TỰ TÌNH II – HỒ XUÂN HƯƠNG
“Lũ chúng ta đầu thai nhầm thế kỉ
Một đôi người u uất nỗi chơ vơ”
Qua bao kiếp đoạn trường, qua bao cuộc bể dâu của thời đại. Ý thức về nỗi “chơ vơ” ấy Đã manh nha khởi phát trong lòng những kẻ mang trong mình duyên nợ với văn chương. Ta từng biết đến một bà Huyện Thanh Quan khắc khoải hoài vọng về một thời gian son quá vãng. Từng lắng nghe tiếng thở than não này tâm can Cho thế cục nhân sinh của Nguyễn Trãi. Và giờ đây, Ta chạnh lòng trước những tiếng thét bi phẫn đầy uất hận của hồ Xuân Hương. Nữ thi sĩ có số phận éo le ngang trái nên hồn thơ của bà là tiếng nói đại diện cho những người phụ nữ sống trong xã hội phong kiến. Từ một khát vọng, tình yêu hạnh phúc lứa đôi chùm thơ tự tình của bà gồm ba bài. Là sự phản ánh đặc sắc tâm tư, tình cảm của nhà thơ. Trong đó bài thơ tự tình II. Là bài thơ hay nhất, giàu cảm xúc nhất
Hồ Xuân Hương là bà chúa thơ Nôm, Bà là một hiện tượng đặc biệt trong thơ ca trung đại Việt Nam. Bà là một ẩn số đối với người nghe và người đọc nhưng theo tài liệu được lưu truyền Quê của bà ở làng quỳnh đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Bạn có một ngôi nhà ở Tây Hồ được đặt tên là Cố Nguyệt Đường. Ừ. Một. Hà đi nhiều nơi và có quan hệ rộng mở và thân thiết với nhiều danh sĩ nổi tiếng như Nguy
Bà để lại cho đời nhiều tác phẩm hay được viết bằng chữ hán và chữ nôm. Hiện tại có khoảng trên dưới 40 bài thơ được cho là của bà và còn có cả tập thơ Lưu Hương Kí. Các bài thơ của bà nổi bật nhất Là tiếng nói thương cảm cho số phận đối với người phụ nữ. Trong đó, bài thơ làm nổi bật nhất là sáng tác tự tình của bà được viết theo thể thơ thất ngôn, bát cú, đường luật. Làm cho người nghe, người đọc hiểu rõ nhất về số phận người phụ nữ trong thời. Đại phong kiến Song với nó là số phận làm vợ lẽ của bà. Cuộc đời của bà tình duyên éo le trắc trở.
Hai câu mở đầu trong bài là không gian và thời gian cùng với tâm trạng tê tái của người phụ nữ:
“Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn
Trơ cái hồng nhan với nước non.”
Thời gian ở đây là lúc đêm khuya khi mà con người chìm sâu vào trong giấc ngủ để nghỉ ngơi. Sau một ngày dài lao động vất vả. Thì nhân vật trữ tình ở đây lại thao thức, trằn trọc không ngủ được. Không gian ở đây là không gian bao la, rộng lớn, yên tĩnh, vắng lặng, nghe thấy tiếng “văng vẳng trống canh dồn” báo hiệu thời gian trôi rất nhanh. Nghệ thuật lấy động tả tĩnh, lấy cái âm thanh văng vẳng của tiếng trống canh để nói cái không gian tĩnh lặng về đêm. Lấy cái ngoại cảnh để nói về tâm cảnh, là cảnh vật tác động đến con người hay là vì “người buồn thì cảnh có vui bao giờ”. Đêm khuya, thanh vắng là lúc con người ta trở nên nhỏ bé, lạc lõng vô cùng khi “giường đơn gối chiếc”. Đối diện với chính mình mà cảm thấy “trơ”. “Trơi” ở đây là trơ trội, là cô độc, là một mình. Từ “trơ” được đặt ở đầu câu lại càng nhấn mạnh thêm về nỗi đau bất hạnh của người phụ nữ hồng nhan ấy. Chỉ là cái vẻ đẹp nhan sắc bên ngoài của người con gái “thân em vừa trắng lại vừa tròn” nhưng cũng là để nói về cái phẩm hạnh, tấm lòng son. Bên trong chữ “Cái” Làm cho cụ thể hóa đối tượng diễn tả cái hồng nhan. Cho thấy sự tủi hổ bẽ bàng khi nhan sắc đức hạnh của người phụ nữ bị coi rẻ, mỉa mai. Nước non thì cả thế giới tự nhiên và xã hội bên ngoài. “Trơ” phải chăng là sự thách thức nước non của một con người Có cá tính mạnh mẽ, táo bạo, nó có cùng hàm nghĩa với từ trơ trong câu thơ sau của bà Huyện Thanh Quan “ Đá vẫn trơ gan cùng tuế nguyện” Vì lắm đau buồn mà vẻ mặt con người chơi trước cảnh vật. Trước mọi người như hóa đá không còn cảm giác. Người nghe, người đọc như nghe được tiếng thở dài ngao ngán trước duyên phận của người phụ nữ bẽ bàng.
Hai câu thơ thực ở đây là sự chọn lựa của tác giả khi sầu tìm đến rựu, bà muốn mượn một chút hương nồng để quên đi nỗi buồn, nhưng càng uốn lại càng tỉnh, lòng lại càng đau. Nỗi buồn không ngui ngoai trong vòng xoáy lẫn quẫn:
"Chén rượu hương đưa, say lại tỉnh,
Vầng trăng bóng xế, khuyết chưa tròn"
Câu thơ chứa đựng biết bao nỗi