CK.0000073961

KHÍ PHÁCH NGl/Ol

CHIÉN SÍ CÁCH MflNG VI DAI
TRONG LÛI VAN, Y T H d CÚA

K H ÍP H Á C H
NGlíCfl CHIEN SÏ CÁCH M ANG VI DAI
TR O N G Lòfi VÀN , Y THOf CÚA HO CHÍ MINH

T R A N Q U AN G PH Ú C

(Biên so$n)

K H ÍP H Á C H
NGltàfl C H IEN S Î CÁCH M ANG
V Ï D A I TR O N G LGfl V A N , Ÿ TH tì
C Ú A H O CHÍ MINH

N H À X U A T B Â N O O N G NAI

L Ö IN Ö ID Ä U
ö Chi Minh - cäi ten chi cän nhäc den lä khien con tim bao nhieu
con nguöi Viet Nam thön thüc. Vi Cha giä, anh hüng giäi phöng
dän töc, danh nhän vän höa... lä Nguöi - con ngiroi mä bao den sau
phäm lä ngucri Viet Nam deu mang trong minh löng kinh yeu vä
biSt an säu säe. Chü tich Ho Chi Minh lä ngucri thäy vT dai cüa cäch mang Vipt
Nam, länh tu kinh yeu cüa giai cäp cöng nhän vä cüa cä dän töc Viet Nam, mpt
chi<§n sT xuat säe, mpt nhä hoat döng löi lac cüa phong träo cöng sän quöc te vä
phong träo giäi phöng dän toc. Ngucri dä hi sinh cüa cupc döi minh di tim con
duong tu do, con duerng däu tranh cho dän töc ta thoät khöi äch äp büc cüa chü
nghia thuc dän vä de quöc. Vä Ngucri dä dän dät cäch mang ta, nhän dän ta di
düng huöng, di theo con duerng xä höi chü nghia, de ngäy nay “ai cüng cö com
än äo mäc, ai cüng dupe hoc hänh”.
Su vT dai cüa ngucri, khöng chi qua duong löi cäch mang, cüu nurac düng
dän mä Nguöi mang lai mä con näm trong su nghiep vän höa cüa Ngucri. Dü
Ngucri dä tüng viet “Ngäm tho ta von khöng ham”, nhung ky thuc Nguöi chinh
lä nhä vän, nhä ther vT dai cüa dän tpc, danh nhän vän höa duoc tö chüc
UNESCO cöng nhän.
Su nghiep sang täc vän hpc cüa Nguöi de lai cho döi mpt lupmg täc phäm cö
giä trj het süc to lön. Qua tho vän cüa Ngucri, ta thäy toät len ve d?p täm hon cüa
Vi Cha giä cüa dän tpc. Lä nguöi thäy vT dai cüa cäch mang Vipt Nam, lä mpt
chien sT xuät säe trong phong träo cpng sän quöc te vä phong träo giäi phöng dän
tpc. Tat cä nhüng dieu äy, ta cö the thäy rö qua nhung cäu vän, y tha cüa Nguöi.
Nhan ley n ifm ngäy sinh Chii tjch Hö C hi M inh, chung toi hien sogn t§p
säeh Khi phäch ngiroi chien sT cäch mang vi dai trong Idi vän, y tha cüa Hö
Chi Minh. Hi vpng, qua täp säch näy, nguöi dpc se cö cäi nhin säu säe hem ve
cäi cao cä, cäi vT dai, cäi hoän my trong con nguöi Hö Chü tich qua cäc täc
phäm cüa Nguöi.
Säch dupe bien soan tren co sö täp hpp, chon lpc tu cäc nguön tu li?u khäc
nhau dä dupe cöng bö tren cäc phucmg ti?n thöng tin dai chüng. Do dieu kipn
khäch quan, chüng toi chua truc tiep lien hp de xin phep truöc, thänh that xin sy
lupng thü cüa cäc täc giä!
Trong quä trinh bien soan chäc chän se khöng tränh khöi nhüng thieu söt
nhät dmh. Rät mong nhän dupe su cäm thöng vä nhung döng göp y kien cüa quy
vi dpc giä de cuön säch dupe hoän thien hom khi täi bän.
Xin trän trong giöi thieu!

H

NGlTÖI BIEN SOAN
5

Chiicfng

I

TA M H O N NGl/Ofl C H IEN SI CQ NG S A N HO CHI' MINH QUA CAC T A C P H AM C UA NGIfCfl
Khi phach Ho Chi Minh
Chu tjch H6 Chi Minh luon duoc biet den nhu mot nha dam phan mem
mong. Nhirng khi can to ro khi phach, Nguoi cung la mau muc cho cac the he
noi guong. Trong cai “nhu” cua Nguoi thay ro cai “cuong” cua mot khi phach.
Cau chuyen tiep Dac phai vien cua Cao uy Phap Bollaert, Paul Mus, vao dem
trung tuan thang 5/1947 tai Thai Nguyen do Bo trucmg Ngoai giao Hoang Minh
Giam k l lai trong Hoi ky cua minh la mot minh chumg.
.. .Toi dua Paul Mus vao gian nha yet kien Bac. Duoi anh sang cua ngon den
mang song, toi cam thay anh ta xuc dong khi ducrc gap Bac, duoc Bac tiep gian
di, lich su nhu luc a phong khach tai nha 12 Ngo Quyen, Ha Noi.
Paul Mus cam on Bac da vui long cho ong ta gap de lam nhiem vu do Cao
uy Dong Duong giao cho, va xin phep doc cho Bac nghe (doc thuoc long) ban
thong diep khong ghi vao giay (message verbal) cua Bollaert tra lcri buc thu de
nghi iig u iig ban cu a Cliinli phu ta dc n gay 2 5 /4 /1 9 4 7 .
Thong diep cua Bollaert neu len bon dieu kien cho ngimg ban:
1. Quan doi Viet Nam phai nop vu khi cho Phap.
2. Quan doi Phap duoc quyen di lai tu do tren dat nuoc Viet Nam.
3. Chinh phu Viet Nam phai tra lai cho Phap tat ca nhung ngucri da bi bat ma
ho goi la con tin (Otages).
4. Chinh phu Viet Nam phai trao cho Phap tat ca nhung nguoi nuoc ngoai (y
noi: Ngucri Nhat va ngucri Phap) da chay sang Viet Nam.
Sau khi nghe nhung dieu lao xugc do cua Cao uy Phap, Bac nghiem net mat,
nhung binh tinh va voi giong noi on ton, Ngucri hoi:
- Ong Mus, toi biet ong da tham gia cuoc khang chien chong Hitler cua nhan
7

