BÀI 3.BIỂN, ĐẢO VIỆT NAM
I. MỤC TIÊU

Thời gian thực hiện dự kiến: 2 tiết

Năng lực đặc thù
– Nhận thức khoa học Lịch sử và Địa lí: trình bày được công cuộc bảo vệ chủ quyền,
các quyền và lợi ích hợp pháp của Việt Nam ở Biển Đông trong lịch sử, có sử dụng một số
tư liệu, tranh ảnh, câu chuyện liên quan (đội Hoàng Sa, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa,...).
– Tìm hiểu lịch sử và địa lí: xác định được vị trí địa lí của vùng biển, một số đảo, quần
đảo lớn của Việt Nam trên bản đồ hoặc lược đồ.
– Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: sưu tầm, đọc và kể lại được một số câu chuyện,
bài thơ về biển, đảo Việt Nam.
Năng lực chung
– Tự chủ và tự học: chủ động thực hiện nhiệm vụ được phân công.
– Giao tiếp và hợp tác: tự tin trao đổi với các thành viên nhóm cũng như trình bày trước lớp.
– Giải quyết vấn đề và sáng tạo: tìm hiểu và mở rộng thông tin về chủ quyền biển, đảo,
từ đó có khả năng chia sẻ hiểu biết của bản thân đến những người xung quanh.
Phẩm chất
– Yêu nước: yêu Tổ quốc, tự hào về quá trình cha ông gìn giữ và mở mang bờ cõi,
khẳng định chủ quyền biển, đảo đất nước.
– Chăm chỉ: chủ động học tập tìm hiểu biển, đảo Việt Nam và hoàn thành nhiệm vụ được giao.
II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU
– Kế hoạch bài dạy, bài trình chiếu powerpoint.
– Lược đồ biển, đảo Việt Nam, tranh ảnh có liên quan đến nội dung bài học.
– SGK Lịch sử và Địa lí 5 – bộ sách Chân trời sáng tạo.
– Phiếu học tập, bảng con, bút, viết, giấy A4, bút màu, giấy ghi chú,…
III.
CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
 Hoạt động 1: Khởi động
1.
Mục tiêu
– Nhận biết được các mục tiêu của bài học.
– Tạo hứng thú trong học tập.
2.
Tổ chức thực hiện
Bước 1. Giao nhiệm vụ học tập.

– Hình thức thực hiện: nhóm.
– Phương pháp dạy học: trò chơi.

GV tổ chức trò chơi “Lật mảnh ghép”, yêu cầu HS trả lời 5 câu hỏi ngắn theo nhóm,
mỗi câu 5 điểm. Nhóm trả lời đúng hình ảnh ẩn sau các mảnh ghép được 20 điểm.
5 câu hỏi ngắn:
Câu hỏi

Đáp án

1. Nước ta có hai quần đảo lớn là quần đảo … và quần đảo …

Hoàng Sa, Trường Sa

2. Đảo nào có diện tích lớn nhất Việt Nam?

Đảo Phú Quốc

3. Tỉnh nào nằm ở phía đông bắc nước ta, giáp biển, có vịnh Hạ
Long?
4. Biển Đông thuộc đại dương nào?

Tỉnh Quảng Ninh

5. Đảo nào ở nước ta nổi tiếng với đặc sản tỏi?

