LÊ MINH THU – ĐÀO PHƯƠNG HUỆ

HƯỚNG DẪN TỰ ÔN NGỮ VĂN 9
ĐỂ THI VÀO LỚP 10 PHỔ THÔNG TRUNG HỌC

-

Câu hỏi trắc nghiệm
Câu hỏi tự luận
Các đề thi
Hướng dẫn làm các đề thi

LỜI NÓI ĐẦU
Các em học sinh thân mến!
Từ năm học 2006 – 2007 đến nay, Bộ Gáo dục và Đào tạo đã tiến hành đổi mới
phương thức thi cho học sinh cuối cấp Trung học cơ sở: xét tốt nghiệp cuối cấp và chỉ
tổ chức kì thi Tuyển sinh vào 10. Cấu trúc đề thi vào 10 môn Ngữ văn của các trường
(hoặc các huyện, tỉnh), ngoài phần tự luận còn có thể có phần trắc nghiệm khách quan.
Để đáp ứng những yêu cầu về đổi mới phương pháp học tập của học sinh là tự học, để
cập nhật những yêu cầu về đổi mới thi tuyển vào lớp 10, đặc biệt là nhằm mục đích
hướng dẫn các em tự ôn tập Ngữ văn 9 để thi vào 10, chúng tôi biên soạn cuốn
“ Hướng dẫn tự ôn Ngữ văn 9 để thi vào lớp 10 Trung học phổ thông”.
Nội dung cuốn sách này được cấu tạo thành ba phần:
Phần I: Khái quát kiến thức cơ bản tiếng Việt và Tập làm văn; Ứng dụng vào việc
giải quyết các câu hỏi trong đề thi: luyện tập viết đoạn văn.
Phần II: Khái quát kiến thức cơ bản tác phẩm – Câu hỏi trắc nghiệm và tự luận.
Phần III: Giơí thiệu các đề thi và hướng dẫn tự học qua một số đề.
Phần I hệ thống lại những kiến thức cơ bản về tiếng Việt, Tập làm văn đã học
trong chương trình THCS, hướng dẫn vận dụng những kiến thức đó để viết đoạn văn
về đề tài thuộc lĩnh vực văn học hoặc xã hội.
Phần II hệ thống lại những kiến thức cơ bản về các tác phẩm học trong chương
trình Ngữ văn 9, đưa ra hệ thống câu hỏi trắc nghiệm và tự luận để tự học về mỗi tác
phẩm đó.
Phần III giới thiệu một số đề thi Ngữ văn tuyển sinh vào 10 theo hướng mới,
cập nhật với chủ chương của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đồng thời hướng dẫn các em tự
giải các đề thi đó; giới thiệu một số đề thi tuyển sinh vào 10 của một số trường trong
một vài năm qua để các em tham khảo.
Trong cuốn sách này các tác giả có sưu tầm, tập hợp và biên soạn lại một số
đoạn văn của các em học sinh giỏi văn toàn quốc và một số tỉnh thành. Vì điều kiện
hạn chế, các tác giả không thể tiếp xúc trực tiếp với từng em nên xin được mạn phép
trích dẫn một số đoạn văn tiêu biểu của các em.
Các tác giả sách hi vọng cuốn sách nhỏ này sẽ góp phần giúp các em có thêm
một người bạn đồng hành trong quá trình tự ôn luyện chương trình Ngữ văn 9 để thi
vào lớp 10 Phổ thông trung học. Rất mong nhận được sự đóng góp của các bạn đồng
nghiệp và của các em học sinh xa gần.
Các tác giả

HƯỚNG DẪN TỰ HỌC
Các em thân mến!
Các em đang có trong tay một cuốn sách nhỏ bổ ích, một người bạn đồng hành
trong quá trình tự ôn luyện chương trình Ngữ văn 9 để thi vào lớp 10 Phổ thông trung
học. Việc thi tuyển vào lớp 10 là nhằm kiểm tra những kiến thức và kĩ năng mà mỗi
em đã tích luỹ được qua quá trình học tập ở trường Trung học cơ sở, đặc biệt tập trung
vào chương trình lớp 9, lớp cuối cấp.
Cuốn sách này cấu trúc ba phần:
Phần I: Khái quát kiến thức cơ bản tiếng Việt và Tập làm văn; Ứng dụng vào việc
giải quyết các câu hỏi trong đề thi: luyện tập viết đoạn văn.
Phần II: Khái quát kiến thức cơ bản tác phẩm – Câu hỏi trắc nghiệm và tự luận.
Phần III: Giơí thiệu các đề thi và hướng dẫn tự học qua một số đề.
Qua cấu trúc này các em sẽ hình dung ra quá trình tự học của mình với một
phương pháp học tập hợp lí mà hiệu quả.
Trước hết, các em sẽ xem lại phần khái quát kíên thức cơ bản của cả ba mảng:
tiếng Việt, Tập làm văn và Văn bản (tác phẩm) lớp 9. Đây là những kíên thức nền,
những kíên thức cơ bản cần nắm thật chắc. Xem lại phần này, nếu thấy chỗ nào bản
thân mình còn chưa rõ, chưa chắc chắn, còn lơ mơ thì ngay lập tức, xin bạn hãy dành
thời gịan để củng cố lại bằng cách này hay cách khác: tự nghiên cứu lại sách giáo
khoa, hỏi bạn bè, hỏi thầy cô gịáo dang dạy mình,…Khi xem phần này, các bạn tự
chia thành các hệ thống nhỏ là các nhóm kiến thức về các phân môn để học cho kĩ.
Thí dụ như phần tiếng Việt, có các nhóm kiến thức về cấu tạo tự, nghĩa từ, các biện
pháp tu từ ( về ngữ âm,về từ, về câu), các kiểu câu chia theo cấu tạo, các kiểu câu chia
theo mục đích nói, cac phương tiện liên kết câu,…
Tiếp theo, các em sẽ vận dụng những kíên thức đã học đó vào việc giải quyết
các nội dung nhỏ, cụ thể của đề thi. Thí dụ, luyện viết các đoạn văn mà nội dung gắn
với các tác phẩm cụ thể trong chương trình; hình thức đoạn văn theo mô hình cấu
trúc nhất định, có kèm theo các yêu cầu về viết câu, liên kết câu cụ thể. Khi viết
đoạn văn, các em sẽ phải tuân thủ theo một số thao tác nhất định. Cụ thể là các em sẽ
định hình đoạn văn sẽ viết theo mô hình cấu trúc nào; xác định vị trí câu chủ đề đoạn,
định dạng câu chủ đề đó, nếu câu chủ đề không đứng đầu đoạn thì định hình câu mở
đoạn rồi khai triển các câu thân đoạn, chú ý viết câu kết đoạn cho tương hợp với câu
mở đoạn và toàn đoạn văn. Nếu viết đoạn văn có yêu cầu về sử dụng phương tiện liên
kết, kiểu câu, biện pháp tu từ,…thì các em sẽ xác định các yêu cầu đó sau khi thực
hiện thao tác về mô hình cấu trúc đoạn.
Những câu hỏi trắc nghiệm của từng văn bản nhằm kiểm tra kiến thức nhớ biết của các em về tác giả, tác phẩm. Đây là những dữ liệu để các em hiểu tác

