TRÂN TRỌNG GIỚI THIỆU

HỒ NGỌC KHẢI – ĐẶNG CHÂU ANH

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN TIẾNG VIỆT LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN TOÁN LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN ĐẠO ĐỨC LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN GIÁO DỤC THỂ CHẤT LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN ÂM NHẠC LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN CÔNG NGHỆ LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN TIN HỌC LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN MĨ THUẬT LỚP 4 (bản 2)
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN TIẾNG ANH LỚP 4

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN
S Ử D Ụ N G S Á C H G I Á O K H OA
môn

ÂM NHAC

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC LỚP 4
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM LỚP 4 (bản 2)

BỘ SÁCH CHÂN TRỜI SÁNG TẠO
(Tài liệu lưu hành nội bộ)

LỚP

S ách không bán

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM

4

HỒ NGỌC KHẢI – ĐẶNG CHÂU ANH
NGUYỄN ĐÌNH TÍNH – LÂM ĐỨC VINH

2

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

3

Lời nói đầu
Kính thưa quý thầy cô giáo!
Sách giáo khoa Âm nhạc 4 – Bộ sách Chân trời sáng tạo của Nhà xuất bản
Giáo dục Việt Nam đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt. Sách sẽ được áp
dụng vào dạy học môn Âm nhạc từ năm học 2023 – 2024 trong lộ trình thực hiện
Chương trình giáo dục phổ thông (Ban hành theo QĐ 32/2018/TT-BGDĐT ngày
26/12/2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo).
Để giúp giáo viên sử dụng sách giáo khoa, sách giáo viên một cách hiệu quả
nhất, chúng tôi đã biên soạn Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa
môn Âm nhạc lớp 4. Trong tài liệu này, chúng tôi cung cấp một số nội dung cốt lõi
về lí luận và phương pháp dạy học, phương thức tổ chức hoạt động trong môn
Âm nhạc cấp Tiểu học dưới quan điểm của khoa học sư phạm hiện đại. Các nội
dung trong tài liệu sẽ được mở rộng qua các hoạt động tại các chương trình bồi
dưỡng và tập huấn sẽ giúp quý thầy cô giáo trải nghiệm, ứng dụng và sáng tạo
trong việc triển khai sách giáo khoa Âm nhạc 4 – Bộ sách Chân trời sáng tạo vào
điều kiện giáo dục thực tế của năm học tới.
Trân trọng và kính chúc quý thầy cô nhiều sức khỏe và thành công!
Nhóm tác giả

4

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CTTT

Chương trình tổng thể

HĐ

Hoạt động

HS

Học sinh

GDPT

Giáo dục phổ thông

GV

Giáo viên

NLÂN

Năng lực âm nhạc

NLC

Năng lực chung

PC

Phẩm chất

PP

Phương pháp

PPDH

Phương pháp dạy học

SGK

Sách giáo khoa

SGV

Sách giáo viên

YCCĐ

Yêu cầu cần đạt

5

Mục lục
PHẦN 1: HƯỚNG DẪN CHUNG
1. QUAN ĐIỂM BIÊN SOẠN SÁCH GIÁO KHOA VÀ NHỮNG ĐIỂM MỚI
CỦA SÁCH GIÁO KHOA ÂM NHẠC 4 ............................................................................................6
2. CẤU TRÚC SÁCH VÀ CẤU TRÚC BÀI HỌC ....................................................................................9
3. PHƯỚNG PHÁP DẠY HỌC .................................................................................................................10
4. HƯỚNG DẪN ĐÁNH GIÁ ...................................................................................................................23
5. PHÂN PHỐI CHƯƠNG TRÌNH MÔN ÂM NHẠC LỚP 4 .............................................................28
PHẦN 2: HƯỚNG DẪN THIẾT KẾ CÁC HOẠT ĐỘNG ÂM NHẠC TRONG SÁCH GIÁO
KHOA ÂM NHẠC 4
1. MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC ĐẶC TRƯNG CỦA SÁCH GIÁO KHOA
ÂM NHẠC 4 ............................................................................................................................................35
2. CÁC TIÊU CHÍ ĐỂ PHÂN BỔ PHẦN, NỘI DUNG, HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP
TRONG MỘT GIỜ HỌC ÂM NHẠC ..................................................................................................41
3. THIẾT KẾ KẾ HOẠCH BÀI DẠY ..........................................................................................................42
4. GỢI Ý, HƯỚNG DẪN TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG CÁC PHẦN, NỘI DUNG ÂM NHẠC
THEO SÁCH GIÁO KHOA ÂM NHẠC 4 ..........................................................................................55
PHẦN 3: CÁC NỘI DUNG KHÁC
1. HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO VIÊN ÂM NHẠC 4 .........................................................68
2. GIỚI THIỆU VÀ HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG SÁCH BỔ TRỢ, SÁCH THAM KHẢO ...................69
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..........................................................................................................................71