Đảo Lý Sơn

Thái Bình Dương

Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ.
– HS nhận bảng nhóm và tham gia trò chơi.
– GV quản lí lớp và điều phối.
Bước 3. Báo cáo, thảo luận.
– GV mời các nhóm đọc đáp án.
– GV mời một số HS chia sẻ hiểu biết về một địa danh được nhắc đến trong trò chơi.
Bước 4. Kết luận, nhận định.
– GV đánh giá, bổ sung kiến thức về các địa danh trong trò chơi.
– GV dẫn dắt vào nội dung bài mới.
Lưu ý:
– GV có thể tổ chức khởi động khác được đề cập trong SGV hoặc sử dụng kĩ thuật
“KWL” yêu cầu HS chia sẻ những điều đã biết và muốn biết về biển, đảo Việt Nam.
– Ở hoạt động khởi động, GV có thể dùng phần đánh giá để cộng điểm cho HS.
 Hoạt động 2: Khám phá
Hoạt động 2.1. Tìm hiểu khái quát về biển, đảo Việt Nam
1.
Mục tiêu
Xác định được vị trí địa lí của vùng biển, một số đảo, quần đảo lớn của Việt Nam trên
bản đồ hoặc lược đồ.
2.
Tổ chức thực hiện
Bước 1. Giao nhiệm vụ học tập.
– Hình thức thực hiện: cá nhân, nhóm.
– Phương pháp dạy học: trực quan, thảo luận nhóm.
+ GV yêu cầu HS quan sát hình 1 trong SGK, tìm các địa danh: Biển Đông, quần đảo
Hoàng Sa, quần đảo Trường Sa, đảo Bạch Long Vĩ, đảo Lý Sơn, quần đảo Côn Sơn, đảo
Phú Quốc.
+ HS ghi thông tin vào giấy ghi chú.
+ HS đóng vai hướng dẫn viên du lịch, giới thiệu khái quát về biển, đảo Việt Nam trong
thời gian quy định.

+ GV đưa ra tiêu chí đánh giá hướng dẫn viên du lịch.

Tiêu chí

Điểm tối đa

1. Nội dung đầy đủ, chính xác

4

2. Diễn đạt lưu loát, dễ hiểu

2

3. Phong cách trình bày thu hút, hài hước, linh
hoạt

2

4. Đúng thời gian quy định

2

Điểm đạt được
Nhóm 1 Nhóm 2 Nhóm …

Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ.
– HS làm việc cá nhân.
– GV chia lớp thành các nhóm, yêu cầu tổ chức cuộc thi trong nhóm, đánh giá và bình
chọn hướng dẫn viên du lịch xuất sắc nhất.
– GV quan sát và hỗ trợ.
Bước 3. Báo cáo, thảo luận.
– GV mời đại diện hướng dẫn viên xuất sắc của từng nhóm giới thiệu về biển, đảo Việt Nam.
– Các nhóm khác nhận xét, bổ sung thông tin.
Bước 4. Kết luận, nhận định.
– GV chuẩn kiến thức, đánh giá nội dung giới thiệu của HS.
– Các nhóm gửi kết quả đánh giá phần trình bày của các hướng dẫn viên du lịch. GV
cộng điểm cho nhóm có số điểm đánh giá cao nhất.
Hoạt động 2.2. Tìm hiểu về công cuộc bảo vệ chủ quyền, các quyền và lợi ích hợp
pháp của Việt Nam ở Biển Đông
1.
Mục tiêu
Trình bày được công cuộc bảo vệ chủ quyền, các quyền và lợi ích hợp pháp của Việt
Nam ở Biển Đông trong lịch sử, có sử dụng một số tư liệu, tranh ảnh, câu chuyện liên quan
(đội Hoàng Sa, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa,...).
2.
Tổ chức thực hiện
Bước 1. Giao nhiệm vụ học tập.
– Hình thức thực hiện: cá nhân.
– Phương pháp dạy học: đóng vai.
+ GV cho HS xem video về quá trình bảo vệ chủ quyền, các quyền và lợi ích hợp
pháp của Việt Nam ở Biển Đông trong lịch sử.
+ HS đọc thông tin trong SGK, sau đó tóm tắt bằng sơ đồ thời gian.
+ HS đóng vai là chuyên gia lịch sử để trình bày trước lớp.
+ GV đưa ra tiêu chí đánh giá sản phẩm sơ đồ thời gian và chuyên gia lịch sử.

Tiêu chí

Điểm tối đa

1. Thông tin các mốc thời gian đầy đủ, chính
xác

4

2. Có hình vẽ, sơ đồ thời gian khoa học

2

3. Diễn đạt lưu loát, không phụ thuộc tài liệu

1

4. Phong cách trình bày thu hút

1

5. Đúng thời gian quy định

1

6. Làm việc trách nhiệm, chủ động

1

Điểm đạt được
Nhóm 1 Nhóm 2 Nhóm …

Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ.
– HS ghi lại thông tin vào giấy ghi chú.
– HS thiết kế sơ đồ thời gian trên giấy A4 hoặc vào vở, minh hoạ hình ảnh (nếu có).
– GV quan sát và hỗ trợ. Trong quá trình HS thực hiện nhiệm vụ, GV có thể cung cấp

thông tin về quá trình bảo vệ chủ quyền, các quyền và lợi ích hợp pháp của Việt Nam ở
Biển Đông trong lịch sử; quá trình thành lập đội Hoàng Sa, lễ Khao lề thế lính Hoàng
Sa.
Bước 3. Báo cáo, thảo luận.
– GV mời một số HS chia sẻ sản phẩm trước lớp.
– GV đặt câu hỏi (có thể kết hợp giải quyết nội dung ở phần Luyện tập trong SGK).