dân Phâp, diêu dó cô dung không?
- Thua Chù tich, dùng.
- Vây ông hây trà loi tôi: Nêu à dja vi tôi, ông sè cô thâi dò thè nào vói bàn
thông diêp cùa ông Bollaert? Ông cô nhân nhùng diêu kiçn dô không?
Paul Mus lûng tüng... Bac nói tiêp:
- Tôi nghe nói ông Bollaert cüng dà tham gia cuôc khâng chiên chông Hitler
và cô thành tich. Nhùng diêu kiçn ông ây dua ra dê ngùng bân cô nghïa gì? Có
nghîa là ông ây dôi chüng tôi phâi dâu hàng. Ông Mus, bàn thân ông cô nghï
rang chüng tôi có thê dâu hàng không? lai con diêu kiçn liên quan dên nhùng
nguòri nuôc ngoài diing trong hàng ngü khâng chiên Viêt Nam chông thuc dân.
Phâi là mot con nguòi hèn mat, moi châp nhân diêu dô. Nêu tôi châp nhân, tôi là
ké hèn mat (Si j 'accepte, je serais un lâche). Và tôi nghï rang trong Liên hiêp
Phâp không cô chô cho nhùng kè hèn mat (Je pense que dans l'Union française,
il ne doit pas y avoir de place pour des lâches).
Paul Mus im làng, gât dâu, tô ÿ dông tinh. Rôi nói:
- Tôi hiêu, thua Chü tjch tôi hiêu...
Thê rôi ông ta không nói toi bàn thông diêp nûa.
Bâc giâi thich vê lâp tnrcmg cùa Chinh phü và nhân dân ta: Yêu chuông hôa
binh, muôn cô quan hê tôt vói nhân dân Phâp, nhimg kiên quyêt khâng chién dé
bâo vê dôc lâp và thông nhât cùa Tô quôc minh. Paul Mus thùa nhân râng, dô là
nhùng tinh càm và y chi chinh dâng, hua sê bâo câo vói Cao ùy Bollaert nhùng
ÿ kiên cùa Chù tich Hô Clii Minh. Ông ta chlic suc klióe Bâc, lüc chào tù biêt tô
ra càm dông thuc su. Lòi cuòi cùng cùa ông ta lüc ra vè là:
- Chùc Chù tich dùng càm (Du courage, Monsieur le Président!)
Bâc dâp lai:
- Luôn luôn! Tât nhiên! (Toujours! Naturellement!)
Mot su viêc nhô cô lë dâ làm cho Paul Mus ngac nhiên: Khi c u q c tiêp kiên
kêt thüc, câc dông chi phyc vy dâ bung ra mây côc ruçw sâm banh dé Bâc moi
khâch uông truóc khi ông ta rùt lui vào bông tôi cùa dêm khuya.
5 nàm sau, trong quyên sâch Viêt Nam, cuôc chiên tranh xét vê mât xâ hçi
hoc (Vietnam, sociologie d 'une guerre) xuât bàn nàm 1952, Paul Mus cô phê
phân nói dung cùa bàn thông diêp mà ông ta dâ cô trâch nhiêm chuyén dén Hô
Chù tjch tai thi xâ Thâi Nguyên. Nguòi co vân dàc biçt, phâi viên cùa Bollaert
8

ké ràng lúe dó bon thuc dân Pháp ò Paris và Sài Gòn dêu nhât tri cho ràng chúng
nàm chàc chién thàng trong tay rôi, chàng bao lâu nùa chúng së dè bep cupe
“khàng chién cùa Viêt Nam”, vây không nên nhân dàm phán.
Theo tác già, Bô truòng Bô chiên tranh cùa Pháp lúe bây già nhân dinh
ràng: “Vân dé quân su ò Dông Ducmg có thè coi nhu xong rôi” (il n'y a plus de
problème militaire en Indochine); mot nhân vât quan trong trong chính giói
Pháp khàng dinh: “Chi ba tuân lê nùa thôi! Moi diêu së duçrc giài quyêt tôt,
mien là không dàt vân dê dàm phán!” (Encore trois semaines! Tout ira bien,
pourvu que l'on ne négocie pas!)
Và chinh vi thê, khi nói dên ngùng bàn, thuc dân Pháp dà dua ra nhùng diêu
kiên phi lÿ, mà bàn thân Paul Mus cüng nghî ràng phia Viêt Nam không thê nào
châp nhân.
Khi Paul Mus ra vè rôi, Bâc và chúng tôi con ngôi lai khoàng mot tiêng nùa
dé dçri cho ông ta di xa rôi moi vê noi à. Lúe dó, vào khoàng 1 già sáng, Bác
không vè cho à cùa minh mà vê Scm Ducmg, chô ca quan Bç Ngoai giao. Viçc
Bâc Hô tù noi nào dên gàp Paul Mus, viçc dó, ngoài anh Phan Mÿ thi không ai
biét cà. Bâc bào tôi “Bây già chú vê vói tôi bàng xe com-màng-ca”. Lúe dó xe
dà dçri sin ò dó, theo su bô tri cùa anh Phan Mÿ. Chúng tôi di xe tói dèo Khè thì
tròi bât dàu sáng. Bác bào chúng tôi: “Thôi, chúng ta xuông di bç, vi néu di xe,
máy bay dich dê phát hiçn”. Tôi và Bác di bç vè khu ty do Som Duomg và ghé
vào cho Bô Ngoai giao. Tôi hua vói Bác là së nhà và viêt lai loi cùa bûc thông
diçp mà Bollaert gùi Bâc qua Paul Mus. Hai ngày sau, tôi gùi bài viêt dó cho
vàn phông cùa Bâc.
BTS (Theo Bào Quôc tê diên tu)