6

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

PHẦN 1

HƯỚNG DẪN CHUNG
1. QUAN ĐIỂM BIÊN SOẠN SÁCH GIÁO KHOA VÀ NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA
SÁCH GIÁO KHOA ÂM NHẠC 4
1.1. Quan điểm biên soạn
• Cơ sở lí luận
– Theo định hướng đổi mới GDPT được thể hiện qua Nghị quyết 88 về đổi mới
chương trình và SGK phổ thông của Quốc hội và qua chương trình GDPT mới, gồm
Chương trình GDPT Tổng thể và Chương trình GDPT môn Âm nhạc, với trọng tâm
chuyển từ giáo dục chú trọng truyền thụ kiến thức sang giúp cho HS hình thành và
phát triển toàn diện PC và năng lực.
– Bám sát các tiêu chuẩn SGK mới ban hành kèm theo Thông tư 05/2022/TTBGDĐT sửa đổi Thông tư 33/2017/TT-BGDĐT về quy trình biên soạn chỉnh sửa
SGK, do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 19/3/2022.
– Triển khai các yêu cầu theo Công Văn số 2345/BGDĐT-GDTH của Bộ Giáo dục
và Đào tạo ban hành ngày ngày 7/6/2021 về việc hướng dẫn xây dựng kế hoạch
giáo dục của nhà trường cấp Tiểu học.
• Quan điểm biên soạn
– SGK tuân thủ các quy định được nêu trong Chương trình GDPT môn Âm nhạc,
bao gồm: mục tiêu, YCCĐ, nội dung giáo dục.
– Ngoài việc cung cấp kiến thức, SGK là tài liệu giúp HS có thể tự học, tự giải
quyết vấn đề, phát triển năng lực thẩm mĩ và sáng tạo trong âm nhạc.
– Nội dung SGK được xây dựng có tính liên thông từ cấp Tiểu học và theo hướng
kết hợp giữa đồng tâm với tuyến tính, là tiền đề cho cấp học sau; đặc biệt từ SGK lớp 1,
lớp 2, lớp 3.
– Nội dung SGK vừa đảm bảo tính cốt lõi, vừa có tính mở để phù hợp với sự đa
dạng về điều kiện và khả năng học tập của HS các vùng miền.
– Kế thừa những ưu điểm của SGK hiện hành, đồng thời tiếp thu tinh hoa của
một số nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.

7

• Đối với cấp Tiểu học
– Nội dung SGK bao gồm 6 đề mục dựa trên các phần chính của môn học: Hát,
Đọc nhạc, Nghe nhạc, Nhạc cụ, Lí thuyết âm nhạc, Thường thức âm nhạc, với các
icon được thiết kế tương ứng.
– Mỗi chủ đề sẽ được thực hiện từ 3 – 4 tiết tuỳ vào dung lượng nội dung và HĐ
học tập; số trang tương ứng cho mỗi chủ đề từ 6 – 8 trang.
– Đối với phần Nghe nhạc, ngoài việc được thiết kế như một phần độc lập còn
được tích hợp trong các mạch nội dung dạy học khác như: tìm hiểu nhạc cụ, tác giả
tác phẩm, câu chuyện âm nhạc,…
– Cấu trúc của mỗi chủ đề gồm các phần chính kết hợp với:
+ Phần Khám phá là HĐ mở đầu mỗi chủ đề, được thiết kế để tạo các tình huống
sư phạm ban đầu đưa HS đến khám phá các kiến thức, kĩ năng trọng tâm của chủ đề;
xây dựng dưới hình thức câu chuyện âm nhạc, tranh ảnh gợi ý,…
+ HĐ âm nhạc là các bài thực hành, trò chơi âm nhạc liên kết với các bài học
trong từng chủ đề.
+ Phần Nhà ga âm nhạc là những gợi ý để HS tự HĐ âm nhạc như: tái hiện,
ghi nhớ các kiến thức, kĩ năng âm nhạc đã học trong bài; phát triển các NLÂN đặc
thù thông qua các HĐ thực hành, tạo ra các sản phẩm âm nhạc; đồng thời giúp HS tự
đánh giá và GV đánh giá năng lực HS thông qua bài học.
1.2. Những điểm mới cơ bản ở sách giáo khoa Âm nhạc 4
• Nội dung
− Nội dung sách được triển khai bám sát chương trình môn Âm nhạc được Bộ
Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 26/12/2018.
− Phát triển những điểm mạnh từ SGK Âm nhạc 1, 2, 3.
− Tiếp thu kinh nghiệm viết SGK của những nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.
Đa dạng về nội dung học tập và HĐ âm nhạc.
− Chú trọng phát triển thẩm mĩ âm nhạc thông qua hát, đọc nhạc, nghe nhạc và
chơi nhạc cụ.
− Đọc nhạc được áp dụng từ lớp 1, 2, 3; tuy nhiên, ở lớp 4 với sự kết hợp các nốt
nhạc được ghi trên khuông nhạc theo hệ thống ghi nhạc phương Tây và thiết kế thành
các bài đọc nhạc ở các chủ đề. Bổ sung thêm việc đọc gam Đô trưởng và các âm hình
tiết tấu chủ đạo của bài đọc. Tuy nhiên, GV nên tiếp tục vận dụng các kí hiệu nốt