Bước 4. Kết luận, nhận định.
– GV chuẩn kiến thức, đánh giá nội dung trình bày của HS.
– HS gửi kết quả đánh giá phần trình bày của các chuyên gia lịch sử. GV cộng điểm cho

nhóm có số điểm đánh giá cao nhất.
 Hoạt động 3: Luyện tập và vận dụng
1.

Mục tiêu

Củng cố kiến thức, phát triển năng lực thực hành và khả năng vận dụng vào thực tiễn.
2.

Gợi ý thực hiện

– Với nội dung Luyện tập, GV có thể lồng ghép trong hoạt động dạy học từng mục hoặc

GV tổ chức trò chơi “Hiểu ý đồng đội” để kiểm tra kiến thức của HS.
– Với nội dung Vận dụng, HS thực hiện theo yêu cầu trong SGK hoặc GV nêu nhiệm vụ

khác tương đương để HS lựa chọn như viết đoạn văn, làm thơ, tạo video,… GV có thể trình
chiếu một số bài hát về biển, đảo Việt Nam như Nơi đảo xa, Gần lắm Trường Sa, Tổ quốc

gọi tên mình,… để HS nghe và chia sẻ cảm xúc.

PHỤ LỤC
1.
Hình ảnh, thông tin về quá trình xác lập chủ quyền của nước ta ở Biển Đông

Pháp dựng bia chủ quyền ở đảo Hoàng Sa thuộc quần đảo Hoàng Sa, trên cột mốc có
ghi dòng chữ: Cộng hoà Pháp – Vương quốc An Nam – Quần đảo Hoàng Sa 1816 –
Đảo Hoàng Sa 1938.

Hình 1. Bia chủ quyền của Việt Nam trên đảo Hoàng Sa được xây dựng năm 1938
2.

Một số thông tin mở rộng

a)

Việt Nam có bao nhiêu huyện, thành phố đảo?

Năm 2021, Việt Nam có 12 huyện, thành phố đảo: Cô Tô, Vân Đồn (Quảng Ninh),
Bạch Long Vĩ, Cát Hải (Hải Phòng), Cồn Cỏ (Quảng Trị), Hoàng Sa (Đà Nẵng), Lý Sơn
(Quảng Ngãi), Trường Sa (Khánh Hoà), Phú Quý (Bình Thuận), Côn Đảo (Bà Rịa – Vũng
Tàu), Kiên Hải, Phú Quốc (Kiên Giang).
b)
Đường biên giới trên biển của Việt Nam được xác định như thế nào?
Biên giới quốc gia trên biển được hoạch định và đánh dấu bằng các toạ độ trên hải đồ là
ranh giới phía ngoài lãnh hải của đất liền, lãnh hải của đảo, lãnh hải của quần đảo của Việt
Nam được xác định theo Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982 và các điều
ước quốc tế giữa Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam và các quốc gia hữu quan.
Các đường ranh giới phía ngoài vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền về kinh tế và
thềm lục địa xác định quyền chủ quyền, quyền tài phán của Cộng hoà xã hội chủ nghĩa
Việt Nam theo Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982 và các điều ước quốc
tế giữa Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam và các quốc gia hữu quan.
(Nguồn: Luật Biên giới quốc gia, năm 2003)
c)

Việt Nam có bao nhiêu tỉnh, thành phố giáp biển?

Nước ta có 28 tỉnh, thành phố giáp biển.
d)

Bờ biển Việt Nam dài bao nhiêu km?

Bờ biển Việt Nam dài khoảng 3 260 km.
e)

Quần đảo có nhiều đảo nhất Việt Nam?