Ván tho cúa Bâc - mot thé gioì không cùng
cho nhüng khám phà
“Doc vân tho Nguyên Ài Quôc - Hô Chi Minh, tôi luôn luôn dàt cho minh
các câu hôi vê nhùng bi ân chua biêt hêt duçrc. Nghiên cùu vê Bâc và vàn tho
Bâc, dôi vói tôi, là dúng truóc nhùng bi ân ây” - Dó là tâm niçm cùa Giào su
Phong Lê, nguài có nhiêu nâm nghiên cüu vê sy nghiçp vàn chuomg cùa Bâc
Hô, trong cuôc trô chuyên sau nhân kÿ niçm 114 nàm Ngày sinh cùa Bâc.
;
Thua giâo su, là mot nhà nghiên cùu tùng công bô nhiêu công trinh vê su
nghiêp vân chucmg cùa Bâc Hô, giâo su có thê cho biêt y nghïa cùa công viêc
9

này trong môi quart hé vói nhùng ngành nghiên cúu khâc trên con duàng tim
hiêu vê vi länh tu kiêt xuât cüa câch mang VN - Danh nhân Van hóa thê giài Hô
Chi Minh?
Tôi là nguôi nghiên cúu vän hoc nên chi nghiên cúu Bác ò su nghiêp vän
chuang. Bác có mot su nghiêp vän chucmg thât su trong hành trinh 50 näm viêt
cùa minh (tù Yêu sâch cüa nhân dân Viêt Nam - 1919 dên Di chúc - 1969).
Theo tôi, có hai giai doan viêt cùa Bác là in dâm dâu àn vän chucmg. Dó là
giai doan 1917 - 1923, Bác ò Paris, sau mot hành trình nhièu näm qua nhièu xù
só. Giai doan này Bác vira viêt báo vira làm bào; và trong su nghiêp báo chi dó,
có nhiêu tác phâm có già tri vän hoc, hoäc dich thuc là vän hoc.
Tác phâm tiêu biêu cùa Bác thài kÿ này là Bàn ân chê âô thuc dân Phâp,
dên näm 1946 mài duoc ân hành ó Viêt Nam và dên näm 1960 mài có bân dich
ra tiêng Viêt. Bên canh, là nhùng tiêu phâm, kÿ, truyên ngân viêt vói phong câch
rât hiên dai. Nhùng tác phâm này, phài dên näm 1974 mai suu tâp dugc và dich
ra tiêng Viêt.
Vây là Bác khói dâu su nghiêp viêt bäng vän báo chi và kÿ, truyên ngän
bäng tiêng Pháp, ô Paris. Nhùng truyên, kÿ mang hai phâm chât: Câch mang và
Hiên dai. Chinh hai phâm chât ca bàn dó dà xác dinh som nhât gucmg mât mai
cùa vän hoc VN trong bòi cành thè giói, và trong phân bièt vói hàng ngàn näm
vän hoc trung dai.
Giai doan hai tù 1941 dên 1945, mó dâu vói nhùng bài tha ngân vê Pác Bó
và kêt thúc bäng Tuyên ngôn dôc lâp. Dây là lúe thói ca cách mang dä dên vói
dan toc, và cùng chi dèn lúe này Bác mói có thè vè nuóc sau 30 näm xa xú.
Vâng, phài sau 30 näm, dât nuóc mói có thài ca câch mang, và Bác mói có thê
vê nuóc, vê vói dông bào. Tùc là vê vói mot công chúng cu thê dang dòn dai
cách mang. Su nghiêp viêt cùa Bác se lai dèn mot cách hào húng, trong nhùng
bài tha tuyên truyên cô dông däng trên ta Viêt Nam dôc lâp. Và Nhât kÿ trong
tù, trong mot hoàn cành ngâu nhiên mà có.
Các giai doan khâc cùa Bác cùng có vän và tha. Nhu Nhât kÿ chimtàu, näm
1930. Nhu nhùng vân tha xuàng hoa trong chông Pháp. Nhu nhùng bûc thu gùi
các giói dông bào trong dó vang dông nùi sông là Lai kêu goi toàn quôc khâng
chiên (1946) và Không có gì quÿ hom Dôc lâp Tu do (1965); và tha Xuân chúc
Têt. Rôi Di chúc... Tât câ dêu có thê rút ra nhùng già tri vän hoc.
Nhung dó là chuyên cùa chúng ta - là nguói doc. Con Bác? Chua bao già
Bác nghì dên mot su nghiêp vän chuang cùa minh. Kê cà Nhât kÿ trong tù. Và
10