8

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

nhạc bàn tay như một công cụ của PPDH nhằm giúp HS quen dần với các nốt nhạc
trên khuông nhạc mà các em sẽ học ở các lớp tiếp theo và tiếp cận xu hướng ghi nhạc
quốc tế.
− Đa dạng hoá hình thức của các câu chuyện âm nhạc (kết hợp kĩ năng nghe, gõ
− vỗ đệm, đọc theo tiết tấu, mô phỏng giai điệu, đóng vai, mô phỏng cử điệu,...) bên
cạnh việc tích hợp giáo dục về PC, tấm gương lao động nghệ thuật nghiêm túc và cống
hiến của các nhạc sĩ, nghệ nhân nhà HĐ âm nhạc nổi bật,...
− Mở rộng quan điểm đánh giá từ chuẩn kiến thức sang chuẩn năng lực, biểu hiện
của năng lực và PC.
− Nhạc cụ được đưa vào dạy học một cách chính thức từ nhạc cụ tiết tấu (nhạc
cụ gõ đơn giản; vỗ tay, búng tay, vỗ đùi, giậm chân,…) ở các lớp 1, 2, 3. Từ lớp 4 tiếp
tục phát triển theo hướng chơi nhạc cụ gõ và bổ sung thêm phần nhạc cụ giai điệu
(recorder và kèn phím) và được nâng cao lên mức độ chơi hoà âm.
− Nội dung nhạc cụ mang tính mở, linh hoạt nhằm đáp ứng điều kiện thực tiễn
ở từng địa phương, tuỳ trình độ và sở thích của HS: mạch nội dung nhạc cụ tiết tấu
(trống nhỏ, song loan, thanh phách, tambourine, triangel, castanet, maracas; vỗ tay,
búng tay, vỗ chân, giậm chân,…) vẫn tiếp tục phát triển; riêng mạch nhạc cụ giai điệu
là nội dung học mới được bổ sung từ sách lớp 4. Nhóm tác giả lựa chọn và thiết kế
cho hai nhạc cụ là recorder (kèn Baroque – B) và kèn phím. Tuy nhiên, GV có thể lựa
chọn một trong hai nhạc cụ để thực hiện tuỳ theo điều kiện của từng địa phương. Nơi
nào có đủ điều kiện thì thực hiện trước, nơi nào chưa đủ điều kiện thì thực hiện sau
theo hướng dẫn của Chương trình GDPT 2018 môn Âm nhạc.
− Lí thuyết âm nhạc cũng là phần mới được đưa vào SGK lớp 4. Theo Chương
trình GDPT 2018 môn Âm nhạc chủ yếu cung cấp cho HS một số kí hiệu ghi chép
nhạc cơ bản; chủ yếu để HS nhận biết, ghi nhớ và vận dụng trong quá trình tiếp xúc
với các ca khúc, bản nhạc khi học hát, đọc nhạc, nghe nhạc,... chủ yếu là học lí thuyết
thông qua thực hành chứ không học khái niệm lí thuyết suông.
• Hình thức – phương pháp
− Điều chỉnh số trang: Trang Khám phá từ 2 trang chỉ còn 1 trang do có sự tăng
nội dung theo Chương trình GDPT 2018 môn Âm nhạc nhằm tránh việc tăng trang
cơ học dẫn đến tăng giá thành sách. Ví dụ: thêm phần nhạc cụ giai điệu (recorder
và kèn phím), lí thuyết âm nhạc, phần Thường thức âm nhạc thêm mạch hình thức
biểu diễn.

9

− Tiếp cận và tham khảo các bộ SGK Âm nhạc ở cấp Tiểu học của các quốc gia có
nền giáo dục tiên tiến trong khu vực và trên thế giới: Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản,
Hoa Kỳ,...
− Phát triển hệ thống “Chủ đề” kết hợp giữa nội dung âm nhạc, văn hoá, xã hội,...
− Tiếp cận và vận dụng các PPDH âm nhạc tiên tiến của thế giới: Kodály,
Orff-Schulwerk, Dalcroze,… (nhạc cụ gõ kết hợp vỗ tay, búng tay, vỗ chân, giậm
chân,… nốt nhạc bàn tay, nốt nhạc hình tượng, âm tiết tấu, nghe nhạc cảm thụ và
vận động,...).
− Vận dụng các ưu điểm về PP, nội dung của SGK hiện hành (nguồn bài hát, các
bài học về tác giả − tác phẩm, âm nhạc và đời sống,...).
− Phát huy sự ưu việt của kênh hình ảnh, nguồn tư liệu đa phương tiện; sử dụng
hợp lí kênh chữ. Chú trọng đến các yếu tố thẩm mĩ, phù hợp với lứa tuổi HS ở từng
lớp.
2. CẤU TRÚC SÁCH VÀ CẤU TRÚC BÀI HỌC
2.1. Cấu trúc sách
− SGK có các thành phần cơ bản: Hướng dẫn sử dụng – Mục lục – Nội dung
chính (gồm các chủ đề) – Giải thích thuật ngữ.
− SGK Âm nhạc 4 được cấu trúc theo 8 chủ đề (28 – 29 tiết), mỗi chủ đề được
thiết kế từ 3 – 4 tiết; nội dung ôn tập học kì và kiểm tra đánh giá (4 tiết). Tên các chủ
đề được đặt như sau:
• Chủ đề 1: Ước mơ tuổi thơ
• Chủ đề 2: Giai điệu hoà ca
• Chủ đề 3: Ươm mầm tương lai
• Chủ đề 4: Tổ ấm gia đình
• Ôn tập chủ đề 1, 2, 3, 4 (Học kì I)
• Chủ đề 5: Đại dương mênh mông
• Chủ đề 6: Cỗ máy thời gian
• Chủ đề 7: Về miền cổ tích
• Chủ đề 8: Vui cùng âm nhạc
• Ôn tập chủ đề 5, 6,7, 8 (Học kì II)