Quần đảo Cát Bà thuộc huyện đảo Cát Hải, thành phố Hải Phòng, gồm 367 đảo, với
diện tích khoảng 300 km². Theo thống kê của Viện Kỉ lục Việt Nam, đây là quần đảo có
nhiều đảo nhất nước ta. Quần đảo Cát Bà có đa dạng sinh học cao, là nơi cư trú của 3 800
loài động vật, thực vật với 81 loài được xếp vào danh sách nguy cấp, quý hiếm trong
Sách đỏ Việt Nam, Sách đỏ Thế giới và

Danh mục các loài sinh vật cần được bảo vệ. Đây là nơi duy nhất ở Việt Nam hội tụ 4 danh
hiệu: Vườn quốc gia, Khu bảo tồn biển, Khu dự trữ sinh quyển thế giới, Di sản thiên nhiên
thế giới (Vịnh Hạ Long và quần đảo Cát Bà).
g)

Bãi biển dài nhất Việt Nam?

Trà Cổ là bãi biển dài nhất Việt Nam, với chiều dài hơn 17 km 2. Biển Trà Cổ thuộc
thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh.
h)

Đảo lớn nhất Việt Nam?

Đảo Phú Quốc thuộc tỉnh Kiên Giang, có diện tích 589,23 km2, là đảo lớn nhất Việt
Nam. Phú Quốc là địa điểm du lịch thu hút du khách trong nước và quốc tế với những bãi
biển đẹp, rạn san hô độc đáo đầy màu sắc, các món ăn đặc sản,…
i)

Đảo có mật độ dân số cao nhất Việt Nam?

Lý Sơn là huyện đảo thuộc tỉnh Quảng Ngãi, có diện tích khoảng 10,4 km2, dân số
khoảng 19 nghìn người, mật độ dân số 1 827 người/km 2 (năm 2022), cao gấp nhiều lần các
huyện khác trong tỉnh Quảng Ngãi và cao nhất trong 12 huyện đảo của Việt Nam.
k)

Đầm phá lớn nhất Việt Nam?

Vùng đầm phá Tam Giang – Cầu Hai thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế, với diện tích mặt
nước rộng khoảng 22 000 ha. Đây là vùng đầm phá nước lợ lớn nhất Đông Nam Á với tài
nguyên động vật, thực vật phong phú.
l)

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa

Đảo Lý Sơn thuộc huyện Lý Sơn, nằm ở phía đông bắc tỉnh Quảng Ngãi. Lễ Khao lề thế
lính Hoàng Sa thường được các tộc họ có người đi lính Hoàng Sa tổ chức vào dịp “cúng
việc lề” của họ và do cộng đồng tổ chức tại đình làng vào ngày 15, 16 tháng 3 Âm lịch.
Theo sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn: “Trước họ Nguyễn đặt đội Hoàng Sa 70
suất, lấy người xã An Vĩnh sung vào, cắt phiên mỗi năm cứ tháng hai nhận giấy sai đi,
mang lương đủ ăn 6 tháng, đi bằng 5 chiếc thuyền câu nhỏ, ra biển 3 ngày 3 đêm thì
đến đảo ấy. Ở đấy tha hồ bắt chim cá mà ăn. Lấy được hoá vật của tàu, như gươm, tiền
bạc, vòng bạc,… Đến kì tháng 8 thì về, vào cửa Eo, đến thành Phú Xuân để nộp”. Theo
Hoàng Việt địa dư chí của Phan Huy Chú: “Quần đảo Hoàng Sa ở ngoài khơi, các vua
đời trước đặt ra quân giữ Hoàng Sa gồm 70 người, thường là lấy người xã An Vĩnh.
Hằng năm cứ đến tháng 3 nhận lệnh mang lương thực trong 6 tháng rồi dùng 5 chiếc
thuyền ra khơi, đi trong 3 ngày 3 đêm thì đến đảo, đến nơi vừa canh giữ vừa đánh cá mà
ăn. Vật báu ở đó rất nhiều nên đội quân này vừa làm nhiệm vụ canh giữ vừa khai thác vật
báu. Đến tháng 8 thì về cửa Eo (Thuận An) lên tâu nộp ở thành Phú Xuân”. Như vậy, đội
Hoàng Sa vượt biển trên những chiếc thuyền câu nhỏ để thuận tiện di chuyển trong quần
đảo vì có nhiều rạn san hô và bãi đá ngầm hiểm trở. Qua các nguồn sử liệu cho thấy, khi
vào trấn nhậm vùng đất phía Nam, Chúa Nguyễn đã cho lập đội Hoàng Sa để bảo vệ và khai
thác Biển Đông.
Cho đến nay, người dân Lý Sơn vẫn còn lưu truyền câu ca:
Hoàng Sa trời nước mênh mông
Người đi thì có mà không thấy về
Hoàng Sa mây nước bốn bề
Tháng ba Khao lề thế lính Hoàng Sa.

