(Xuất bản lần thứ hai)

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

Chịu trách nhiệm xuất bản:
Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP
PHẠM CHÍ THÀNH
Chịu trách nhiệm nội dung:
ỦY VIÊN HỘI ĐỒNG BIÊN TẬP - XUẤT BẢN
TS. VÕ VĂN BÉ
ThS. PHẠM NGỌC BÍCH

Biên tập nội dung:

ThS. NGUYỄN THỊ HẢI BÌNH
NGUYỄN THỊ HƯƠNG
TRẦN PHAN BÍCH LIỄU
Trình bày bìa:
Chế bản vi tính:
Đọc sách mẫu:

ĐƯỜNG HỒNG MAI
LÊ MINH ĐỨC
NGUYỄN HƯƠNG
BÙI BỘI THU

Số đăng ký kế hoạch xuất bản: 1360-2020/CXBIPH/1-301/CTQG.
Số quyết định xuất bản: 4997-QĐ/NXBCTQG, ngày 09/6/2020.
Nộp lưu chiểu: tháng 6 năm 2020.
Mã số ISBN: 978-604-57-5654-6.

Biên mục trên xuất bản phẩm
của Thư viện Quốc gia Việt Nam
Song Thành
Bác Hồ - Tấm gương đạo đức ngời sáng /
Song Thành. - H. : Chính trị Quốc gia, 2019. - 188tr.;
15cm
1. Đạo đức Hồ Chí Minh
170 - dc23
CTL0187p-CIP

SONG THÀNH

SONG THÀNH

TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC SÁNG NGỜI

TẤM GƯƠNG
ĐẠO ĐỨC SÁNG NGỜI

Giá: 35.000đ

SONG THÀNH

TẤM GƯƠNG
ĐẠO ĐỨC SÁNG NGỜI

TẤM GƯƠNG
ĐẠO ĐỨC SÁNG NGỜI
(Xuất bản lần thứ hai)

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT
Hà Nội - 2019

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu
toàn quốc lần thứ XII của Đảng, phát huy
những kết quả đạt được trong việc học tập và
làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh,
ngày 15-5-2016, Bộ Chính trị đã ban hành Chỉ
thị số 05-CT/TW “về đẩy mạnh học tập và
làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ
Chí Minh” và xác định đây là một nội dung
quan trọng của công tác xây dựng, chỉnh đốn
Đảng; góp phần xây dựng Đảng trong sạch,
vững mạnh về chính trị, tư tưởng, tổ chức và
đạo đức, xây dựng đội ngũ cán bộ, nhất là

5

đội ngũ cán bộ cấp chiến lược, có đủ năng
lực, phẩm chất, ngang tầm nhiệm vụ; ngăn
chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng, chính
trị, đạo đức, lối sống và những biểu hiện “tự
diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ; đẩy
mạnh đấu tranh phòng, chống tham nhũng;
làm cho tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ
Chí Minh thật sự trở thành nền tảng vững
chắc của đời sống tinh thần xã hội, xây dựng
văn hóa và con người Việt Nam đáp ứng yêu
cầu phát triển bền vững, bảo vệ vững chắc Tổ
quốc, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân
chủ, công bằng, văn minh.
Để góp phần thực hiện Chỉ thị trên,
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đã,
đang và tiếp tục tổ chức biên soạn, xuất bản
những cuốn sách, bộ sách chuyên đề làm tài
liệu nghiên cứu, học tập cho các cấp ủy, tổ
chức đảng, chính quyền; đoàn thể các cấp,
theo kế hoạch, hướng dẫn của Ban Bí thư và

6

Ban Tuyên giáo Trung ương nhằm làm sâu
sắc hơn những nội dung cơ bản của tư tưởng,
đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh; giới thiệu
những điển hình tiên tiến, gương người tốt,
việc tốt, những cách làm sáng tạo trong học
tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong
cách Hồ Chí Minh, đồng thời, uốn nắn những
biểu hiện lệch lạc, những cách làm hình thức,
kém hiệu quả; góp phần ngăn chặn và đẩy lùi
những biểu hiện tiêu cực, suy thoái về chính
trị, đạo đức, lối sống trong xã hội.
Cuốn sách Bác Hồ - Tấm gương đạo
đức sáng ngời, do GS. Song Thành, nguyên
Viện trưởng Viện Hồ Chí Minh biên soạn,
gồm bảy chuyên đề, góp phần làm rõ những
phẩm chất cần có của mỗi cán bộ, đảng viên,
trên cả ba lĩnh vực: tư tưởng, đạo đức, phong
cách theo tấm gương cao đẹp của Bác Hồ. Nội
dung cuốn sách được thể hiện bằng một văn
phong chính luận giản dị, trong sáng, khúc

7

triết, vừa phổ cập, vừa nâng cao, kết hợp
phân tích lý luận với những dẫn chứng sinh
động rút ra từ tấm gương sáng ngời của Chủ
tịch Hồ Chí Minh.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng
bạn đọc.
Tháng 5 năm 2019
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA
SỰ THẬT