dô là câ mot câu chuyên dài.
Vàn tha chi là mot bô phân trong su nghiêp viêt cùa Bac. Và viêt, cùng chi
là mot câch thùc, mot phuong tien dê hoat dông câch mang. N6 là vu khi cüa
“tiêng nôi”. Nhung vàn tha lai nôi duac rât nhiêu vê con nguài, do dàc trung và
phâm chât cùa nö.
Tù vàn tha, qua vàn tha mà hiêu vê con nguài Bâc mot câch rô nét và sông
dông nhât, và tôi nghî, không cô bât cù lïnh vue khoa hoc nào, vê chinh tri, vê
quân su, vê kinh tê, vê ngoai giao, vê vân hôa, vê xâ hôi... mà không cân biêt
dên câi gôc sâu xa nhât là con nguài.
Bôi, cô con nguài ây môi cô su nghiêp ây - mot sir nghiêp cô thê nôi là bao
trùm tât cà moi su nghiçp. Mot su nghiêp không giông vôi bât cù su nghiêp nào
cùa bât cir ai. Mot su nghiêp, chi cô Bâc chu không cô ai khâc, thuc hiên duac.
Dô là su nghiêp cùu mot dât nuàc ra khôi âch nô le ngôt 80 nâm cùa chù nghla
thuc dân và phuc hung mot dân tôc sau hàng nghîn nâm quân chù. Dê cô su
nghiêp ây, Bâc phài xa dât nuàc 30 nâm, và phài viêt tù nhùng nâm 20 cho dên
ngày cuôi dài. Ai trong câc lành tu dân tôc làm duac viêc ây?
Câc lïnh vue khoa hoc xà hôi nhu lich sù, chinh tri, quân su, vàn hôa, ngoai
giao... dêu huong vê mot dôi tuong riêng, nhung tât cà dêu phài duac quy tu,
duac soi chiêu tù mot nguôn chung: dô là con nguài. Vây thî cô lïnh vue nào cô
uu thê nhât cho viêc làm sang tô con nguài trong tông thê tât cà moi phuong
diên, ngoài vân hoc?
Do vây, dâu vân tha chi là mot bô phân nhô trong hoat dông cùa Bâc, vân là
nai két tinh và soi tô ro nhât chan dung Ho (Jhi Minh - con nguài vùa cua dan
tôc, vùa cùa nhân loai; con nguài cùa mot su nghiêp làn nhât dôi vài dân tôc, và
cà nhân loai da mâu dau khô, và cùng là dôi vài Bâc, trong thê kÿ XX.
Nhu vây, tôi nghï, bât cù khoa hoc nào cùng dêu cô thê qua vân tha mà dên
ducrc vài Bâc mot câch tu nhiên, hôn nhiên mà trung thuc nhât, dâng tin cây
nhât.
- Dânh giàc và làm tha; duôi gôc nhin lich sù - vàn hôa, là nét truyên thông
cùa dân tôc Viêt Nam hàng ngàn nam qua. Sic nghiêp câch mang và vàn chuang
cùa Bâc Hô là mot thî du tiêu biêu cho truyên thông dô à thê kÿ XX. Nét truyên
thông nêu trên dâ duac hïnh thành trong lich sù dân tôc nhu thê nào và bàn sac
ây dâ duac nhân biêt ra sao trong môi quan hê so sânh vôi van hôa cùa câc dân
tôc trên thê giài, thua giâo su?
- Dânh giàc và làm tha - düng là nét truyên thông cùa dân tôc Viêt Nam. Ai
11

mà dam bâc bô diêu này. Dânh giâc suôt 1.000 näm (sau 1.000 näm Bàc thuôc,
vài không dirt nhùng cuôc khài nghîâ). Dânh tiêp 30 nâm trong thé kÿ XX. Và
làm tho nhu mot ton tai binh thuàng và tu nhiên cùa cuôc sông. Và tôi nghï, nêu
không cô tho, nêu không ai làm tho trong bôi cành dânh giâc ây thi dân tôc dâ
không ton tai duoc.
D qc tho Hô Chi Minh, sy liên tuong thuàng dua tôi vê vài bon câu tho
tuong truyên là cùa Lÿ Thuàng Kiêt à thê kÿ X: “Nam quôc som hà...”. Rôi Trân
Nhân Tông, sau Chiên thâng Bach Dâng, vê Thiên Truàng, xüc dông nhin thây
nhùng chân ngua dâ lâm dât: “Xâ tâc hai phen chôn ngua dâ/ Non sông nghin
thuà vüng âu vàng”. Và Nguyên Trâi, sau Binh Ngô dai câo, trà vê Côn San vài
nhùng bài tho nom...