phẩm, từ đó mà viết đoạn văn, bài văn nên không thể bỏ qua. Những câu hỏi trắc
nghiệm không đòi hỏi nhiều thời gian khi làm; tuy vậy, không nên và không thể làm
hàng loạt ngay một lúc, như thế sẽ dễ lẫn, dễ quên; các em nên làm theo từng nhóm
tác phẩm, vào sau khi học nhưng kiến thức cơ bản về tác phẩm, hoặc sau khi luyện
viết đoạn hoặc bài văn ngắn. Những câu hỏi trắc nghiệm sẽ làm thay đổi sự căng
thẳng khi học tập, giúp bạn thư giãn thần kinh, lấy lại tâm thế, hứng thú học tập.
Những câu hỏi tự luận đòi hỏi người học phải tập trung để giải quyết, mất nhiều
thời gian. Các em nên học từng tác phẩm và trả lời câu hỏi tự luận theo từng bài, có
chú ý tới thời gian học và làm bài. Giữa các nhóm bài ( tự sự trung đại, tự sự hiện đại,
đề tài lao động, đề tài chiến đấu,…) nên có sự đối chiếu so sánh về nhan đề, đề tài,
chủ đề, nội dung và hình thức nghệ thuật đặc sắc. Khi học theo các câu hỏi tự luận,
các em nên gạch ra những ý chính, thành một dàn ý. Đây là cách học để nắm được
chắc chắn nội dung kiến thức cơ bản của bài học. Dàn ý là cái xương sống của bài,
là điểm tựa để các em nhớ kiến thức một cách dễ dàng, vừa ngắn gọn vừa đủ ý. Cũng
cần phải rèn luyện cách viết, nhưng các em chỉ viết một số bài chứ không nhất thiết
phải viết tất cả các câu trả lời cho mỗi câu hỏi tự luận. Một điều đặc biệt lưu ý các em
là khi viết, rất cần phải thể hiện tố chất văn học của bản thân qua cách diễn đạt.
điều đó có nghĩa là viết văn cần lưu loát, sử dụng linh hoạt các kiểu câu, các phép liên
kết câu, dùng từ chính xác, chân thực, có tính hình tượng. Mỗi đoạn văn nên có ít nhất
một câu văn diễn đạt có hình ảnh.
Phần giới thiệu các đề thi giúp các em hình dung ra cấu trúc của một đề thi
như thế nào, đồng thời để các em tự thử sức mình qua việc làm bài theo đề thi. Các
em chọn một số đề, bấm thời gian và ngồi làm bài theo mỗi đề thi đó (mỗi ngày làm
một, hai đề). Khi làm bài phải thật tự giác, không sách vở, tài liệu tham khảo, không
xem phần gợi ý trong sách. Chỉ khi nào đã làm xong hoàn toàn đề thi, lúc đó mới mở
phần gợi ý để so sánh với bài làm của mình các em nhé. Sau mỗi bài làm như vậy, các
em sẽ rút ra cho bản thân được nhiều kinh nghiệm để học và làm bài.
Các em hãy cố gắng tự ôn tập theo sự hướng dẫn trên nhé!
Chúc các em có một kì thi đạt kết quả tốt đẹp như ý!