8

TÔI HIẾN CẢ ĐỜI TÔI
CHO DÂN TỘC TÔI

T

ấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
là tấm gương đạo đức vô cùng

cao đẹp và phong phú - tấm gương của
một vĩ nhân, một lãnh tụ cách mạng vĩ
đại, một người cộng sản lỗi lạc, đã vượt
ra khỏi phạm vi dân tộc, trở thành tấm
gương của nhân loại, được cả loài người
ngưỡng mộ và noi theo. Chúng ta học tập
và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí
Minh nên bắt đầu từ đâu? - Phải từ điểm
xuất phát của tấm gương đó, từ lý tưởng
9

“suốt đời phấn đấu cho quyền lợi của Tổ quốc
và hạnh phúc của nhân dân”.
1. Vai trò của lý tưởng trong
đời sống đạo đức
Vấn đề số một trong đạo đức của một
vĩ nhân - cũng như của một người bình
thường, là vấn đề lý tưởng, vấn đề lẽ sống:
sống cho ai, sống vì cái gì? Nói cách
khác, đó chính là mục đích, ý nghĩa, giá
trị cuộc sống cao nhất mà mỗi cá nhân
theo đuổi trong cuộc đời.
Lý tưởng, lẽ sống là vấn đề trung tâm
của đạo đức, là cơ sở để hình thành quan
niệm của người ta về hạnh phúc, nghĩa vụ,
lương tâm, về thiện và ác; là động cơ cao
nhất, mạnh mẽ nhất, thôi thúc người ta
hành động và tu dưỡng về đạo đức. Nếu
không có lý tưởng đúng đắn, hoặc khi lý
10

tưởng cao cả đã bị phai nhạt thì toàn bộ
quan niệm và hành động của người ấy
cũng thay đổi, sớm muộn sẽ dẫn tới sự
suy thoái về đạo đức.
Lý tưởng mà Hồ Chí Minh kiên
cường theo đuổi trong suốt cuộc đời
mình là gì? - Người từng nói tha thiết:
“Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn
tột bậc, là làm sao cho nước ta được hoàn
toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự
do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc,
ai cũng được học hành”1. “Cả đời tôi chỉ
có một mục đích, là phấn đấu cho quyền
lợi Tổ quốc, và hạnh phúc của quốc dân.
Những khi tôi phải ẩn nấp nơi núi non,
hoặc ra vào chốn tù tội, xông pha sự hiểm
nghèo - là vì mục đích đó”2.
1, 2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2011, t. 4, tr.187, 272.

11

Ngày còn hoạt động yêu nước trên
đất Pháp, Người đã từng được Bộ trưởng
Bộ Thuộc địa Pháp A. Xarô mời lên gặp
để vừa hăm dọa, vừa dụ dỗ, Người đã
thẳng thắn tuyên bố: “Cái mà tôi cần
nhất trên đời là: Đồng bào tôi được tự
do, Tổ quốc tôi được độc lập”1. Cho đến
khi phải từ biệt thế giới này, điều luyến
tiếc duy nhất của Người “là tiếc rằng
không được phục vụ lâu hơn nữa, nhiều
hơn nữa”2.
Đó không phải là những lời nói
suông, mà đã được chứng minh bằng cả
cuộc đời hơn 60 năm vào sinh, ra tử vì Tổ
quốc và cách mạng.
1. T. Lan: Vừa đi đường, vừa kể chuyện, Nxb. Sự
thật, Hà Nội, 1976, tr. 15.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 15, tr. 615.

12

Nguyễn Tất Thành sinh ra khi nước
đã mất, lớn lên khi các cuộc vận động
chống Pháp đầu thế kỷ XX đều đã thất
bại. Phong trào cứu nước lâm vào khủng
hoảng, bế tắc như không có đường ra.
Trước hoàn cảnh tăm tối đó, con người
có thể có những cách ứng xử nào?
Một bộ phận triều đình đầu hàng
giặc, phản bội Tổ quốc, cam tâm làm tay
sai cho giặc, như Tôn Thọ Tường, Hoàng
Cao Khải, Nguyễn Thân,... Một bộ phận
khác sinh ra bi quan trước thế lực tàn bạo
và sức mạnh cơ khí của kẻ thù, tìm cách
thoát ly vào đạo, vào văn chương, nghệ
thuật,... Số khác làm ngơ trước họa xâm
lăng, thoái thác đấu tranh, tìm sự bình yên
trong thú điền viên, vợ hiền, con thảo,...
Còn Nguyễn Tất Thành đã có sự lựa
chọn nào? Xuất thân từ một gia đình nhà
13

nho yêu nước, gần gũi với nhân dân, cụ
Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân phụ
Người, là một nhà nho cấp tiến, có lòng
yêu nước, có nhiều trăn trở về con đường
cứu nước.
Nghệ - Tĩnh, quê hương của Người
là mảnh đất giàu truyền thống chống
ngoại xâm, cũng là quê hương của nhiều
anh hùng nổi tiếng trong lịch sử. Ngay
mảnh đất Kim Liên, Nam Đàn đã từng
thấm máu bao liệt sĩ chống Pháp; cả chị
và anh ruột của Người cũng đều hoạt
động yêu nước, từng bị bắt và lưu đày
hàng chục năm,... Nhờ những ảnh hưởng
đó, từ rất sớm, Nguyễn Tất Thành đã biết
đau nỗi đau mất nước, xót xa trước nỗi
thống khổ của đồng bào, “đã có chí đuổi
giặc, cứu nước, giải phóng dân tộc”.
14

