940 - 1945).
26

Hồi ấy đ ế quô'c Pháp đàn áp tù nhân khôc liệt, tư tương
của tù n h ân diễn biến phức tạp. Ban lãnh đạo tù nhân
đã quyết định đẩy m ạnh phong trào rèn luyện thân thê
vừa để rèn luyện sức khoẻ, vừa để tạo không khí lạc
quan trong nhà tù bên cạnh phong trào thi thơ. biểu
diễn vàn nghệ. Do đó tôi đã sáng tác lời theo bài hát
“Anh hùng xưa” là bài h á t phô biến trong hướng đạo
sinh thời ấy. Lòi hát như sau; Khi bình minh vén màn
phương Đông... chí hùng vang ca.
Nội dung bài tập thể dục được dựa theo các động tác
“Võ Tây Sơn”, “Ngọc trản ngân đài”. Bài tập được phô
biến, anh em hưởng ứng sôi nối.
ỏ Việt Bắc, sáng nào Bác Hồ cũng dậy sớm tập Thái
cực quyền. Thấy tôi vừa tập vừa hát bài trên, Bác bảo
tập lại từ đầu cho Bác xem. Xem xong. Bác bảo tôi dạ 3'
(hướng dẫn) cho anh em trong cờ quan cùng tập...” (Báo
Giáo dục và Thòi đại Chủ nhật, ngày 19-5-1996).
Ngoài việc động viên phong trào rèn luvện t.hân thể
phát triển sôi nổi ở chiến khu Việt Bắc và cùng tập
uyện với mọi người xung quanh, Bác Hồ còn trực tiếp
hướng dẫn các Bộ trưởng và Thứ trương trong Chính
phủ kháng chiến tập võ....