KHÁI QUÁT KIẾN THỨC CƠ BẢN TIẾNG VIỆT - TẬP LÀM VĂN

Phần tiếng Việt
I. Từ vựng
1.
Các lớp từ.
a. Từ xét về cấu tạo.
Từ đơn.
+ Khái niệm: Từ đơn là từ chỉ gồm một tiếng có nghĩa tạo thành.
+ Vai trò: Từ đơn được dùng để tạo từ ghép và từ láy, làm tăng vốn từ của dân tộc.
Từ ghép.
+ Khái niệm: Từ ghép là những từ được tạo ra bằng cách ghép các tiếng có quan hệ
với nhau về nghĩa.
+ Phân loại từ ghép:
Từ ghép chính phụ: Từ ghép chính phụ có tiếng chính và tiếng phụ bổ sung
nghĩa cho tiếng chính. tiếng chính đứng trước, tiếng phụ đứng sau. Từ ghép chính phụ
có tính chất phân nghĩa. Nghĩa của từ ghép chính phụ hẹp hơn nghĩa của tiếng chính.
Từ ghép đẳng lập: Từ ghép đẳng lập có các tiếng bình đẳng về mặt ngữ pháp
( không phân ra tiếng chính, tiếng phụ). Từ ghép đẳng lập có tính chất hợp nghĩa.
Nghĩa của từ ghép đẳng lập khái quát hơn nghĩa của các tiếng tạo nên nó.
+ Tác dụng: dùng để định danh sự vật, hiện tượng, để nêu đặc điểm, tính chất, trạng
thái của sự vật.
Từ láy.
+ Khái niệm: Từ láy là những từ tạo ra bằng cách ghép các tiếng có quan hệ láy âm
với nhau.
+ Vai trò: nhằm tạo nên những từ tượng thanh, tượng hình trong nói viết, có giá trị gợi
hình, gợi cảm.
b. Từ xét về nghĩa
Nghĩa của từ:
+ Khái niệm: Nghĩa của từ là nội dung ( sự vật, tính chất, hoạt động, quan hệ,…) mà
từ biểu thị.
+ Cách giải thích nghĩa của từ:
Trình bày khái niệm mà từ biểu thị.
Đưa ra những từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa với từ cần giải thích.
Từ nhiều nghĩa.
+ Khái niệm: Từ có thể có một hay nhiều nghĩa. Từ nhiều nghĩa là từ mang sắc thái
ý nghĩa khác nhau do hiện tượng chuyển nghĩa.
+ Các loại nghĩa của từ nhiều nghĩa:
Nghĩa gốc: là nghĩa xuất hiện từ đầu, làm cơ sở để hình thành các nghĩa khác.

Nghĩa chuyển: là nghĩa được hình thành trên cơ sở của nghĩa gốc.
Thông thường, trong câu, từ chỉ có một nghĩa nhất định. Tuy nhiên trong một số
trường hợp, từ có thể được hiểu đồng thời theo cả nghĩa gốc lẫn nghĩa chuyển.
Thành ngữ.
+ Khái niệm: Thành ngữ là cụm từ có cấu tạo cố định, biểu thị một ý nghĩa hoàn
chỉnh. Nghĩa của thành ngữ có thể bắt nguồn trực tiếp từ nghĩa đen của các từ tạo nên
nó nhưng thường thông qua một số phép chuyển nghĩa như ẩn dụ, so sánh…
+ Cách sử dụng: Thành ngữ có thể làm chủ ngữ, vị ngữ trong câu hay làm phụ ngữ
trong cụm danh từ, cụm động từ,…Thành ngữ ngắn gọn, hàm súc, có tính hình tượng,
tính biểu cảm cao.

Các loại từ xét về quan hệ nghĩa:
Từ đồng nghĩa.
+ Khái niệm: Từ đồng nghĩa là những từ có nghĩa tương tự nhau. Một từ nhiều
nghĩacó thể thuộc vào nhiều nhóm từ đồng nghĩa khác nhau.
+ Phân loại: ( 2 loại).
Từ đồng nghĩa hoàn toàn: không phân biệt nhau về sắc thái nghĩa.
Từ đồng nghĩa không hoàn toàn: có sắc thái nghĩa khác nhau.
+ Cách sử dụng: không phải bao giờ các từ đồng nghĩa cũng có thể thay thế được cho
nhau. Khi nói cũng như khi viết, cần cân nhắc chọn trong số các từ đồng nghĩa những
từ thể hiện đúng thực tế khách quan và sắc thái biểu cảm.
Từ trái nghĩa.
+ Khái niệm: Từ trái nghĩa là những từ có nghĩa trái ngược nhau. Một từ nhiều nghĩa
có thể thuộc nhiều cặp từ trái nghĩa khác nhau.
+ Cách sử dụng: Từ trái nghĩa được sử dụng trong thể đối, tạo các hình tượng tương
phản, gây ấn tượng mạnh, làm cho lời nói thêm sinh động.
Từ đồng âm.
+ Khái niệm: Từ đồng âm là những từ giống nhau về âm thanh nhưng nghĩa khác xa
nhau, không liên quan gì với nhau.
+ Cách sử dụng: Trong giao tiếp phải chú ý đầy đủ đến ngữ cảnh để tránh hiểu sai
nghĩa của từ hoặc dùng từ với nghĩa nước đôi do hiện tượng đồng âm.

Cấp độ khái quát nghĩa của từ:
Khái niệm: Nghĩa của một từ ngữ có thể rộng hơn ( khái quát hơn) hoặc hẹp
hơn ( ít khái quát hơn) nghĩa của từ ngữ khác:
+ Một từ ngữ được coi là có nghĩa rộng khi phạm vi nghĩa của từ ngữ đó bao hàm
phạm vi nghĩa của một số từ ngữ khác.
+ Một từ ngữ được coi là có nghĩa hẹp khi phạm vi nghĩa của từ đó được bao hàm
trong phạm vi nghĩa của một từ ngữ khác.
+ Một từ ngữ có nghĩa rộng đối với những từ ngữ này, đồng thời có thể có nghĩa hẹp
đối với một từ ngữ khác.