Là con một vị Phó bảng, nổi tiếng học
giỏi, thông minh xuất chúng, nếu muốn
một cuộc sống “vinh thân, phì gia”, với
anh không khó, nhưng anh không lựa
chọn con đường tầm thường đó. Anh đã
thuộc nằm lòng câu thơ đầy chí khí mà
cụ Phan Bội Châu vẫn hay ngâm khi đã
ngà ngà say trong lúc uống rượu với thân
phụ mình:
Mỗi bữa, không quên ghi sử sách,
Lập thân, hèn nhất ấy văn chương1.
Ngay trong thời gian đang học
Trường Quốc học Huế - nơi được coi là
“thiên đường trường học” lúc bấy giờ,
anh đã làm liên lạc bí mật cho các sĩ phu
yêu nước, tham gia cuộc biểu tình chống
1. Câu thơ của Viên Mai (Trung Quốc). Nguyên
văn chữ Hán: “Mỗi phạn bất vong duy trúc bạch; Lập
thân tối hạ thị văn chương”.

15

thuế của nhân dân Thừa Thiên Huế,...
Phong trào bị đàn áp, Nguyễn Tất Thành
không dao động, bi quan mà tiếp tục
nuôi ý chí tìm đường cứu nước, đã dám
một mình đi sang phương Tây - nơi phát
sinh các trào lưu tư tưởng dân chủ, nơi
đã bùng nổ các cuộc cách mạng tư sản,
với ý thức “xem xét cách làm của họ để trở
về giúp đồng bào chúng ta”.
2. Có lý tưởng nhưng phải có ý
chí, nghị lực để thực hiện lý tưởng
Chính lý tưởng, niềm ham muốn
mãnh liệt ấy, đã tạo cho anh một ý chí
kiên cường, một nghị lực sắt thép, giúp anh
chịu đựng gian khổ, vượt qua mọi phong
ba bão táp trong những năm bôn ba tìm
đường thực hiện lý tưởng, để “giàu sang
không thể quyến rũ, nghèo khó không
16

thể chuyển lay, uy vũ không thể khuất
phục”1. Trong lịch sử đấu tranh cách
mạng, đã có bao người từng theo đuổi
khát vọng cao cả: cứu nước, giải phóng
dân tộc, nhưng chỉ vì thiếu ý chí và nghị
lực, họ đã bị rớt lại ở dọc đường gian khổ
của cách mạng.
Nghèo khó là chuyện bình thường
của người cách mạng. Giữa thủ đô Pari
hoa lệ, “ông Nguyễn nấu cơm trong
một cái sanh nhỏ bằng sắt tây đặt trên
ngọn đèn dầu, với một con cá mắm hoặc
một tí thịt,... ăn một nửa, dành một nửa
đến chiều. Có khi một miếng bánh mỳ
với một miếng pho mát là đủ ăn cho cả
ngày... Về mùa đông lạnh, mỗi buổi sáng
trước khi đi làm, ông để một viên gạch
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 7, tr. 50.

17

vào lò bếp của khách sạn. Chiều đến, ông
lấy viên gạch ra, bọc nó trong những tờ
báo cũ, để xuống đệm cho đỡ rét”1.
Những ngày ở Pác Bó, ốm đau, rét
buốt, chỉ có “cháo bẹ, rau măng”, Người
vẫn thấy “cuộc đời cách mạng thật là
sang!”. Đã chọn lý tưởng ấy, con đường
ấy thì phải sống theo cách ấy, nếu không
chịu được gian khổ, sống khác đi, nếu
không chuyển thành một chính khách tư
sản thì sớm muộn cũng bỏ cuộc, hoặc đi
vào con đường phản bội, đầu hàng, làm
tay sai cho giặc.
Còn trước uy vũ của kẻ thù? Nguyễn
Ái Quốc đã hai lần bị ngồi tù, một lần bị
án tử hình vắng mặt (Tòa án Vinh kết án
1. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời
hoạt động của Hồ Chủ tịch, Nxb. Văn học, Hà Nội,
1970, tr. 35-36.

18

năm 1929), nhưng không uy vũ nào của
kẻ thù khuất phục nổi Người.
Đạo đức Hồ Chí Minh là đạo đức của
tinh thần: thắng không kiêu, khó không nản.
Có giai đoạn Người hoạt động rất sôi nổi,
được đánh giá cao, có giai đoạn bị hiểu
lầm, ngộ nhận, lâm vào cảnh “như là phải
sống ở bên lề, ở bên ngoài của Đảng”. Vượt
qua được thử thách khổ ải, tù đày đã rất
khó, nhưng vượt qua được thử thách
do bị hiểu lầm, nghi kỵ của tổ chức, của
đồng chí, bạn bè, còn day dứt hơn nhiều.
Lênin từng nói: không sợ đói, không sợ
chết, chỉ sợ không vượt qua được phút
yếu đuối của bản thân. Để kiên trì chân
lý, giữ vững quan điểm độc lập, tự chủ,
Người đã bình tĩnh vượt qua những
năm tháng cực kỳ khó khăn đó. Trong
thử thách đau đớn, Người vẫn luôn “tự
19