10

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

− Ở mỗi chủ đề sẽ ứng với một mục tiêu về nội dung khác nhau, từ đó giúp HS
hình thành được những năng lực về âm nhạc.
− Các bài hát sử dụng trong SGK vừa có tính kế thừa, vừa có tính mới, các bài hát
đa dạng thể loại như: bài hát tuổi thiếu nhi, bài hát nước ngoài, bài hát dân ca; có cao
độ và âm điệu phù hợp với HS lớp 4. Bên cạnh đó, SGV sẽ cung cấp thêm các bài hát
thay thế, giúp GV có thêm nguồn tài liệu phong phú để lựa chọn trong HĐ dạy học.
2.2. Cấu trúc chủ đề
a. Đoàn tàu khởi hành
Tranh chủ đề – mục Khám phá: (1 trang)
b. Đoàn tàu hành trình
– Hát: (1 trang)
– Nghe nhạc (vừa độc lập, vừa được lồng ghép và thể hiện trong các nội dung bài
học)
– Đọc nhạc: (0,5 đến 1 trang)
– Nhạc cụ: (1 trang, phù hợp với nội dung)
– Thường thức âm nhạc: (1 đến 2 trang, phù hợp với nội dung)
– Lí thuyết âm nhạc: (0,5 đến 1 trang, phù hợp với nội dung)
– HĐ âm nhạc: gồm các bài luyện tập, thực hành, HĐ âm nhạc tăng cường cho
từng phân môn, không sử dụng icon, được lồng ghép dưới hình thức trò chơi hoặc
vận động âm nhạc trong các mạch nội dung trong SGK.
c. Đoàn tàu về ga
Nhà ga âm nhạc: (0,5 đến 1 trang)
3. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
3.1. Các phương pháp dạy học phổ biến
Môn Âm nhạc, bên cạnh việc dạy học phát triển kĩ năng âm nhạc đặc thù đề cao
tính thực hành và trải nghiệm, còn nhiều HĐ dạy học có điểm tương đồng với các
môn học khác. Vì vậy, GV âm nhạc ở cấp Tiểu học cần vận dụng các PP sư phạm
chung trong quá trình tổ chức HĐ dạy và học trên lớp. Các PP này bao gồm:
• PP sử dụng ngôn ngữ;
• PPDH trực quan;

11

• PPDH thực hành;
• PP kiểm tra đánh giá;
... và nhiều PP khác.
PPDH tích cực
Trong xu thế đổi mới giáo dục trên quan điểm “Lấy học sinh làm trung tâm” và
“Dạy học phát triển năng lực học sinh” của đất nước, Chương trình GDPT 2018 môn
Âm nhạc phát triển các nội dung dạy học theo xu hướng tiếp cận các tiến bộ của
giáo dục âm nhạc thế giới, kế thừa và phát triển những điểm mạnh của Chương trình
Âm nhạc 2006. Chính vì vậy, GV âm nhạc cần học tập và vận dụng các PPDH tích cực
để vận dụng một cách tốt nhất và hiệu quả trong tổ chức các HĐ dạy học trong các bài
học âm nhạc của mình. Chính các PP này sẽ hỗ trợ để phát triển các NLC khác trong
quá trình sư phạm của mình. Các PP này bao gồm:
• PP đặt và giải quyết vấn đề;
• PPDH theo dự án;
• PP HĐ nhóm;
• PP thực hành;
• PP làm mẫu;
• PP trò chơi;
• PP đóng vai;
• PP động não;
... và nhiều PP khác.
Trong xu thế phát triển của khoa học giáo dục thế giới, ngoài các PPDH được
phát triển có tính hệ thống như đã kể trên, nhiều kĩ thuật giáo dục mà giáo dục hiện
đại đã và đang vận dụng và được đánh giá cao bởi tính hiệu quả của chúng trong lộ
trình tích cực hoá HĐ dạy và học. Các kĩ thuật dạy học này bao gồm:
• Kĩ thuật thảo luận nhóm;
• Kĩ thuật chậu (bể) cá;
• Kĩ thuật thông tin phản hồi;
• Kĩ thuật khăn trải bàn;
• Kĩ thuật các mảnh ghép;