Trường từ vựng:

Khái niệm: Trường từ vựng là tập hợp của những từ có ít nhất một nét chung về
nghĩa.

Từ có nghĩa gợi liên tưởng:
Từ tượng thanh, từ tượng hình.
+ Khái niệm: Từ tượng thanh là từ mô tả âm thanh của tự nhiên, của con người. Từ
tượng hình là từ gợi tả hình ảnh, dáng vẻ, trạng thái của sự vật.
+ Công dụng: Tử tượng thanh, từ tượng hình gợi được hình ảnh âm thanh cụ thể, sinh
động, có giả trị biểu cảm cao; thường được dùng trong văn miêu tả và tự sự.
c.
Từ xét về nguồn gốc
Từ thuần Việt: Từ thuần Việt là những từ do nhân dân ta sáng tạo ra.
Từ mượn: Từ mượn là từ vay mượn của tiếng nước ngoài để biểu thị những sự
vật, hiện tương, đặc điểm,…mà tiếng Việt chưa có từ thật thích hợp để biểu thị. Từ
mượn gồm phần lớn là từ Hán Việt ( là những từ gốc Hán được phát âm theo cách của
người Việt) và từ mượn các nước khác ( Ấn Âu).
Nguyên tắc mượn từ: Mượn từ là một cách làm giàu tiếng Việt. Tuy vậy, để bảo vệ sự
trong sáng của tiếng Việt ngôn ngữ dân tộc, không nên mượn từ nước ngoài một cách
tuỳ tiện.
- Từ toàn dân: là những từ ngữ được toàn dân sử dụng trong phạm vi cả nước.
- Từ địa phương, biệt ngữ xã hội:
+ Khái niệm:
Từ ngữ địa phương: là những từ ngữ chỉ được sử dụng ở một ( hoặc một số) địa
phương nhất định.
Biệt ngữ xã hội: là những từ chỉ được dùng trong một tầng lớp xã hội nhất
định.
+ Cách sử dụng:
Việc sử dụng từ ngữ địa phương và biệt ngữ xã hội phải phù hợp với tình huống
giao tiếp. Trong thơ văn, tác giả có thể sử dụng một số từ ngữ thuộc hai lớp từ này để
tô đậm màu sắc địa phương, màu sắc tầng lớp xã hội của ngôn ngữ, tính cách nhân
vật.
Muốn tránh lạm dụng từ ngữ địa phương và biệt ngữ xã hội, cần tìm hiểu các từ
ngữ toàn dân có nghĩa tương ứng để sử dụng khi cần thiết.
d.
Các biện pháp tu từ từ vựng
So sánh:
+ Khái niệm: So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét
tương đồng để làm tăng sức gợi hính, gợi cảm cho sự diễn đạt.
+ Cấu tạo: mô hình cấu tạo đầy đủ của một phép so sánh gồm:
Vế A: nêu tên sự vật, sự việc được so sánh.
Vế B: nêu tên sự vật, sự việc được dùng để so sánh với sự vật, sự việc nói ở vế
A.
Từ ngữ chỉ phương diện so sánh.

Từ ngữ chỉ ý so sánh ( gọi tắt là từ so sánh).
Trong thực tế, mô hình cấu tạo nói trên có thể thay đổi ít nhiều:
Các từ ngữ chỉ phương diện so sánh và chỉ ý so sánh có thể được lược bớt.
Vế B có thể được đảo lên trước vế A cùng với từ so sánh.
+ Phân loại : Có hai kiểu so sánh: so sánh ngang bằng và so sánh không ngang bằng.
+ Tác dụng: So sánh vừa có tác dụng gợi hình, giúp cho việc miêu tả sự vật, sự việc
được cụ thể, sinh động; vừa có tác dụng biểu hiện tư tưởng, tình cảm sâu sắc.
Nhân hoá.
+ Khái niệm: Nhân hoá là tả hoặc gọi con vật, cây cối, đồ vật,… bằng những từ ngữ
vốn được dùng để gọi hoặc tả con người; làm cho thế giới loài vật, cây cối, đồ vật,…
trở nên gần gũi với con người, biểu thị được những suy nghĩ, tình cảm của con người.
+ Các kiểu nhân hoá:
Dùng những từ vốn gọi người để gọi vật.
Dùng những từ vốn chỉ hoạt động, tính chất của người để chỉ hoạt động, tính
chất của vật.
Trò chuyện, xưng hô với vật như đối với người.
Ẩn dụ.
+ Khái niệm: Ẩn dụ là tên gọi sự vật hiện tượng này bằng tên gọi sự vật, hiện tượng
khác có nét tương đồng với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.
+ Các kiểu ẩn dụ: Ẩn dụ hình thức; ẩn dụ cách thức; ẩn dụ phẩm chất; ẩn dụ chuyển
đổi cảm giác.
Hoán dụ.
+ Khái niệm: Hoán dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm bằng tên của một sự
vật, hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó nhằm tăng sức gợi hình,
gợi cảm cho sự diễn đạt.
+ Các kiểu hoán dụ: Lấy một bộ phận để gọi toàn thể; lấy vật chưa đựng để gọi vật bị
chứa đựng; lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật; lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng.
Nói quá: Nói quá là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự
vật, hiện tượng được miêu tả để nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm.
Nói giảm nói tránh: Nói giảm nói tránh là một biện pháp tu từ dùng cách iễn đạt
tế nhị, uyển chuyển, tránh gây cảm giác quá đau buồn, ghê sợ, nặng nề; tránh thô tục,
thiếu lịch sự.
Liệt kê:
+ Khái niệm: liệt kê là sắp xếp nối tiếp hàng loạt từ hay cụm từ cùng loại để diễn tả
được đầy đủ hơn, sâu sắc hơn những khía cạnh khác nhau của thực tế hay của tư
tưởng tình cảm.
+ Các kiểu liệt kê:
Xét theo cấu tạo, có thể phân biệt kiểu liệt kê theo từng cặp với kiểu liệt kê không
theo từng cặp.
Xét theo ý nghĩa, có thể phân biệt kiểu liệt kê tăng tiến với lệt kê không tăng tiến.