khuyên mình”: “Gạo đem vào giã, bao đau
đớn/Gạo giã xong rồi, trắng tựa bông/Sống ở
trên đời, người cũng vậy/Gian nan rèn luyện
mới thành công”. Dù có lúc phải “hòa lệ
thành thơ”, thì điều đó cũng chỉ vì nhân
dân, vì Tổ quốc chứ không phải vì cảnh
ngộ cá nhân.
Cuộc sống ba mươi năm bôn ba ở
nước ngoài tìm đường cứu nước của Hồ
Chí Minh là một chuỗi liên tục những
thử thách cam go, khốc liệt trước gian
truân, nghèo khó và uy lực của kẻ thù.
Nhưng ý chí của Người là một khối kim
cương nguyên chất, không sắt lửa nào
lay chuyển được. Hồ Chí Minh là người
chiến thắng vì tâm hồn Người luôn được
chiếu sáng, dẫn dắt bởi một lý tưởng yêu
nước, thương dân mãnh liệt, nhờ đó mà
sẵn sàng chịu đựng những hy sinh cao
20

nhất vì độc lập của Tổ quốc, vì tự do,
hạnh phúc của đồng bào.
3. Các thế hệ hiện nay phải kế
tục, thực hiện thắng lợi lý tưởng
Hồ Chí Minh
Ngày nay, chúng ta học tập và làm
theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
là học cái tinh thần “ngày đêm lo nghĩ về
Tổ quốc” của Người. Trong nhà tù của
chế độ Tưởng Giới Thạch, nhiều đêm
Người “không ngủ được” chỉ vì lo nghĩ
việc nước, nhưng khi vừa chợp mắt,
Người lại mơ thấy “sao vàng năm cánh
mộng hồn quanh!”. Thức và ngủ, thực
và mộng quyện vào nhau trong một
khát vọng duy nhất: cứu nước, giải phóng
dân tộc. Đến khi phải từ biệt thế giới này,
điều mong muốn cuối cùng của Người
21

cũng chỉ là khát vọng về xây dựng một
nước Việt Nam “hòa bình, thống nhất,
độc lập, dân chủ và giàu mạnh và góp
phần xứng đáng vào sự nghiệp cách
mạng thế giới”1.
Bác Hồ và các thế hệ chiến sĩ cách
mạng lớp trước đã hoàn thành được
phần khó khăn nhất. Chúng ta đã có một
nước Việt Nam “hòa bình, thống nhất,
độc lập”, còn “dân chủ, giàu mạnh và
góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách
mạng thế giới” sẽ được thực hiện như thế
nào, trách nhiệm đó đang đặt lên vai các
thế hệ hiện nay.
Tuy nay nước ta đã có độc lập, thống
nhất, nhưng ngay cái “ham muốn tột
bậc” của Người là “ai cũng có cơm ăn, áo
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 15, tr. 614.

22

mặc, ai cũng được học hành”, chúng ta
vẫn chưa thực hiện được hoàn toàn, vẫn
còn hàng triệu đồng bào, nhất là đồng
bào ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào
dân tộc thiểu số, vẫn còn thiếu đói, trẻ
em còn thiếu trường học.
Thứ hai là học cái tinh thần “dĩ bất
biến, ứng vạn biến” của Người, tức là phải
giữ vững lý tưởng, kiên trì con đường cách
mạng chúng ta đi tới, lấy lòng trung trinh
bất biến của mình nhằm ứng phó với mọi
thay đổi, để “khó khăn nào cũng vượt
qua, thử thách nào cũng chiến thắng”.
Bác Hồ đã từng nhắc nhở chúng ta:
“Trước đây, Bác và các chú bước vào con
đường cách mạng, ai cũng sẵn sàng nhận
lấy hai cái này: một là ngồi tù, hai là lên
máy chém. Ngoài cái được lớn là độc lập
tự do cho nhân dân, Tổ quốc, không ai
23

nghĩ sẽ giành phần danh lợi cho cá nhân
mình. Bây giờ ta đã có chính quyền rồi,
hoàn cảnh đã khác trước...”1. Đây là một
tâm tư mang tính dự báo của Người.
Cầm quyền thì dễ chuyên quyền, điều đó
Người đã cảnh báo, nhưng cầm quyền
trong cơ chế thị trường, từng ngày, từng
giờ phải cảnh giác, đối phó với bao mua
chuộc, cám dỗ về tiền tài, danh vọng, địa
vị có thể dẫn đến nguy cơ mất còn của
chế độ, thì là điều sinh thời Người chưa
có điều kiện nói tới. Tuy nhiên, Người
cũng đã nhiều lần nhắc nhở: người cách
mạng phải “đêm ngày nghĩ đến sự nghiệp
cách mạng”, phải “ít lòng tham muốn về
vật chất”, đừng để cho chủ nghĩa cá nhân
thao túng “đã có xe rồi, lại “phấn đấu”
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 15, tr. 669.

24

để có chiếc xe đẹp hơn,... đã có nhà rồi lại
“phấn đấu” theo kiểu như thế để có nhà
đẹp hơn. Làm như vậy là trái với đạo
đức cách mạng. Các chú có biết rằng dân
tộc ta vĩ đại, Đảng ta vĩ đại, ta được anh
em bầu bạn khắp năm châu yêu mến và
ca ngợi là vì cái gì không? Vì cuộc chiến
đấu chống Mỹ, cứu nước của nhân dân
ta do Đảng ta lãnh đạo là chí công vô tư,
mình vì mọi người”1.
Nếu để cho lý tưởng cách mạng cao
cả bị phai nhạt, nếu để “mặt trời chân lý”
tắt trong tim, thì còn có thể nói gì đến đạo
đức “chí công vô tư, mình vì mọi người”?
Thấm nhuần sâu sắc và thực hiện cho tốt
những lời dặn dò trên đây của Bác Hồ,
đó là con đường duy nhất để củng cố và
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 15, tr. 672.