Truyên thông nhu duçrc chung dùc trong câu tho: “Nay à trong tho nên cô
thép” và “Vung but thành tho duôi giâc thù”. Vàn chuong duôi giâc (thoâi lo thi)
- do là câch nôi cùa Bâc. Côn Mâc thi nôi: Vu khi cùa tiêng nôi và Tiêng nôi cùa
vù khi.
Hô Chi Minh, tac già cùa Nhât kÿ trong tù viêt nâm 1943, là nguài 20 nâm
truàc, à Paris dâ doc Shakepeare, Dicken, Lô Tân, Hugo, Zola trong nguyên
bân, dê viêt Paris, Con nguài biêt mùi hun khôi, Loi than van cùa Bà Trung
Tràc\... cùng là nguài rât thupc ca dao, thuôc long Chinh phu ngâm, Truyên
Kiêu. Bât eu lüc nào, Bâc cùng dêu cô thê vân Kiêu và ca dao vào tho vân và
vào cuôc sông hàng ngày. Ô hiên tuçmg do, tôi nghî: Hô Chi Minh, vài tu câch
nguài hoat dông câch mang và lành tu cùa dân tôc là dai diên tiêu biêu nhât,
tuyçt vài nhât cùa truyên thông...
Trong giôi han cùa thê giài hiên dai, nhùng nguài khai sâng cùa Câch mang
vô sàn à phuang Tây, tù giùa thê kÿ XIX và cà nhùng nguài khai sâng cho Câch
mang tu sàn, thê kÿ XVIII, dêu cô mot su nghiêp viét rât làn, trên rât nhiêu lïnh
vue, nhung it cô ai làm tho. Phuang Dông cô truyên thông tha, cô nhièu nguài
làm tha, và Hô Chi Minh là thuçc trong sô do. Chi cô dièu khâc là Hô Chi Minh
làm tha nhu mot hoat dông tu nhiên, vï câch mang, hoâc vi nhu càu riêng cùa
bân thân - “Ngâm tha ta vôn không ham”... chu không cô y dinh luu danh hâu
thê bàng tha.
Giâo su cô thê cho biêt nhùng vân dê mà giâo su dàc biêt quan tâm, nhùng
diêu tâm dàc nhât cùa giâo su vê su nghiçp vân chuong Ho Chi Minh trong
nhùng giai doan khâc nhau cùa cà quâ trinh nghiên cùu mây chuc nâm cùa
minh ?
Trong nghiên cùu vân hç>c tôi luôn luôn chü y môi quan hê giùa vân và
12

nguài. Qua vân tha mà hiêu nguôi. Và qua nguôi mà hiêu vân tha. CÓ thê là hcri
cù. Nhimg cho dên nay tôi vân trung thành vôi câch nghiên cùu này.
Tât nhiên không phài bât cù ai làm tha cùng có su tuang ùng ây. Côn Bâc
thï không nhùng là tuong úng mà côn là nhât tri, dâu Bâc không nhàm vào mot
sir nghiêp vân chirang. Su nghiêp viêt cûa Bâc là vî câch mang; do vây chi khi
nào câch mang cân dên vân tha thî Bâc làm.
Chàng han Viêt Nam yêu câu ca, nàm 1920, gôm 56 câu tha lue bât và song
thât lue bât dê diên ca nôi dung bân Yêu sâch cùa nhân dân Viêt Nam. Hoâc
may chuc bài ca Viêt Minh, theo kiêu Hôn ââ, Bài ca soi chi... Bâc viêt ngay sau
khi vè nucrc, nâm 1941. Cô thê goi dô là tha duac châng? Nêu tâch nô ra khôi
Bâc, tâch nô ra khôi bôi cành lich sù và yêu câu câch mang thï khô ai nghï dô là
tha. Nhimg Bâc dâu cô d¡nh làm tha! Ngay cà dên Nhât kÿ trong tù...
Tôi muôn dùng lai à Nhât kÿ trong tù nhu mot sàn phâm ngâu nhiên mà Bâc
dâ cô duac trên lô trinh gian nan mà vï dai cùa doi rrûnh. Goi là ngâu nhiên vï
rât cô thê không cô Nhât kÿ trong tù, vôi nhùng già dinh này: Nêu Bâc không
phài sang Trung Quôc? Nêu Bâc cô sang Trung Quôc mà không bi bât? Hoâc
nêu bi bât chi trong mot theri gian ngân? Và cuôi cùng, nêu cuôn sô tay nhô cô
9,5cm x 12,5cm, 82 ta bi mât, dê không dên duac Viên bào tàng Câch mang?
Giâ thù Bâc không cô Nhât kÿ trong tù? Tôi nghî dô là mot khoàng trông rât
Ion, mot thiêt thôi rât Ion không cho cà dân tôc và vân hôa, vân hoc dân toc.
Bôi, Nhât kÿ trong tù, hem bât eu tâc phâm nào khâc cùa Bâc, cho ta hiêu vê tâc
già - mot con nguài, vôi tât cà nhùng gi tao nên phâm chât nguôi, à nhùng gi
cao quÿ nhât. khiên cho ta gân gui. yêu mên. kinh trong. ngirdng mô. khâm
phuc, tu hào, chiu an... Mot nguài, vùa là nhà câch mang, vùa vôi tu chât nghê
sï và mot nhà vân hôa... Và cô phài dô chinh là cân cù quan trong, dich dâng
nhât dê tô chûc UNESCO công nhân Bâc là Danh nhân Vân hôa thê giài, nâm
1990!
Vôi Nhât kÿ trong tù, nàm 1960, nhân dân Viêt Nam và ban bè thê giài biêt
dên Hô Chi Minh nhu mot nhà tha làn, mot nghê sï làn mot nhà vân hôa Ion.
Nhùng phâm chât trên, qua hành trinh câch mang cùa Bâc dâ bpc lp. Nhung phài
dên Nhât kÿ trong tù thî mai cô mot biêu hiên hoàn hào, mot két tinh trpn ven.
Thê nhung truóc và sau nâm 1960, khi công bô Nhât kÿ trong tù van côn
nhièu bi ân cân duac biêt dê hiêu Bâc han. Châng han hành trinh cùa nguyên tâc
Nguc trung nhât kÿ tù 1943 dên 1960, tuy dâ dupe nôi dên à mpt so bài viét gàn
dây, nhung vân côn nhiêu diêu phài tim hiêu kÿ và suy nghï thêm. (Tôi dang cô
du dinh làm viçc này). Hoâc Nhât kÿ trong tù trong chin nàm hiên diên cùng
13