12

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

• Kĩ thuật KWL;
…và nhiều kĩ thuật khác.
GV cần chú ý rằng, việc vận dụng các PP và kĩ thuật dạy học phải thật sự linh hoạt;
phù hợp với đặc điểm, nhận thức của HS, với bối cảnh và các điều kiện sư phạm khác
mới đạt được mục tiêu dạy học. Không nên áp dụng một cách gò bó, khiên cưỡng làm
cho tiết học, bài học âm nhạc mất đi tính nghệ thuật, tự nhiên. Dù áp dụng PP hay kĩ
thuật dạy học nào thì vấn đề cần đạt quan trọng nhất là HS phải được trải nghiệm, học
mà chơi – chơi mà học; ngày qua ngày, tiến bộ phát triển một tình yêu với âm nhạc và
hứng thú được tham gia các HĐ âm nhạc rồi mới đến các NLÂN đặc thù.
Ngoài các định hướng về PP giáo dục âm nhạc chung, GV âm nhạc cần nghiên
cứu và ứng dụng các PPDH âm nhạc tiên tiến của thế giới để mang lại cơ hội cho HS
được tham gia tích cực, được hoà mình vào không gian của âm nhạc qua các HĐ đa
dạng và phong phú.
3.2. Các phương pháp giáo dục âm nhạc mới
3.2.1. Phương pháp Dalcroze
PP Dalcroze được phát triển vào đầu thế kỉ XX bởi nhạc sĩ, nhà giáo dục người
Thuỵ Sĩ Emile Jaques-Dalcroze (1865 – 1950). PP được chia thành ba khái niệm cơ
bản: sử dụng Đô cố định (Fixed Do), biến tấu – ngẫu hứng (Improvisation), âm nhạc
theo nhịp điệu (Eurhythmics). Hiện nay, PP Âm nhạc nhịp điệu Dalcroze (Dalcroze
eurhythmics) được sử dụng rộng rãi trong việc giáo dục âm nhạc, đặc biệt là cho trẻ
em (Frego. D, 2012).
a. Định hướng triết học
Triết lí sư phạm của Dalcroze là sự kết hợp tinh thần, cơ thể và cảm xúc là căn
nguyên của quá trình học tập. PP Dalcroze định hướng việc xây dựng các kĩ năng và
kiến thức âm nhạc cho trẻ em thông qua sự khám phá trong các HĐ vận động âm
nhạc dựa trên các thành tố tiết tấu. Vì vậy Dalcroze đã tạo ra một PP dạy – học âm
nhạc thông qua sự trải nghiệm của các giác quan và trí thông minh bởi các phản ứng
của cơ thể và hệ thống thần kinh (Farber & Thomsen, 2011).
b. Nguyên lí sư phạm âm nhạc
Dựa trên quan điểm “Âm thanh đi trước kí hiệu” của Pestalozzi (1746 – 1827) −
nhà giáo dục âm nhạc người Thuỵ Sĩ, PP Dalcroze định hướng xây dựng các kĩ năng,
kiến thức âm nhạc cho trẻ em thông qua sự khám phá vận động âm nhạc dựa trên các
tác nhân về tiết tấu (Rhythmic stimulus) (Campbell, 1991).

13

c. Các công cụ giáo dục âm nhạc của phương pháp Dalcroze
Công cụ dạy học của PP Dalcroze:
− Kí xướng âm (Fixed Do): phát triển khả năng nghe nhạc tiềm tàng trong mỗi
con người là rất quan trọng. Kí xướng âm được dạy theo cách kết hợp tiết tấu và vận
động để phát triển khả năng nhạy cảm về cao độ, về mối tương quan âm điệu, và nhân
tố âm nhạc khác.
− Biến tấu – Ngẫu hứng (Improvisation): phát triển ngẩu hứng âm nhạc của trẻ
được phát triển một cách logic trên nhiều cách.
− Vận động theo nhịp điệu (Dalcroze eurhythmics): đây là công cụ hết sức quan
trọng tương tự với hai công cụ ban đầu. Các vận động theo nhịp điệu phải thể hiện sự
cân phương, vuông vắn về cấu trúc tiết tấu.
Cả ba công cụ trên độc lập về phương tiện diễn tả âm nhạc, nhưng phải được
kết hợp chặt chẽ và có tính hệ thống trong quá trình dạy – học âm nhạc cho trẻ
(Campbell, 1991).
3.2.2. Phương pháp Kodály
PPDH âm nhạc Kodály được phát triển bới Zoltán Kodály (1882 – 1976), một
nhà soạn nhạc, nhà dân tộc học và sư phạm âm nhạc người Hungary. Kodály mong
muốn qua giáo dục âm nhạc để củng cố âm nhạc truyền thống và nâng cao khả năng
đọc, viết âm nhạc cho người học và làm công tác âm nhạc.
a. Định hướng triết học
Kodály tin tưởng rằng, HĐ âm nhạc là khả năng tự nhiên vốn có của mọi người.
Âm nhạc từ ngôn ngữ bản địa, vùng miền thông qua các hình thức như: lời ru, ca dao,
dân ca, trò chơi âm nhạc,… cần được ưu tiên sử dụng trong giáo dục âm nhạc cho trẻ
em. Giáo dục âm nhạc cần được bắt đầu với trẻ càng sớm càng tốt để phát triển khả
năng âm nhạc vốn tiềm tàng một cách tự nhiên trong mỗi đứa trẻ và cần được khơi
gợi để phát huy khả năng đó (Choiksy, 1999).
b. Nguyên lí sư phạm âm nhạc
Quy trình dạy học âm nhạc cho trẻ theo PP Kodály được tiến hành dựa trên ba
bước cơ bản: chuẩn bị, giới thiệu và luyện tập.
− Bước chuẩn bị (Preparation): các em sẽ trải nghiệm và cảm nhận cái khái niệm,
thành tố âm nhạc mới thông qua việc ca hát, nghe nhạc, vận động âm nhạc, trò chơi
âm nhạc, sử dụng nhạc cụ,... Giúp HS sẵn sàng khám phá và học tập các đặc trưng của
các thành tố âm nhạc mới.