Điệp ngữ:
+ Khái niệm: Khi nói hoặc niết, người ta có thể dùng biện pháp lặp lại từ ngừ ( hoặc
cả một câu) để làm nổi bật ý, gây cảm xúc mạnh. Cách lặp lại như vậy gọi là phép
điệp ngừ; từ ngữ được lặp lại gọi là điệp ngữ.
+ Các kiểu điệp ngữ: điệp ngữ cách quãng; điệp ngữ nối tiếp; điệp ngữ chuyển tiếp
(điệp ngữ vòng).
Chơi chữ:
+ Khái niệm: Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái
dí dỏm, hài hước,…làm câu văn hấp dẫn và thú vị.
+ Các lối chơi chữ: Dùng từ ngữ đồng âm; dùng lối nói trại âm ( gần âm); dùng cách
điệp âm; dùng lối nói lái; dùng từ trái nghĩa, đồng nghĩa, gần nghĩa.
Chơi chữ được sử dụng trong cuộc sống thường ngày, trong văn thơ, đặc biệt là trong
văn thơ trào phúng, trong câu đối, câu đố,…làm cho câu văn lời nói được hấp dẫn và
thú vị.
e.
Sự phát triển và mở rộng vốn từ.
Sự phát triển của từ vựng diễn ra theo hai cách:
+ Phát triển nghĩa của từ ngữ: trong quá trình sử dụng từ ngữ, người ta có thể gán
thêm cho từ một nghĩa mới làm cho một từ có thể có nhiều nghĩa, tăng khả năng diễn
đạt của ngôn ngữ.
+ Phát triển số lượng các từ ngữ: Trong quá trình sử dụng từ ngữ, người ta có thể
mượn từ ngữ nước ngoài ( chủ yếu là từ Hán Việt) để làm tăng nhanh số lượng từ.
Cách phát triển và mở rộng vốn từ:
+ Tạo thêm từ ngữ mới bằng cách ghép các từ đã có sẵn thành những từ mang nét
nghĩa mới hoàn toàn.
+ Mượn từ của tiếng nước ngoài.
f.
Trau dồi vốn từ: là cách thức bổ sung vốn từ và biết cách lựa chọn ngôn ngữ
trong giao tiếp để đạt hiệu quả cao.
II. Ngữ pháp
1.
Phân loại từ tiếng Việt
Danh từ:
+ Khái niệm: Danh từ là những từ chỉ người, vật, hiện tượng, khái niệm,…Danh từ
có thể kết hợp với từ chỉ lượng ở phía trước, các từ này, ấy, đó,… ở phía sau và một
số từ ngữ khác để lập thành cụm danh từ. Chức vụ điển hình trong câu của danh từ là
chủ ngữ. Khi làm vị ngữ, danh từ cần có từ là đứng trước.
+ Phân loại danh từ:

Danh từ chỉ đơn vị: nêu tên đơn vị dùng để tính đếm, đo lường sự vật. Danh từ
đơn vị có hai nhóm:

Danh từ chỉ đơn vị tự nhiên ( còn gọi là loại từ).
Danh từ chỉ đơn vị quy ước. Cụ thể là: danh từ chỉ đơn vị chính xác; danh từ chỉ đơn
vị ước chừng.