Bác, tir näm 1960 dên näm 1969, rät it khi dupe Bác binh luân”, ngoài mot sô
chuyên chung quanh hoàn cành ra dài cùa tâp tha. Ban bè quôc tê dên thäm và
nêu y djnh xin djch Nhât kÿ trong tù, Bác chi càm an và nói thêm là Bác chua
bao già là mot nhà tho. Bài theo Bác, nhân dân Viêt Nam ai ai cüng làm tha cà.
Và nêu Bác thât sir là nhà tha thi không thê sông mà không sáng tác. Côn Bác,
có phài lúe nào Bác cüng làm tha dâu! Và à dây là mot quan niêm vê van
chuang rât riêng cùa Hô Chi Minh.
Doc vàn tha Nguyên Ai Quôc - Hô Chi Minh, tôi luôn luôn dàt cho minh
các câu hôi vê nhûng bi ân chua biêt hêt duge. Bài cách ra dài cùa nó. Bài hành
trinh không binh thuàng cûa nó. Bài vàn tha, dâu chi là su thê hiên mot phân
nhô con nguài, nhimg nó vàn là cà mot thè giói, vói nhùng gì dà dupe biêt và
nhûng gì con chua biêt vê Bác.
30 näm xa dàt nuóc, Bác vira phài lo làm, lo hoc, lo doc, lo trón trành, chir
dàu có lo ghi su nghièp cho minh. Trành nói vê minh, và không quá quan tàm
dên nhûng vàn tha minh viêt, Nguài sông tân cùng cho dàn và nuóc, con nguài
ây - Hô Chi Minh, cho dên Di chiic, vàn chi muôn dành muòn vàn tình thàn yèu
cho toàn dàn, toàn Dàng... Con Dàng và dàn dà dupe huàng tât cà nhûng gì
Nguài dè lai: ó tàm cao và bao trùm là cà mpt su nghièp lón - dpc lap cho dàt
nuác, hanh phùc cùa nhàn dàn; và ò tàm gàn, thàn thuôc là nhùng gì Bác viêt,
trong dó có vàn tha, có Nhât ky trong tù, nó là cà mot kho tàng quÿ già cho su
khám phà không cùng vê Bác, và vê nhùng già tri cùa truyên thông và hiên dai,
cùa dân tôc và nhân loai duge kêt tinh à Bác. Không cùng, có nghïa là con nhièu
dièu phài khai phá. Nghién cúu vê Bác và vàn tha Bác, dôi vói tôi, là dúng truóc
nhvrng b i ân ây.

Giáo sir Phong Lê ( Vàn nghê tré)

Vé dep cùa vàn chirong Ho Chi Minh
Chùng ta dà có nhièu dip bàn thào vê nhûng su thông nhât và hài hòa trong
di sàn vàn chuang - vàn hóa Hô Chi Minh nói riêng và trong toàn bp hoat dông
cùa Hô Chi Minh nói chung.
Thuc ra, trong mpt côt câch vân nhân dich thuc, luôn có mot nguài lao dông
cân cù nhân nai bên bi, lai có mot con nguài hành dông quà quyét, düng mânh;
và có cà su mân tiêp khoan hòa cùa mpt triêt gia... Nghïa là trong ho, có mot quâ
trinh chuyên hóa và thông nhât hài hòa các mât dôi lâp.
Chúng tôi muôn nghï thêm, nghï tiêp vê Hô Chi Minh à phuang diên vân
14

chuang theo hiróng này.
Sinh thòi, trong nhùng ngày lao lÿ co eue, Hô Chi Minh tùng tu ngâm nga
hcri quá lên räng: Läo phu nguyên bât ài ngâm thi, nghla là: Ngâm tho ta vôn
không ham. Câu tho này buông ra tu nhiên và nhe nhàng, nhimg nêu doc lai, doc
châm lai và thîr hình dung, thi ta có thê nhân ra râng tâc già cúa nó dà thâm
nhuân cái “dao” tu kÿ nhún nhuòng cúa nhiêu bâc tue nho muôn näm truóc rôi!
Ho là nhùng nguòi viêt ra bao vân bao áng thi ca da ducrc dai ngâm nggi, mà
vân tu nhân là ké hâu hoc so lâu ò chôn lèu cò noi lâm tuyèn...
Cài tu nhiên nào cüng có mot su thât trong dó. Ho Chi Minh tu nhân quâ lên
là không ham ngâm tho/ làm tho, bòi su thât là bình sinh, Cu dà huòng tâm tri
minh vào con duòng làm cách mang cúu dân cúu nuóc, nên bao nhiêu näm
ròng, Cu không có thi giò dê chuôt vân, dê dung truyên, là phài, là thât.
Tuy nhiên, con nguòi cách mang muu luoc và uyên chuyên này lai cùng có
cà mot hê thông quan diêm vê hoat dông vân nghê nói chung và sâng tâc tho vân
nói riêng. Khi cuôc câch man g giài phông dân tôc dâ hoàn thành giai doan thù
nhât - duôi su lânh dao cúa Cu, toàn dân Viêt Nam dâ giành duoc chinh quyên,
cà nuóc Viêt Nam dà có duoc dôc lâp tu do vào mùa Thu nâm At Dâu (1945),
thi sau dó it lâu, ngay giùa nhung ngày khâng chiên chông Phàp gian lao, Cu dà
tông kêt và khéo léo trinh bày dân hê quan diêm vân nghê cüa minh.
Châng han, vê vai trò, v¡ tri và nhiêm vu cüa vàn nghê sï, Hô Chi Minh xàc
dinh: “Ngôi bút cüa các ban cüng là nhùng vü khi sâc bén trong su nghiêp phô
chinh trù tà...” và: “Các nhà vàn hôa ta phài có nhùng tâc phâm xùng dâng,
châng nhùng dê luu truyên nhùng guong mâu oanh liêt khâng chiên, kiên quôc cho con châu
deri sau”.
Vê viêc hoc hôi, bôi duông tiêm nâng,... sao cho dày dân, phong phü dê có
nên tàng châc chân mà viêt nên tâc phâm hay, giàu sue thuyêt phuc, Hô Chi
Minh cho râng: Vân nghê sî phài không ngùng hoc hôi trong sách bào lÿ luân và
trong thirc tê thirc tiên, phài chông thôi ba hoa, chông bênh chü quan tu kiên tu
âi...
Dôi vói mot sô công viêc bêp nue cüa nghê viêt, Hô Chi Minh luu ÿ rât eu
thè: “Bao giò cüng phài tu hôi “Ta viêt cho ai xem? Nói cho ai nghe?”, và cân
nghiên cùu kÿ cho ngon ngành rôi moi viêt... Viêt xong, lai nên xem di xem lai
dê tu sùa chùa, hoàn chinh, nêu cân, có thè dua cho nguòi khâc doc dê ho gôp ÿ
cho...