25

nâng cao lý tưởng đạo đức của chúng
ta, để kiên trì giữ vững và phát huy đạo
đức cách mạng cao đẹp của người chiến
sĩ tiên phong ở thời điểm đầy thử thách
khó khăn này.

26

LÀM CÁN BỘ TỨC LÀ SUỐT ĐỜI
LÀM ĐÀY TỚ TRUNG THÀNH
CỦA NHÂN DÂN

T

rong quan niệm truyền thống
của cha ông ta: “Dân là dân

nước, nước là nước dân”, nghĩa là nước
với dân là một. Dân khai phá, mở mang,
xây dựng, lập nên nước. Có dân mới có
nước, nhờ dân xây dựng, bảo vệ, phát
triển, mà nước trở nên giàu đẹp. Vì vậy,
dân là chủ của nước. Các tập đoàn phong
kiến đã thay nhau tước đoạt quyền làm
27

chủ của dân, biến quốc gia thành cơ đồ
riêng của một nhà, một dòng họ. Dưới sự
lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ, nhân dân
ta đứng lên làm cuộc Cách mạng Tháng
Tám, lật đổ chế độ thực dân - phong kiến,
lập nên chế độ dân chủ cộng hòa, trả lại
địa vị làm chủ chân chính cho dân. Do
đó, yêu nước phải gắn liền với yêu dân.
Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Chế độ
ta là chế độ dân chủ, nghĩa là nhân dân
làm chủ. Đảng ta là Đảng lãnh đạo, nghĩa
là tất cả cán bộ từ Trung ương đến khu,
đến tỉnh, đến huyện, đến xã, bất kỳ ở cấp
nào và ngành nào - đều phải là người đày
tớ trung thành của nhân dân”1. Người
nhắc lại: “Dân làm chủ thì Chủ tịch, bộ
trưởng, thứ trưởng, ủy viên này khác
là làm gì? - Làm đày tớ. Làm đày tớ cho
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 13, tr. 83-84.

28

nhân dân, chứ không phải là làm quan
cách mạng”1.
Sinh thời, Bác Hồ rất thích hai câu
thơ của văn hào Lỗ Tấn:
Trợn mắt xem khinh nghìn lực sĩ,
Cúi đầu làm ngựa các nhi đồng!2.
Người giải thích: “Nghìn lực sĩ” có
nghĩa là những kẻ địch mạnh,... cũng có
nghĩa là những sự khó khăn gian khổ...
““Các nhi đồng” nghĩa là quần chúng
nhân dân hiền lành, đông đảo. Cũng có
nghĩa là những việc ích quốc, lợi dân...
Đảng Lao động Việt Nam sẵn sàng vui vẻ
làm trâu ngựa, làm tôi tớ trung thành của
nhân dân”3.
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 10, tr. 572.
2. Nguyên văn chữ Hán:

Hoành my lãnh đối thiên phu chỉ,
Thủ phủ cam vi nhũ tử ngưu.
3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 7, tr. 50.

29

Người đặt vấn đề:
“Ai làm cách mạng? - Nhân dân!
Ai kháng chiến thắng lợi?
Toàn dân!”1.
Vậy thì, “cán bộ phải đi đúng đường
lối quần chúng, dựa vào nhân dân; trước
hết phải tin tưởng lực lượng và trí tuệ
của nhân dân là vô cùng, vô tận. Tuyên
truyền, giáo dục, đoàn kết, tổ chức được
trí tuệ và lực lượng đó thì việc gì khó
mấy cũng làm được”2. Người nói và
gương mẫu đi đầu thực hiện, để lại một
tấm gương đạo đức vô cùng cao đẹp của một
lãnh tụ hết lòng, hết dạ phục vụ nhân dân,
tin tưởng, yêu thương, quý trọng nhân dân những người làm ra lịch sử, quyết định
vận mệnh của đất nước.
1, 2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 12, tr. 283.

30

1. Luôn tin tưởng vào trí tuệ
và sức mạnh của nhân dân, dựa
vào dân, “lấy dân làm gốc”
Ngay trong hoàn cảnh đất nước còn
chìm trong tăm tối, niềm tin đó ở Người
vẫn không hề suy xuyển. Năm 1921,
Người từng viết: “Đằng sau sự phục tùng
tiêu cực, người Đông Dương giấu một cái
gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng
nổ một cách ghê gớm khi thời cơ đến”1.
Người thường nhắc lại một câu nói
của Lênin: “... Một trong những phẩm
chất cơ bản của người cộng sản là phải
luôn luôn tin tưởng vào quần chúng,
rằng lòng yêu mến quần chúng một
cách sâu sắc phải là tình cảm thúc đẩy
mọi hành động, mọi suy nghĩ của những
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr. 28.