Danh từ chỉ sự vật: có hai nhóm:
* Danh từ riêng: là tên riêng của từng người, từng vật, từng địa phương,…
Khi viết danh từ riêng, phải viết hoa chữ cái đầu tiên của mỗi bộ phận tạo thành tên
riêng đó. Cụ thể là :
Đối với tên người, tên địa lí Việt Nam và tên người, tên địa lí nước ngoài phiên
âm qua âm Hán Việt: viết hoa chữ cái đầu tiên của mỗi tiếng.
đối với tên người, tên địa lí nước ngoài phiên âm trực tiếp ( không qua âm Hán
Việt): viết hoa chữ cái đầu tiên của mỗi bộ phận tạo thành tên riêng đó; nếu mỗi bộ
phận gồm nhiều tiếng thì giữa các tiếng cần có gạch nối.
Tên riêng của các cơ quan, tổ chức, các giải thưởng, danh hiệu, huân chương,…
thường là một cụm từ. Chữ cái đầu của mỗi bộ phận tạo thành cụm từ này đều được
viết hoa.
* Danh từ chung: là tên gọi một loại sự vật.
Cụm danh từ
+ Khái niệm: Cụm danh từ là loại tổ hợp từ do danh từ với một số từ ngữ phụ thuộc
nó tạo thành. Cụm danh từ có ý nghĩa đầy đủ hơn và có cấu tạo phức tạp hơn một
mình danh từ, nhưng hoạt động trong câu giống như một danh từ.
+ Cấu tạo cụm danh từ: Mô hình cụm danh từ đầy đủ gồm ba phần: phần trước, phần
trung tâm, phần sau. Các phụ ngữ ở phần trước bổ sung cho danh từ các ý nghĩa về số
và lượng. Các phụ ngữ ở phần sau nêu lên đặc điểm của sự vật mà danh từ biểu thị
hoặc xác định vị trí của sự vật ấy trong không gian hay thời gian.
Động từ
+ Khái niệm: Động từ là những từ chỉ hành động, trạng thái của sự vật.
Động từ thường kết hợp với các từ đã, sẽ, đang, cũng, vẫn, hãy, chớ, đừng,… để tạo
thành cụm động từ.
Chức vụ điển hình trong câu của động từ là làm vị ngữ. Khi làm chủ ngữ, động từ mất
đi khả năng kết hợp với các từ đã, sẽ, đang, cũng, vẫn, hãy, chớ, đừng,…
+ Phân loại động từ: Có hai loại:
Động từ tình thái ( thường đòi hỏi động từ khác đi kèm).
Động từ chỉ hành động, trạng thái ( không đòi hỏi động từ khác đi kèm). Loại
này gồm hai loại nhỏ:
Động từ chỉ hành động ( trả lời câu hỏi làm gì?)
Động từ chỉ trạng thái ( trả lời câu hỏi làm sao? Thế nào?)
Cụm động từ

+ Khái niệm: Cụm động từ là loại tổ hợp từ do động từ với một số từ ngữ phụ thuộc
nó tạo thành. Nhiều động từ phải có các từ ngữ phụ thuộc đi kèm, tạo thành cụm động
từ mới trọn nghĩa.
Cụm động từ có ý nghĩa đầy đủ hơn và có cấu tạo phức tạp hơn một mình động từ,
nhưng hoạt động trong câu giống như một động từ.
+ Cấu tạo: Mô hình cụm động từ đầy đủ gồm ba phần: phần trước, phần trung tâm và
phần sau.
Các phụ ngữ ở phần trước bổ sung cho động từ các ý nghĩa: quan hệ thời gian; sự tiếp
diễn tương tự; sự khuyến khích hoặc ngăn cản hành động; sự khẳng định hoặc phủ
định hành động,…
Các phụ ngữ ở phần sau bổ sung cho động từ các chi tiết về đối tượng, hướng, địa
điểm, thời gian, mục đích, nguyên nhân, phương tiện và cách thức hành động,…
Tính từ
+ Khái niệm: Tính từ là những từ chỉ đặc điểm, tính chất của sự vật, hành động, trạng
thái.
Tính từ có thể kết hợp với các từ đã, sẽ, đang, cũng, vẫn,… để tạo thành cụm tính từ.
Khả năng kết hợp với các từ hãy, đừng chớ, của tính từ rất hạn chế.
Tính từ có thể làm vị ngữ, chủ ngữ trong câu. Tuy vậy, khả năng làm vị ngữ của tính
từ hạn chế hơn động từ.
+ Các loại tính từ: có hai loại chính;
Tính từ chỉ đặc điểm tương đối ( có thể kết hợp với từ chỉ mức độ).
Tính từ chỉ đặc điểm tuyệt đối ( không thể kết hợp với từ chỉ mức độ).
Cụm tính từ
Mô hình đầy đủ của cụm tính từ gồm phần trước, phần trung tâm, phần sau.
Các phụ ngữ ở phần trước có thể biểu thị quan hệ thời gian; sự tiếp diễn tương tự, mức
độ của đặc điểm, tính chất; khẳng định hay phủ định;…
Các phụ ngữ ở phần sau có thể biểu thị vị trí; sự so sánh; mức độ, phạm vi hay nguyên
nhân của đặc điểm, tính chất;…
Số từ
Số từ là những từ chỉ số lượng và thứ tự của sự vật. Khi biểu thị số lượng sự vật, số từ
thường đứng trước danh từ. Khi biểu thị thứ tự, số từ đứng sau danh từ.
Cần phân biệt số từ với những danh từ chỉ đơn vị gắn với ý nghĩa số lượng.
Lượng từ
Lượng từ là những từ chỉ lượng ít hay nhiều của sự vật. Dựa vào vị trí trong cụm danh
từ, có thể chia lượng từ thành hai nhóm: nhóm chỉ ý nghĩa toàn thể; nhóm chỉ ý nghĩa
tập hợp hay phân phối.
Chỉ từ
Chỉ từ là những từ dùng để trỏ vào sự vật, nhằm xác định vị trí của sự vật trong không
gian hoặc thời gian.