15

Có hai diéu dáng chú y la: 1. Nhüng quan diém van ngh? - van chuong tren
thuómg dupc Hó Chí Minh dua ra báng mót cách nói/ viét nghiém trang má on
ton, thán kính; 2. Ly luán vé van nghé - van chuong cúa H6 Chí Minh hoán toan
khóng phái la thú ly luán suóng, má truóc khi dua ra, chúng da dupc tóng két tír
chính quá trinh sáng tác cúa Cu, tír su xem xét nghién cúu hoat dpng sáng tác
cúa các nhá van nghé má Cu tímg quen biét.
Cái dói láp thú nhát ó dáy, trong hoat dpng van nghé - van chuong cúa Hó
Chí Minh la: Cu khóng có y djnh tro thánh mpt nghé sí cúa nghé thuát ngón tú,
nhung lai tír thuc tien cúa minh, cúa dói, má dua ra dupc mpt hé thóng ly luán
ván nghé co bán, có ánh huóng láu dái trong thuc tién.
Chuyén nghiép hóa la mpt quá trinh phán dáu cúa mói nhá ván, cüng lá quy
luát phát trien cúa mpt nén ván hoc lánh manh. Quá trinh dó da sinh ra tính
trang: Có nguói chuyén chú tóng két va lám ly luán; có nguói cám cui va háo
húng sáng tác tho ván... Dupc thé, cüng lá quy rói.
Vói Hó Chí Minh, Cu lám dupc cá hai viéc.
Vé sáng tác, vi nhu ó thé truyén ngán, vói các tác phám París, Lai than van
cúa bá Trung Trac, Vi hánh, Con rúa, Nhüng tro ló hay lá Varen va Phan Bói
Cháu..., quá thát, Hó Chí Minh da lá mpt cay bút xuát sác. Dát các tác phám náy
váo thói diém Viét Nam nhüng nám 20 cúa thé ky truóc, va néu ké thém, lá cá
táp ky báo chí - ván hoc Bán án ché dó thuc dan Pháp, va tác phám Con duóng
dán tói dén chú nghia Lenin chúng ta se tháy ráng Cu xúng dáng dupc coi lá
mpt nhá cách tan, mpt nguói góp phán mó dáu mpt dóng truyén ngán - báo chí ván chuong rát mói ó nuóc ta. Khong h?n má nén, cüng vói các truyén ngán cúa
Pham Duy Ton, tiéu thuyét cúa Hoáng Ngoc Phách, Nguyén Chánh Sát... Cu da
góp phán tao dung ra nén ván xuói hién dai Viét Nam ngáy nay.
Dóng góp cúa Hó Chí Minh trong thé truyén ngán o Viét Nam khóng chi ó
phuong dién dua dén mpt dé tai mói la, thám nhuán tinh thán phé phán chóng
dói các thé luc bao tán phán dan chú, má cón ó bút pháp dung truyén hoán toán
mói la so vói duong thói. Dó lá mpt bút pháp ván xuói ti mi má gáy gon, lúe cán
chám rái thi chám rái má van tao ra cám giác nhanh manh cúa toe dp mpt dóng
cháy y thúc trong khóng gian rpng mó cúa tám tuóng vá xá hpi má nó lá mpt
phan, nó khác hán vói nhüng trang truyén ngán vá tiéu thuyét bán día cüng thói.
Trong bút pháp dó, ta tháy án chúa cái nhin da chiéu cúa tác giá vói hién thuc
dupc tái hién, ta cüng nhán ra khá ró cái chát hai huóc bi thuong cúa lói ván
xuói da gipng di?u báy gió.
Hó Chí Minh lá nhá sáng tác truyén ngán thyc thu, có cóng lao lón.
16