Tương truyền, mỗi người lính trong đội Hoàng Sa khi làm nhiệm vụ phải chuẩn bị một đôi
chiếu, 7 nẹp tre và 7 sợi dây mây để nếu không may xấu số thiệt mạng trên biển, sẽ dùng để bó
xác và thả xuống biển. Qua đó cho thấy sự mất mát, hi sinh của nhiều thế hệ người đi làm
nhiệm vụ tại quần đảo Hoàng Sa, quần đảo Trường Sa. Ở đây đã hình thành nghi lễ mang đậm
tính nhân văn của người dân Lý Sơn – cúng thế cho người sống để cầu mong người đi được
bình an trở về quê hương. Vì vậy, có thể khẳng định nguồn gốc của “Lễ Khao lề thế lính
Hoàng Sa” ngày nay là nghi lễ “cúng thế lính” của các tộc họ trên đảo Lý Sơn để cầu bình an
cho người lính Hoàng Sa trước khi đội lên đường làm nhiệm vụ.
Để chuẩn bị lễ khao lề, người ta làm 5 mô hình thuyền, các phẩm vật tế lễ, bài vị của các
Cai đội Hoàng Sa và những binh lính trong đội, bài vị của các vị thần cai quản biển cả. Trước
khi tổ chức lễ khao lề, ban tế tự đình làng tổ chức lễ tế thần vào đêm trước và tổ chức lễ cầu an
cho vong linh các chiến sĩ đội Hoàng Sa. Lễ khao lề được tổ chức ngoài sân đình và do các tộc
họ cùng thầy pháp thực hiện. Ông cả làng và các chức sắc trong làng tham gia làm bồi tế, với
sự tham dự của hàng nghìn người dân trong huyện, du khách trong và ngoài tỉnh. Để thực hiện
nghi lễ, người dân chuẩn bị 3 bàn thờ đặt đồ tế như thịt heo, gà, muối, bánh khô,… bài vị các
Cai đội và chiến sĩ Hoàng Sa. Trước các bàn thờ là 5 mô hình thuyền câu (loại thuyền đội
Hoàng Sa dùng đi biển). Sau khi thầy pháp thực hiện các nghi thức bắt ấn trừ tà, làm phép để
an vị các vong linh chiến sĩ Hoàng Sa, là nghi thức đọc văn tế.
Tiếp theo nghi thức tế tại sân đình là nghi thức thả thuyền tế ra biển. Các thuyền tế được đưa
ra ngoài biển khơi để thả trôi theo dòng nước, cầu cho vong linh những người lính trong đội
Hoàng Sa được siêu thoát và cầu mong cuộc sống yên bình cho mỗi cá nhân và cả cộng đồng.
Trong những năm gần đây, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa được địa phương tổ chức khá long
trọng, với sự tham gia đông đảo của người dân đảo Lý Sơn và nhiều địa phương khác trong
tỉnh Quảng Ngãi, tạo nên một nghi lễ mang đậm nét nhân văn. Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa
được tổ chức kết hợp với các hoạt động văn hoá truyền thống như: hội hoa đăng, hát bội,
múa lân, lễ rước và lễ hội đua thuyền tứ linh truyền thống,…
Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa góp phần phản ánh lịch sử bảo vệ chủ quyền lãnh thổ
của Việt Nam trên Biển Đông, đặc biệt là chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và
quần đảo Trường Sa. Tháng 4 – 2013, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã quyết định đưa lễ
Khao lề thế lính Hoàng Sa vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, loại hình
Tập quán xã hội và tín ngưỡng.
(Nguồn: Theo Cục Di sản văn hoá, năm 2023)