Chỉ từ thường làm phụ ngữ trong cụm danh từ. Ngoài ra chỉ từ còn có thể làm chủ ngữ
hoặc trạng ngữ trong câu.
Phó từ
Phó từ là những từ chuyên đi kèm động từ, tính từ để bổ sung ý nghĩa cho động từ,
tính từ.
+ Các loại : có hai loại lớn:
Phó từ đứng trước động từ, tính từ. Những phó từ này thường bổ sung ý nghĩa
liên quan tới hành động, trạng thái, đặc điểm, tính chất nên ở động từ hoặc tính từ
như: quan hệ thời gian; mức độ, sự tiếp diễn tương tự, sự phủ định, sự cầu khiến.
Phó từ đứng sau động từ, tính từ. Những phó từ này thường bổ sung một số ý
nghĩa như: mức độ, khả năng, kết quả và hướng.
Đại từ
+ Khái niệm: Đại từ dùng để trỏ người, sự vật, hoật động, tính chất,… được nói đến
trong một ngữ cảnh nhất định của lời nói hoặc dùng để hỏi.
Đại từ có thể đảm nhiệm các vai trò ngữ pháp như chủ ngữ vị ngữ trong câu hay phụ
ngữ của danh từ, của động từ, của tính từ,…
+ Các loại: có hai loại :
Đại từ để trỏ dùng để trỏ người, sự vật ( gọi là đại từ xưng hô); trỏ số lượng; trỏ
hoạt động, tính chất, sự việc.
Đại từ dùng để hỏi dùng để: hỏi về người, sự vật; hỏi về số lượng; hỏi về hoạt
động,
tính
chất,
sự
việc.
- Quan hệ từ
+ Khái niệm: Quan hệ từ dùng để biểu thị các ý nghĩa quan hệ như sở hữu, so sánh,
nhân quả,… giữa các bộ phận của câu hay giữa câu với câu trong đoạn văn.
+ Sử dụng: Khi nói hoặc viết, có những trường hợp bắt buộc phải dùng quan hệ từ.
Đó là những trường hợp nếu không có quan hệ từ thì câu văn sẽ đổi nghĩa hoặc không
rõ nghĩa. Bên cạnh đó, cũng có trường hợp không bắt buộc dùng quan hệ từ ( dùng
cũng được không dùng cũng được).
Có một số quan hệ từ được dùng thành cặp ( ví dụ: tuy…nhưng; vì … cho nên;...)
Trợ từ
Trợ từ là những từ chuyên đi kèm một từ ngữ trong câu để nhấn mạnh hoặc biểu thị
thái độ đánh giá sự vật, sự việc được nói đến ở từ ngữ đó ( ví dụ: những, có, chính,
đích, ngay,…)
Thán từ
+ Khái niệm: Thán từ là những từ dùng làm dấu hiệu biểu lộ cảm xúc, tình cảm thái
độ của người nói hoặc dùng để gọi đáp. Thán từ thường đứng ở đầu câu, có khi được
tách ra thành một câu đặc biệt.
+ Các loại:
Thán từ biểu lộ tình cảm: a, ái, ơ, ôi, ô hay, than ôi, trời ơi,…
Thán từ gọi đáp: này, ơi, vâng, dạ, ừ,…

Tình thái từ
+ Khái niệm: Tình thái từ là những từ được thêm vào câu để tạo câu nghi vấn, câu
cầu khiến, câu cảm thán, và để biểu thị các sắc thái biểu thị của người nói.
+ Các loại:
Tình thái từ nghi vấn: à, ư, hả, hử, chứ, chăng,…
Tình thái từ cầu khiến: đi, nào,…
Tình thái từ cảm thán: thay, sao,…
Tình thái từ biểu thị sắc thái tình cảm: ạ, nhé, cơ mà,…
+ Sử dụng: Khi nói, khi viết cần sử dụng tình thái từ phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp
( quan hệ tuổi tác, thứ bậc xã hội, tình cảm,…).
2.
Câu
a.
Các thành phần câu
Các thành phần chính:
+ Chủ ngữ.
Khái niệm: là thành phần chính của câu nêu tên sự vật, hiên tượng có hành động
đặc điểm, trạng thái được miêu tả ở vị ngữ. Chủ ngữ thường trả lời cho câu hỏi Ai?,
Con gì?, Cái gì?.
Đặc điểm: chủ ngữ thường làm thành phần chính đứng ở vị trí trước vị ngữ
trong câu; thường có cấu tạo là một danh từ, đại từ, một cụm danh từ, có khi là một
động từ, một tính từ hoặc cụm động từ, cụm tính từ. Câu có thể có một hoặc nhiều chủ
ngữ.
+ Vị ngữ.
Khái niệm: là thành phần chính của câu có khả năng kết hợp với các phó từ chỉ
quan hệ thời gian và trả lời cho các câu hỏi Làm gì?, Làm sao?, như thế nào?, Là gì?
Đặc điểm: Vị ngữ thường là động từ, cụm động từ, tính từ, cụm tính từ, danh từ,
cụm danh từ. Câu có thể có một hoặc nhiều vị ngữ.
Thành phần phụ:
+ Trạng ngữ
Khái niệm: là thành phần nhằm xác định thời gian, nơi chốn, nguyên nhân, mục
đích, phương tiện, cách thức diễn ra sự việc nêu trong câu.
Về hình thức: Trạng ngữ có thể đứng ở đầu câu, giữa câu hay cuối câu; giữa
trạng ngữ với chủ ngữ và vị ngữ thường có một quãng nghỉ khi nói hoặc một dấu phảy
khi viết.
Công dụng: Trạng ngữ xác định hoàn cảnh, điều kiện diễn ra sự việc nêu trong
câu, góp phần làm cho nội dung của câu được đầy đủ, chính xác; trạng ngữ nối kết
các câu, các đoạn với nhau, góp phần làm cho đoạn văn, bài văn được mạch lạc.
b. Các thành phần biệt lập: Là những bộ phận không tham gia vào việc diễn đạt nghĩa
sự việc của câu; bao gồm;