14

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

− Bước giới thiệu (Presentation): GV sẽ cung cấp thông tin, giới thiệu và giải
thích các khái niệm, thành tố âm nhạc mới. Có thể dùng các công cụ giảng dạy ở
trong giai đoạn này.
− Bước luyện tập (Practice): HS sẽ được GV hướng dẫn và trải nghiệm những
vấn đề đã được giới thiệu, luyện tập các mẫu bài tập. Sau khi đã quen với những khái
niệm và mẫu bài tập, HS sẽ bắt đầu học các ứng tác (Improvisation) trên những nội
dung mà các em đã được học và luyện tập. Từ đó, giúp HS hình thành tư duy sáng tạo
âm nhạc.
c. Các công cụ giáo dục âm nhạc
PP Kodály vận dụng bốn công cụ dạy học chính, gồm:
− Đọc nhạc bằng hệ thống Đô di động (Movable Do).
− Đọc nhạc bằng kí hiệu bàn tay (Hand signs). Dùng kí hiệu từ bàn tay để giúp
HS phân biệt và nhận biết nốt nhạc. Hệ thống này do John Curwen – mục sư nhạc sĩ
người Anh sáng tạo từ thế kỉ XIX.
− Đọc chữ tiết tấu và hình tiết tấu. Hệ thống này được tạo ra bởi nhạc sĩ người
Pháp Emile-Joseph-Maurice Chevés ở thế kỉ XIX. Mỗi giá trị tiết tấu trong nhóm
trường độ cơ bản được kí hiệu bằng các âm tiết đặc biệt (Choksy, 1999).
− Nguồn tư liệu âm nhạc dân gian: đây được xem là nguồn tài liệu chính trong
HĐ dạy học âm nhạc cho trẻ theo PP Kodály. Tuy nhiên, tuỳ từng quốc gia, bản
địa khác nhau mà nguồn tư liệu âm nhạc dân gian có phần tích hợp khác nhau. Ở
Việt Nam, cần đưa dân ca, đồng dao, các điệu hò, lí, các trò chơi dân gian,… vào HĐ
dạy học âm nhạc cho trẻ. Ngoài ra, các tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao trong lĩnh
vực ca hát như hợp xướng, nhạc cổ điển,… của các nhạc sĩ danh tiếng cần được chọn
lọc và giáo dục trong nhà trường.
3.2.3. Phương pháp Orff-Schulwerk
Orff-Schulwerk là PPDH âm nhạc được sáng tạo bởi hai nhà sư phạm âm nhạc
người Đức, Carl Orff và Gunild Keetman từ những năm 1920 của thế kỉ trước.
Tại Hoa Kỳ, AOSA – Hiệp hội Orff-Schulwerk Hoa Kỳ (American Orff-Schulwerk
Associtation) là một tổ chức phát triển chuyên môn có tầm ảnh hưởng lớn nhất đới
với GV âm nhạc toàn liên bang và quốc tế (Shamrock, 2007).
a. Định hướng triết học
PP Orff-Schulwerk dựa trên nền tảng khai thác và phát triển NLÂN thông qua
khả năng vui chơi tập thể và vận động. Những khả năng này tiềm tàng một cách

15

tự nhiên trong mọi đứa trẻ. NLÂN tự nhiên đó bao gồm: hát, xướng đồng dao – ca
dao, vỗ tay, đập gõ, chơi trò chơi, nhảy múa,… Theo Orff và Keetman, trẻ học âm nhạc
bắt đầu bằng nghe và thực hành trước, rồi mới đến đọc và viết. Quá trình phát triển
các kĩ năng âm nhạc của trẻ giống như quá trình trẻ học một loại ngôn ngữ nào đó
(Shamrock, 2007).
b. Nguyên lí sư phạm âm nhạc
 Quá trình sư phạm theo Orff-Schulwerk thể hiện tính logic trong quá trình nhận
thức âm nhạc của trẻ em qua các bước:
− Bước thứ nhất gọi là bước khám phá (Exploration). HS được tiếp xúc với âm
thanh của nhạc cụ, với tiết tấu, hay các mẫu âm. GV đưa ra các câu hỏi gợi ý để các
em tự khám phá các đặc điểm âm nhạc đặc trưng của chúng.
− Bước thứ hai gọi là mô phỏng, bắt chước (Imitation). HS lặp lại những mẫu âm
ngắn được chơi trên nhạc cụ, hay xướng âm bởi GV. Mỗi lần thực hiện chỉ một mẫu
âm có cấu trúc đặc biệt, trong đó điểm lí thuyết, hay một âm hình tiết tấu được nhấn
mạnh một cách điển hình.
− Bước thứ ba gọi là chơi nhạc ngẫu hứng (Improvisation). HS được yêu cầu chơi
ngẫu hứng trên nhạc cụ hay hay một mẫu âm có độ dài và mức độ khó tương đối hơn
dựa vào các thành tố âm nhạc các em đã học qua giai đoạn mô phỏng.
− Bước thứ tư gọi là sáng tạo (Creation), HS được tham gia một quá trình chơi nhạc
khó hơn, đòi hỏi sự sáng tạo trên nền tảng những kiến thức âm nhạc mới học. Hình
thức âm nhạc có thể áp dụng trong bước này có thể là ABA, rondo, hay biến tấu nhỏ.
c. Các công cụ giáo dục âm nhạc
PP Orff-Schulwerk có các công cụ giáo dục như:
− Nói theo nhịp điệu (Speech);
− Hát (Singing);
− Chơi nhạc cụ (Playing istruments);
+ Bộ gõ cơ thể (Body percussion)(1);
+ Nhạc cụ cầm tay không định âm (Unpitched hand percussion).
− Nhạc cụ Orff (Orff instrument).