31

người cộng sản”1. Người cũng thường
dẫn câu nói chí lý của nhân dân Quảng
Bình trong chiến tranh: “Dễ mười lần
không dân cũng chịu: Khó trăm lần, dân liệu
cũng xong”. Vì vậy, Người thường nhắc
nhở cán bộ, đảng viên: càng gian khổ
khó khăn, càng phải thật thà bàn bạc với
quần chúng; phải tin vào khả năng cách
mạng và sức sáng tạo của quần chúng,
rằng còn dân thì còn nước, được lòng dân
là được tất cả, dân “bất tín” thì “vô lập”.
Thật hiếm có lãnh tụ nào nói về nhân
dân lại sâu sắc, thấm thía như Hồ Chí
Minh: “Trong bầu trời, không gì quý
bằng nhân dân. Trong thế giới, không gì
mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân
dân… Trong xã hội, không có gì tốt đẹp,
1. Hồ Chí Minh: Về Lênin và Cách mạng Tháng
Mười, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1985, tr.161.

32

vẻ vang bằng phục vụ cho lợi ích của
nhân dân”1.
Giành lại được độc lập, nhưng đất
nước phải đối mặt với muôn vàn khó
khăn chồng chất: kinh tế đình đốn, tài
chính quốc gia kiệt quệ, công nhân thất
nghiệp, nạn đói khủng khiếp đã từng
cướp đi sinh mạng của hai triệu người,
vẫn còn đe dọa. Thù trong, giặc ngoài
đang lăm le lật đổ chính quyền của dân,
hòng cướp nước ta một lần nữa! Vận
mệnh đất nước như đang trong tình thế
“ngàn cân treo sợi tóc”!
Nhiều người lo lắng, thiếu tin tưởng:
trong điều kiện đó, làm sao có thể giữ
được độc lập? Nhưng Chủ tịch Hồ Chí
Minh vẫn có một lòng tin không hề lay
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 10, tr. 453.

33

chuyển vào lực lượng và tinh thần yêu
nước của dân ta. Người nói: sau 80 năm
bị nô lệ, chúng ta cái gì cũng kém cỏi,
duy chỉ có lòng sốt sắng của nhân dân
là rất cao! Người ra lời kêu gọi nhân dân
đem tài năng và sáng kiến đóng góp cho
Chính phủ; Người đề ra các chiến dịch
“diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại
xâm”, gây phong trào cứu đói, “ngày đồng
tâm nhịn ăn”, “hũ gạo nuôi quân”; mở cuộc
vận động gây “Quỹ Độc lập” và “Tuần lễ
vàng”, phong trào xóa nạn mù chữ, xây
dựng “đời sống mới”, v.v..
Với tất cả nỗ lực đó, nhà nước cách
mạng non trẻ của ta đã vượt qua thời kỳ
khó khăn nhất, được thừa nhận là nhà
nước của dân, hoạt động vì cơm áo, hạnh
phúc của dân, đấu tranh cho độc lập, tự
do của dân, nên được toàn dân ủng hộ,
34

sẵn sàng hy sinh tất cả để bảo vệ nhà
nước của mình.
2. Luôn nêu cao tinh thần

yêu dân, kính dân, trọng dân,

phê phán thái độ “quan liêu, coi
khinh quần chúng, lên mặt “quan
cách mạng””

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, chính
trị sáng suốt là chính trị “được lòng dân”.
Ngay sau Cách mạng Tháng Tám, Người
đã viết nhiều bài báo với bút danh Chiến
Thắng, về chủ đề Sao cho được lòng dân,
trong đó Người nhắc nhở: “Muốn được
dân yêu, muốn được lòng dân, trước hết
phải yêu dân, phải đặt quyền lợi của dân
trên hết thảy, phải có một tinh thần chí
công vô tư”1.
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 4, tr. 52.

35

Trong những điều Người dạy công
an nhân dân, có điều: “Đối với nhân dân
phải kính trọng, lễ phép”, “làm công an thì
phải làm cho dân tin, dân yêu, dân ủng hộ”
và chính Người là mẫu mực của lối ứng
xử này. Ngày xưa, “triều đình trọng tước,
hương thôn trọng xỉ (tuổi)”, Bác Hồ hiểu
và quý trọng tập quán tốt đẹp đó, Người
luôn luôn tỏ thái độ tôn trọng đối với các
bậc đại lão ở nông thôn. Tháng 5-1948,
trong thư phúc đáp gửi cụ Phùng Lục,
một phụ lão cứu quốc ở Ứng Hòa, Hà
Đông, hưởng ứng cuộc vận động “đời
sống mới” do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát
động, đã miễn bỏ việc con cháu định làm
lễ mừng cụ thượng thọ 90 tuổi, đem số
tiền 500 đồng đó quyên vào Quỹ kháng
chiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết:
36

“Cháu xin thay mặt Chính phủ cảm
ơn cụ và trân trọng chúc cụ sống lâu và
luôn luôn mạnh khỏe để kêu gọi các con
cháu ra sức tham gia công việc kháng
chiến và cứu quốc.
Cháu lại kính gửi cụ lời chào thân
ái và quyết thắng.
HỒ CHÍ MINH”1.
Hiếm có một vị Chủ tịch nước nào
đã cao tuổi lại viết thư xưng “cháu” với
người dân nhiều tuổi hơn mình như vậy.
Đây không phải là hiện tượng duy nhất.
Năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng
đã có thư gửi một bậc phụ lão ở Hải
Phòng, cụ Nguyễn Văn Ấm, tuy đã 94
tuổi, vẫn hăng hái đi học lớp “bình dân”,
nêu một tấm gương sáng cho con cháu.
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 5, tr. 521.