Ho Chi Minh trong vân xuôi Viêt Nam, cüng là mot cây bût nghi luân chinh
tri cô bàn sàc. Nhu bât eu nhà vàn viêt nghi luân thành công nào, câc bài viêt và
quyên sâch cûa Cu thuôc thè này, vira cô lâp luân chât che, cô dân chúng thich
hop, dich dâng... mà diêu dâng quÿ hon, là rât cô chât vàn. Nhà thê, vàn nghj
luân cùa Ho Chi Minh hàn là cô chô luân lÿ danh thép “không câi duac”, và
cüng cô nhiêu doan âm âp tinh dông chi, dông bào, dông nghiêp và tinh nhân
loai cân lao. Sue thuyêt phuc, hâp dân cùa vàn chinh luân Hô Chi Minh dâ nhiêu
lân duac khàng djnh là vi thê.
Trong lich sù vân chucrng cô kim, Dông - Tây, sô nguôi viêt duac, viêt hay
à dù moi thê loai nhu Hô Chi Minh quà là không nhiêu. Riêng vê lïnh vue tho
ca, Hô Chi Minh cüng là mot nhà tho cô vi tri dâc biêt à nuàc ta.
Trong khôi luçng tha ca Hô Chi Minh dê lai, ta thây cô hai dông tâc phâm
khâ rô:
Dông mot - là nhüng bài tho ca viêt ra hâu nhu chi dê thuc hiên nhiêm vu
tuyên truyên, vân dông, chi dân cho nguôi doc cô hiêu biêt, cô tình câm vói dât
nuôc trong hoàn cành lich sù eu thê, rôi tù do quyêt dân thân trên con ducmg
câch mang nhàm cùru nuôc, dung xây dât nuôc. Tiêu biêu cho cum sâng tâc này
là mot sô bài nhu Ca sai chi, Hòn dà, Nhóm lùa, Bài ca du kich, Tré chân tràu...
viêt vào thòi kÿ tiên khôi nghïa, hay câc bài tha chûc Têt viêt vào câc nâm 1968,
1969. Thâm nhuân tu tuàng vàn nghê do chinh minh nêu ra, câc bài tho này dà
cô mot câch viêt giàn di, dê hiêu trong viêc lua chon ngôn tù, hinh ành và trong
câu trûc. Nhà thê, nguài doc dê thuôc, dê làm theo. Chât trù tinh cüà câc bài này
khâc vói chât trù tinh cùa nhùng âng thi ca giàu hinh tuong binh thuàng.
Dông thù hai, có so luang nhiêu han trong di sàn tha ca Hô Chi Minh, gôm
nhùng sâng tâc chü yêu, là viêt cho minh, viêt chuyên minh. Ô câc bài tiêu biêu
cho dông tha này, nhu tâp Nhât kÿ trong tù, hay mot sô bài viêt ô chiên khu Viêt
Bac vào nhùng nâm khâng chiên chông Phâp (Di thuyên trên sông Dây, Cành
rùng Viêt Bâc, Cành khuya...), ta thây câch viêt thât phông khoâng, tu nhiên. Ô
dây cô giong chiêm nghiêm, tông kêt cùa mot nhà câch mang cô côt câch triêt
già: Gao dem vào già bao dau dan/ Gao già xong rôi trâng tua bông/ Sông à
trên dai nguài cüng vây/ Gian nan rèn luyçn mài thành công.
Lai cüng cô sy hôa hçrp thân tiên giùa hiçn thuc và tri tuong tuçmg qua
nhüng dông tha giàu nhac diçu: Tiêng suôi trong nhu tiêng hât xaJ Trâng long
cô thu bông long hoa/ Cành khuya nhu vë nguài chua ngù/ Chua ngù vi lo nói
nitóc nhà.
Tha Hô Chi Minh à nhùng bài này vùa giàu phong vi cô, vùa cô chât hiên
17

thuc cüa su söng tuen nguyén, tao ra mpt vé dep döc dáo, binh dj mä cao sang,
träm mäc cö kính má thän gän dé höa hop.
Da có su chuyén hóa nhüng sy döi läp trong hoat döng vän chiromg cüa Hö
Chi Minh. Sy chuyén hóa näy quá nhién dä góp phän tao ra däc säe vän chuong
cúa Cu, tao ra vi tri cüa Cu trong vän thi dän nuóc Viét.
([vanvn.net)

Giá tri nhän vän cao quy trong
su- nghiep vän hóa Ho Chi Minh
Chü tich Hö Chi Minh duge thé giái cöng nhän lä Nhä vän höa kiet xuät
bäng cä möt su nghiep vän höa dö so mä Nguöi dä cöng hién cho dän tpc vä
nhän loai.
Truóc hét, Chü tjch Hö Chi Minh dupe cöng nhän lä Nhä vän höa kiet xuät
vi Nguöi dä khöi xuemg phong träo däu tranh chöng chü nghla thuc dän, chü
nghla dé quöc, giái phöng các dän töc thuöc dia, giänh lai döc läp, tu do. Dö
khöng chi lä möt su nghiep chinh tri phi thuemg, mä cön lä möt su nghiep vän
hóa cao cä.
“Döi n^ucri nö le thänh nguöi tu do”, phät döng löng yéu nuóc vä chü nghla
anh hüng cüa möt dän töc phän döng cön mü chü vä thät hoc vüng däy däu tranh
giänh döc läp, dö lä möt sy nghiep gian nan vä phi thuemg, döng thöi cüng lä
möt su nghiep vän höa vT dai. Böi vi, giäi phöng con nguöi khöi thän phän nö le,
khöi cäi döi, cäi rét, cái dót, lä möt sy nghiep vän höa cö y nghla cao cä nhát,
däy dü nhät, möt uöc mo ngän deri cüa nhän loai.
Chü tich Hö Chi Minh lä Nhä vän höa kiet xuät vi Nguöi dä söm thäy vai
trö vä süc manh cüa vän höa, dä serm dua vän höa väo chién lupe phät trien cüa
dát nuóc.
Giänh duge dQc läp röi, Chü tich Hö Chi Minh dä näng dän töc minh lén
mpt tarn vän höa mói. Nguöi dé nghi mö ngay chién dich chóng giäc dót. Nguöi
coi döt nät cüng lä mpt thü giäc, xem thöi quen vä nhüng tr...