(1)

Trong SGK Âm nhạc 2, 3, nhóm tác giả sử dụng thuật ngữ Vận động cơ thể.

16

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

3.2.4. Phương pháp Suzuki
Tiến sĩ Shinichi Suzuki là người sáng lập phong trào giáo dục âm nhạc trên toàn
thế giới được gọi là PP Suzuki. Ông sinh năm 1898 tại Nagoya Nhật Bản, trong một
gia đình chuyên sản xuất violin lớn nhất ở nước Nhật, nên được tiếp xúc và học violin
từ nhỏ. Năm 22 tuổi, ông đến Đức học violin với nghệ sĩ vĩ cầm nổi tiếng Karl Klinger.
Tại nơi đây, ông đã quan sát thấy trẻ nhỏ dễ dàng học ngôn ngữ bản địa (tiếng Đức)
– một ngôn ngữ mà ông rất khó khăn để thành thạo. Qua quan sát, Suzuki nhận ra
rằng tất cả trẻ em có thể học tiếng mẹ đẻ một cách dễ dàng thông qua việc lắng nghe,
bắt chước và lặp lại. Từ đó, ông rút ra kết luận: trẻ em cũng có thể học âm nhạc theo
cách này nếu được dạy bằng tình yêu và sự cống hiến. Với quan điểm “con người là
yếu tố đầu tiên sau đó mới tới khả năng”, mục tiêu của ông là giúp nuôi dưỡng tình yêu
âm nhạc và phát huy sự nhân bản trong mỗi con người. Ông gọi ý tưởng của mình là
“giáo dục tài năng” và sớm thành lập một trường học ở Matsumoto theo quan điểm
sư phạm này.
Giáo dục tài năng đề cập đến sự phát triển của kĩ năng, kiến thức và tính cách.
Từ “saino” trong tiếng Nhật có nghĩa là khả năng và tài năng, saino cũng có thể được
sử dụng để chỉ sự phát triển khả năng và tài năng trong một lĩnh vực nào đó, mà cụ
thể là âm nhạc. Suzuki đã dành nhiều thời gian và tâm huyết để phát triển PPDH âm
nhạc của mình. Về sau, PP giáo dục âm nhạc này đã lan rộng khắp Nhật Bản và được
áp dụng dạy học trên nhiều nhạc cụ khác nhau chứ không chỉ riêng violin.
Ngày nay có hơn 8.000 GV Suzuki trên toàn thế giới và hơn 250.000 trẻ em học
nhạc theo PP Suzuki.
a. Triết lí giáo dục
“...Nếu một đứa trẻ nghe những giai điệu đẹp ngay từ khi mới chào đời và học cách
tự chơi nhạc, nó sẽ phát triển sự nhạy cảm, kỉ luật và sức chịu đựng và có một tâm hồn
đẹp” (Suzuki).
PP Suzuki kết hợp PP giảng dạy âm nhạc với triết lí nhân văn bao trùm toàn bộ
sự phát triển của trẻ. “Khả năng âm nhạc không phải là tài năng bẩm sinh mà là khả
năng có thể phát triển. Bất kì đứa trẻ nào được đào tạo bài bản đều có thể phát triển khả
năng âm nhạc giống như tất cả các trẻ em phát triển tiếng nói bản ngữ. Tiềm năng của
mọi đứa trẻ là vô hạn” (Suzuki Music web).
b. Tiến trình sư phạm
Tiến trình sư phạm của Suzuki tương tự như học một ngôn ngữ nào đó, ông gọi
PPDH của mình là tiếp cận PP ngôn ngữ mẹ đẻ (ngôn ngữ bản địa), lấy cảm hứng