37

Cuối thư, Người cũng chúc cụ học hành
tiến bộ và “Mong rằng bao giờ cụ học xong,
cụ sẽ viết thư cho cháu”. Mỗi lần nhận
được thư chúc thọ hoặc quà biếu của các
tầng lớp nhân dân gửi tặng, dù chỉ là
mấy quả cam, một gói chè, một quả bí,...
Người vẫn tự tay viết thư trả lời, cảm ơn
một cách thân tình, chu đáo, nêu một tấm
gương ứng xử rất văn hóa, đầy khiêm
nhường và kính trọng đối với nhân dân.
Người thường phê phán bệnh quan
liêu, mệnh lệnh của một số ông “quan
cách mạng” và chỉ ra căn nguyên của nó
là bệnh xa nhân dân, khinh nhân dân, sợ
nhân dân, không tin cậy nhân dân, không
hiểu biết nhân dân, không yêu thương
nhân dân,... Để làm tròn trách nhiệm là
“người đày tớ thật trung thành của nhân
dân”, Người dạy cán bộ phải gần dân,
38

hiểu tâm lý, nguyện vọng của dân, biết
lắng nghe và tôn trọng ý kiến của dân.
Người nêu câu hỏi: Vì ai mà làm? Đối
ai phụ trách? Từ đó, nêu lên ba loại trách
nhiệm của người cán bộ: trước hết phải
là trách nhiệm trước nhân dân, hai là trách
nhiệm trước công việc, sau cùng mới là
trách nhiệm trước cấp trên. Phải lấy trách
nhiệm trước nhân dân làm động cơ thôi
thúc mình hành động để hoàn thành tốt
công việc, rồi đem kết quả công việc mà
báo cáo với cấp trên, vì Đảng và Chính
phủ cũng chỉ mưu cầu giải phóng cho
nhân dân và chịu trách nhiệm trước
nhân dân. Vì vậy, Người yêu cầu phải
kiên quyết thực hành theo các nguyên
tắc sau đây:
“1. Việc gì cũng phải học hỏi và
bàn bạc với dân chúng...
39

2. Tin vào dân chúng. Đưa mọi vấn
đề cho dân chúng thảo luận và tìm cách
giải quyết… Nghị quyết gì mà dân chúng
cho là không hợp thì để họ đề nghị sửa
chữa. Dựa vào ý kiến của dân chúng mà
sửa chữa cán bộ và tổ chức của ta...
3. Chúng ta tuyệt đối không nên theo đuôi
quần chúng, nhưng phải khéo tập trung ý
kiến của quần chúng, hóa nó thành cái
đường lối để lãnh đạo quần chúng”1.
3. Luôn luôn quan tâm đến đời

sống của nhân dân, khi dân còn

thiếu thốn, không có quyền đòi hỏi
sung sướng cho riêng mình

Người viết: “Ngày nay, chúng ta đã
xây dựng nên nước Việt Nam Dân chủ
Cộng hòa. Nhưng nếu nước độc lập mà
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 5, tr. 337-338.

40

dân không được hưởng hạnh phúc tự do,
thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”1.
“Dân dĩ thực vi thiên”... “Vì vậy, chính
sách của Đảng và Chính phủ là phải hết
sức chăm nom đến đời sống của nhân dân.
Nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi;
nếu dân rét là Đảng và Chính phủ có lỗi;
nếu dân dốt là Đảng và Chính phủ có
lỗi; nếu dân ốm là Đảng và Chính phủ
có lỗi”2.
Bác Hồ dù ở đâu, làm gì, việc lớn
cũng như việc nhỏ, lúc nào Người cũng
chỉ nghĩ đến dân, lo làm sao cho dân bớt
khổ, được no ấm.
Trong kháng chiến chống Pháp, để
an toàn, nơi ở của Người luôn luôn phải
di chuyển. Người đề ra một số tiêu chuẩn
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 4, tr. 64.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 9, tr. 518.

41

để tìm địa điểm mới, trong đó có một
yêu cầu bắt buộc là “gần dân, không gần
đường”, vì Bác không thể sống xa dân,
để khi cần vẫn có thể gặp gỡ, hiểu được
dân tình.
Ở Việt Bắc, từ cơ quan này sang cơ
quan khác, gần cũng 5-7 cây số, xa có
khi tới 20-30 cây, Người thường đi bộ.
Đi chiến dịch, anh em giúp việc kiếm
cho Bác con ngựa để Bác đỡ mỏi chân,
nhưng Người ít chịu cưỡi mà chỉ dùng
để thồ đồ đạc mang theo. Sau vài lần như
vậy, Người phát hiện đem ngựa đi công
tác phải tốn vài chục cân thóc, trong lúc
dân còn đói, không có thóc mà ăn, Người
kiên quyết không đi ngựa nữa.
Sau khi đã về Hà Nội, mỗi khi có
đơn thư khiếu nại của người dân, Người
thường yêu cầu cán bộ các cấp, sau một
42