- Thành phần tình thái: được dùng để thể hiện cách nhìn của người nói đối với
sự việc được nói đến trong câu.
- Thành phần cảm thán: được dùng để bộc lộ tâm lí của người nói ( vui, buồn,
mừng, giận,…)
- Thành phần gọi đáp: được dùng để tạo lập hoặc dùng để duy trì quan hệ giao
tiếp.
- Thành phần phụ chú: được dùng để bổ sung một số chi tiết cho nội dung
chính của câu, thành phần phụ chú thường được đặt giữa hai dấu gạch ngang, hai dấu
phảy, hai dấu ngoặc đơn hoặc giữa một dấu gạch ngang và dấu phảy. Nhiều khi thành
phần phụ chú còn được đặt sau dấu hai chấm.
c. Khởi ngữ:
Khái niệm: Khởi ngữ là thành phần đứng trước chủ ngữ để nêu lên đề tài được nói đến
trong câu.
Trước khởi ngữ, thường có thể thêm các quan hệ từ về, đối với.
2. Các loại câu.
- Câu trần thuật đơn: Câu trần thuật đơn là loại câu do một cụm C – V tạo thành,
dùng để giới thiệu, tả hoặc kể về một sự việc, sự vật hay để nêu một ý kiến.
- Câu trần thuật đơn có từ “là”:
+ Khái niệm: Câu trần thuật đơn có từ “ là”: là loại câu do một cụm C – V tạo thành,
dùng để giới thiệu, tả hoặc kể về một sự việc, sự vật hay để nêu một ý kiến.
Trong câu trần thuật đơn có từ “ là”:
Vị ngữ thường do từ là kết hợp với danh từ ( cụm danh từ) tạo thành. Ngoài ra,
tổ hợp giữa từ là với động từ ( cụm động từ) hoặc tính từ ( cụm tính từ) ,… cũng có
thể làm vị ngữ.
Khi vị ngữ biểu thị ý phủ định, nó kết hợp với các cụm từ không phải, chưa
phải.
+ Một số kiểu câu: Câu định nghĩa; câu giới thiệu; câu miêu tả, câu đánh giá.
Câu trần thuật đơn không có từ là:
Vị ngữ thường do động từ hoặc cụm động từ, tính từ hoặc cụm tính từ tạo thành.
Khi vị ngữ biểu thị ý phủ định, nó kết hợp nới các từ không, chưa.
Những câu dùng để miêu tả hành động, trạng thái, đặc điểm,…của sự vật nêu ở chủ
ngữ được gọi là câu miêu tả. Trong câu miêu tả, chủ ngữ đứng trước vị ngữ.
Những câu dùng để thông báo về sự xuất hiện, tồn tại hoặc tiêu biến của sự vật được
gọi là câu tồn tại. Một trong những cách tạo câu tồn tại là đảo chủ ngữ xuống sau vị
ngữ.
- Câu ghép:
+ Khái niệm: là những câu do hai hoặc nhiều cụm C – V không bao chứa nhau tạo
thành. Mỗi cụm C – V này được gọi là một vế câu.
+ Các loại câu ghép:

Nối bằng quan hệ từ: Nối bằng một quan hệ từ; nối bằng một cặp quan hệ từ; nối
bằng một cặp phó từ, đại từ hay chỉ từ đi đôi với nhau ( cặp từ hô ứng)
Nối bằng dấu câu: giữa các vế câu cần có dấu phảy, dấu chấm phảy hoặc dấu hai
chấm.
- Câu rút gọn:
+ Khái niệm: khi nói hoặc viết, có thể lược bỏ một số thành phần của câu, tạo thành
câu rút gọn. Việc lược bỏ một số thành phần câu thường nhằm những mục đích như
sau:
Làm cho câu gọn hơn, vừa thông tin được nhanh, vừa tránh lặp những từ ngữ đã xuất
hiện trong câu đứng trước.
Ngụ ý hành động, đặc điểm nói trong câu là của chung mọi người ( lược bỏ chủ ngữ).
+ Cách dùng: khi rút gọn câu cần chú ý:
Không làm cho người nghe, người đọc hiểu sai hoặc hiểu không đầy đủ nội dung câu
nói.
Không biến câu nói thành một câu cộc lốc, khiếm nhã.
- Câu đặc biệt:
+ Khái niệm: Câu đặc niệt là câu không cấu tạo theo mô hình chủ ngữ - vị ngữ.
+ Tác dụng: Câu đặc biệt thường được dùng để:
Nêu lên thời gian, nơi chốn diễn ra sự việc được nói đến trong đoạn.
Liệt kê, thông báo về sự tồn tại của sự vật hiện tượng
Bộc lộ cảm xúc
Gọi đáp.
Câu chủ động: Là câu có chủ ngữ chỉ người, vật thực hiện một hoạt động
hướng vào người, vật khác ( chỉ chủ thể của hoạt động).
Câu bị động: Là câu có chủ ngữ chỉ người, vật được hoạt động của người khác
hướng vào ( chỉ đối tượng của hoạt động).
+ Tác dụng: Chuyển đổi câu chủ động thành câu bị động ( và ngược lại, chuyển đổi
câu bị động thành câu chủ động) ở mỗi đoạn văn đều nhằm liên kết các câu trong
đoạn thành một mạch văn thống nhất.
+ Cách chuyển đổi: có hai cách;
Chuyển từ ( hoặc cụm từ) chỉ đối tượng của hoạt động lên đầu câu và thêm các
từ bị ...