17

từ thực tế rằng trẻ em rất dễ dàng học nói ngôn ngữ mẹ đẻ của mình. Được khuyến
khích bởi tình yêu của cha mẹ và môi trường gia đình, đứa trẻ đáp ứng và phát triển
kĩ năng khó nhất này một cách dễ dàng.
Khi một đứa trẻ học nói, đều phải trải qua những bước sau: Lắng nghe → Được
khuyến khích → Lặp lại → Từng bước làm chủ → Ghi nhớ → Từ vựng → Sự tham
gia của cha mẹ → Tình yêu.
Theo cách tiếp cận của Suzuki, tiến trình sư phạm khi học ngôn ngữ được áp
dụng trong việc học nhạc cụ nhất định như: piano, violin, cello, sáo, thanh nhạc,…
nghĩa là trẻ được tiếp xúc trải nghiệm với âm nhạc càng sớm càng tốt và cũng trải qua
các bước như: lắng nghe, được khuyến khích, lặp lại, làm chủ từng bước, ghi nhớ,…
Ngoài ra, PP giáo dục này mô phỏng quá trình học ngôn ngữ mẹ đẻ cũng được áp
dụng thành công trong các lĩnh vực khác như nghệ thuật, thơ ca và toán học.
Song song với việc học ngôn ngữ, Suzuki khuyến khích âm nhạc trở thành một
phần quan trọng trong môi trường của trẻ từ khi sinh ra (hoặc thậm chí trước đó).
Khi môi trường của trẻ sơ sinh có âm nhạc tốt cũng như âm thanh của ngôn ngữ mẹ
đẻ thì trẻ sẽ phát triển khả năng nói và chơi một nhạc cụ (có hướng dẫn kĩ thuật)
trước khi được yêu cầu đọc bằng ngôn ngữ mẹ đẻ.
c. Các công cụ giáo dục âm nhạc
– Nghe nhạc: Trẻ học nói bằng cách nghe và bắt chước ngôn ngữ nói mà chúng
nghe thấy xung quanh. Trong PPDH của Suzuki, người ta chú trọng nhiều vào quá
trình nghe nhạc hằng ngày thông qua các bản ghi âm được chọn lọc nhất định với giai
điệu đẹp, cung cấp cho trẻ một hình mẫu cho việc thể hiện âm nhạc. HS càng thường
xuyên nghe các bản ghi âm, chúng càng dễ dàng học âm nhạc hơn. Trong các bài học,
việc tạo ra các giai điệu hay, đẹp với sắc thái được nhấn mạnh ngay từ đầu.
– Đọc nhạc: Đọc nhạc sẽ đến sau khi HS trải nghiệm và ghi nhớ về âm thanh, kĩ
thuật chơi nhạc cụ và chất liệu âm nhạc tốt. Giống như học một ngôn ngữ nào đó, đọc
nhạc sẽ bắt đầu sau khi một đứa trẻ có thể nói thành thạo, giai đoạn trẻ bắt đầu học
đọc nhạc thay đổi theo độ tuổi và sự phát triển chung.
– HĐ cá nhân và nhóm: Đây là một trong những công cụ dạy học quan trọng
trong PP Suzuki khi HS được tham gia vào các bài học nhóm. Các tiết mục chung cho
phép các em có thể chơi cùng nhau, mang lại cho trẻ một môi trường trải nghiệm nối
kết, giao tiếp, tăng cường sự hoà đồng và củng cố các bài tập đã học của mỗi cá nhân,
đồng thời gia tăng khả năng kết nối với các HS Suzuki khác trên toàn thế giới.

18

Tài liệu bồi dưỡng giáo viên sử dụng sách giáo khoa môn Âm nhạc lớp 4

– Hát theo PP Suzuki: Đối với PP Suzuki, giọng hát được coi là một nhạc cụ và
được khuyến khích phát triển tự nhiên thông qua hệ thống các bài biểu diễn. Thư giãn
và phát âm là những tính năng quan trọng trong mỗi bài học. PPDH tương tự như
các công cụ khác, mặc dù các bài học chính thức có thể được bắt đầu với trẻ được 4
tuổi. Khi đứa trẻ ở tuổi này, trẻ có thể bắt đầu các bài học cá nhân với phụ huynh và
GV ngoài các bài học nhóm; qua thời gian chúng sẽ được trải nghiệm, tích luỹ và hình
thành những kĩ năng hát và sẽ trưởng thành hơn về giọng hát trong tương lai.
3.3. Các điểm chung của những phương pháp trên
Các PP trên đều dựa trên tuy có những công cụ dạy học khác nhau, nhưng vẫn
có những đường hướng chung về triết lí sư phạm cũng như cách thức tiếp cận với HS
thông qua các HĐ âm nhạc. Những điểm chung bao gồm:
− Nghe, vận động và cảm thụ âm nhạc chính là công cụ dạy học chủ yếu của ba
PP này. Tuy có khác nhau về công cụ thực hiện nhưng xét về căn bản đây là HĐ không
thể tách rời trong HĐ dạy học.
− Nguồn tư liệu học tập âm nhạc của HS được khai thác một cách ưu tiên từ các
thể loại âm nhạc dân tộc của từng đất nước, vùng miền. HS được lớn lên trong môi
trường ngôn ngữ, mối quan hệ đời sống, bản địa,… nên việc gắn kết ngôn ngữ mẹ đẻ
với các nguồn tư liệu âm nhạc bản địa là điều hết sức cần thiết. Và tuỳ vào mỗi đất
nước, mỗi vùng miền mà có những áp dụng cụ thể để gìn giữ bản sắc của dân tộc đó.
− Đọc nhạc dựa trên thang ngũ âm (Pentatonic) là nội dung tiếp cận bước đầu
cho HS trước khi học ...