tuần, phải báo cáo kết quả cho Người
biết. Trở lại thăm Pác Bó, thấy cuộc sống
của đồng bào còn nghèo khổ, rách rưới,
Người rất xúc động, yêu cầu phải gửi
ngay chăn áo cho các cụ già và em nhỏ
chống rét.
Thời chiến tranh chống Mỹ, Trung
ương Đảng xây cho Bác một cái hầm trú
ẩn, Người hỏi ngay: thế các chú đã lo
cho dân phòng tránh máy bay địch bắn
phá như thế nào? Khi thấy sức khỏe của
Bác đã kém đi, Trung ương cử thêm một
bác sĩ đến chăm lo sức khỏe cho Người,
nhưng Người kiên quyết từ chối. Sau
Trung ương đành phải cho bác sĩ Nhữ
Thế Bảo nghỉ hưu - nhưng thỉnh thoảng
vẫn vào thăm sức khỏe cho Bác.
Đối với các chiến sĩ là những người
hy sinh nhiều nhất cho dân tộc, Bác Hồ
43

thường dành cho anh em sự chăm lo, săn
sóc ân tình, chu đáo nhất. Trong lễ khai
mạc cuộc vận động “Mùa đông binh sĩ”
cuối năm 1946, tại Nhà hát Lớn Hà Nội,
Người đã đến dự, trao tặng hai chiếc áo
ấm và nói: “Đây tôi có hai chiếc áo rét,
một chiếc tôi đã mặc mấy năm nay và
một chiếc của Ủy ban vận động “Mùa
đông binh sĩ” vừa mang biếu tôi. Cả hai
chiếc tôi gửi tặng các binh sĩ ngoài mặt
trận và ở sau mặt trận”1.
Mùa hè, năm 1967, trời Hà Nội
nóng chưa từng thấy, ngồi trong nhà
sàn mà mồ hôi vẫn ướt đầm, Bác Hồ nói
với người thư ký: “Nắng nóng thế này,
các chú bộ đội trực phòng không trên
1. Thành ủy Hà Nội - Ban Tuyên giáo: Chủ
tịch Hồ Chí Minh với Thủ đô Hà Nội - Biên niên sự
kiện (1945-1969), Nxb. Hà Nội, 2000, tr. 83.

44

nóc Hội trường Ba Đình chịu sao được?
Chú lên xem bộ đội có đủ nước uống
không?”. Sau khi được biết là không có
gì, Người bảo lấy sổ tiết kiệm của Bác,
xem còn bao nhiêu?
Tại sao Bác có sổ tiết kiệm? Bác Hồ
viết báo nhiều, có năm hàng trăm bài.
Nhuận bút gửi đến, Văn phòng đều gửi
vào sổ tiết kiệm cho Bác. Đồng chí Vũ Kỳ
báo cáo còn tất cả hơn 25.000 đồng (lúc
đó là một món tiền lớn, tương đương
khoảng 60 lạng vàng). Người chỉ thị:
“Chú chuyển ngay số tiền đó cho Bộ
Tổng tham mưu, nói là quà của Bác tặng
để mua nước ngọt cho các chiến sĩ trực
phòng không trên toàn miền Bắc, không
phải riêng cho các chiến sĩ ở Ba Đình”.
Tháng 8-1969, nước sông Hồng lên
cao, đe dọa đê điều, tính mạng, mùa
45

màng các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Khoảng
một tuần trước khi Người mất, nước
sông Hồng lên rất cao, Hà Nội được đặt
trong tình trạng báo động. Bộ Chính trị
quyết định chuyển Người đến một địa
điểm mới đã được chuẩn bị sẵn. Người
nói với đồng chí Phạm Văn Đồng: “Bác
không thể bỏ dân mà đi được. Các chú
phải làm sao để đê không vỡ, chứ không
phải là lo riêng cho Bác”. Và Người đã ở
lại với nhân dân Hà Nội mùa mưa bão
năm ấy.
Học tập và làm theo tấm gương đạo
đức Hồ Chí Minh là học cái tinh thần
“sẵn sàng, vui vẻ làm trâu ngựa, làm tôi tớ
trung thành của nhân dân”, như lời Bác Hồ
đã hứa trong buổi ra mắt của Đảng Lao
động Việt Nam đầu năm 1951.
46

Ngày nay, chúng ta đang phải đối
mặt với nhiều nguy cơ, thách thức, nhưng
đáng lo hơn cả là nguy cơ mất lòng dân. Đó
cũng là mối lo canh cánh bên lòng Chủ
tịch Hồ Chí Minh trong điều kiện Đảng
cầm quyền, là lo làm sao giữ được mối
quan hệ máu thịt giữa Đảng với Dân, lo
làm sao để không xa dân, không rơi vào
thoái hóa biến chất của một đảng cầm
quyền. Vì vậy, mỗi cán bộ, đảng viên
chúng ta phải thấm nhuần sâu sắc và
triệt để thực hiện điều Bác Hồ đã dạy:
“Dân chúng đồng lòng, việc gì cũng
làm được.
Dân chúng không ủng hộ, việc gì
làm cũng không nên” 1.

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 5, tr. 333.

47

“Làm cán bộ tức là suốt đời làm đày
tớ trung thành của nhân dân. Mấy chữ a,
b, c này không phải ai cũng thuộc đâu,
phải học mãi, học suốt đời mới thuộc
được”1.

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 12, tr. 555.

48