KYÛ NIEÄM 135 NAÊM NGAØY HY SINH CUÛA “TÖÙ KIEÄT” (14/2/1871 - 14/2/2006)
***
TRUYEÀN THUYEÁT DAÂN GIAN VEÀ “TÖÙ KIEÄT”
ThS. Voõ Phuùc Chaâu










1. Cuoäc khôûi nghóa cuûa Töù Kieät trôû thaønh truyeàn thuyeát daân gian
Ñònh Töôøng xöa (töùc Tieàn Giang ngaøy nay) töï haøo vì coù boán anh huøng ngöôøi ñòa phöông daùm vuøng leân ñaùnh Phaùp.
Boán OÂng voán laø lính ñoàn ñieàn, caàn cuø khai hoang môû ñaát. Khi giaëc Phaùp xaâm chieám Nam Boä, thuø giaëc ngaát trôøi, Boán OÂng cuøng theo Thieân Hoä Döông vaø Ñoác Binh Kieàu khôûi nghóa. Sau nhieàu traän ñaùnh ñaày quaû caûm, Thieân Hoä Döông gaëp naïn qua ñôøi, Ñoác Binh Kieàu hy sinh, löïc löôïng nghóa quaân ôû Ñoàng Thaùp Möôøi tan raõ. Boán OÂng trôû veà queâ nhaø, taäp hôïp nghóa quaân, hoaït ñoäng xoâng xaùo khaép vuøng Caùi Beø, Cai Laäy.
Töông truyeàn, “Töù Kieät” ngöôøi to lôùn khaùc thöôøng, nöôùc da maøu ñoàng ñen. Ai naáy ñeàu coù voõ ngheä cao cöôøng, töôùng phaùp lanh leï, raâu raäm, toùc daøi chaám goùt. Caùc vò coù bieät taøi chaïy nhanh vaø nhaûy cao. Coù laàn, ñeå thoaùt voøng boá raùp cuûa giaëc, moät trong Boán OÂng ñaõ caëp theâm beân naùch moät chaùu nhoû khoaûng 10 tuoåi, chaïy vun vuùt nhö teân, toùc xoå ra phaát phôùi nhö laù côø.
Buoåi ñaàu, nghóa quaân “Töù Kieät” chæ coù vuõ khí thoâ sô, phaàn nhieàu laø giaùo maùc, gaäy goäc, nhöng hoï ñaõ bieát aùp duïng chieán thuaät daân gian, ñaùnh giaëc theo loái cuûa cha oâng “duøng quaân mai phuïc, laáy ít ñòch nhieàu”. Treân ñöôøng giaëc hay caøn queùt, hoï ñaøo haàm choâng, gaøi oå ong voø veõ. Hoï cöa gaàn ñöùt vaùn caàu, caém choâng döôùi loøng keânh raïch, chôø giaëc ñi qua lieàn giaät saäp caàu. Hoï coøn baøy keá duï giaëc vaøo nhaø daân, chuoác röôïu cho chuùng no say, roài khoùa cöûa, phoùng hoûa ñoát nhaø.
Chieán coâng hieån haùch ñaàu tieân cuûa “Töù Kieät” chính laø traän ñaùnh thaønh Ñònh Töôøng. Boán OÂng ñích thaân caûi trang doï thaùm tình hình. Ñeán ñeâm 01/5/1868, luùc 3 giôø khuya, nhaân toái trôøi, boïn giaëc meâ nguû, Boán OÂng cho nghóa binh treøo töôøng vaøo thaønh, gieát cheát teân tröôûng kho, roài phoùng hoûa, thieâu ruïi kho löông giaëc.
Chieán coâng thöù hai dieãn ra ngaøy 25/12/1870. Nhaân leã Noel, phaàn lôùn lính Phaùp ôû ñoàn Cai Laäy keùo veà Myõ Tho aên leã, chæ ñeå laïi 25 lính maõ taø. Boïn naøy chuû quan, khoâng canh giöõ ñoàn boùt maø baøy nhaäu nheït. Chôùp thôøi cô, nghóa quaân “Töù Kieät” baát ngôø coâng ñoàn, chieám chôï. Teân Vieät gian Beáp Höõu bò trò toäi, traïi lính bò hoûa thieâu. Nghóa binh tòch thu nhieàu vuõ khí, ñaïn döôïc roài ruùt veà caên cöù an toaøn.
Bò taán coâng vaø toån thaát naëng neà, thöïc daân Phaùp quyeát trieät haï baèng ñöôïc caên cöù cuûa nghóa quaân. Chuùng ruoàng boá khaép nôi nhöng khoâng baét ñöôïc boán vò. Cuoái cuøng, teân Vieät gian Traàn Baù Loäc duøng quyû keá. Chuùng baét vaø tra khaûo ngöôøi thaân trong gia ñình Boán OÂng vaø haøng traêm thöôøng daân khaùc. Tuy khoâng ai khai baùo hoaëc cung caáp ñieàu gì nhöng khoâng nôõ ñeå baø con mình cöù bò tra khaûo ñau ñôùn ñeán thuùi caû da thòt, Boán OÂng quyeát ñònh cöùu ngöôøi thaân baèng caùch töï naïp mình. Hoâm aáy laø ngaøy 01/4/1871.
Roøng raõ moät thaùng trôøi, teân Vieät gian ñem baû vinh hoa phuù quyù ra duï doã Boán OÂng. Cuoái cuøng, bieát khoâng lay chuyeån ñöôïc yù chí nhöõng ngöôøi anh huøng, giaëc Phaùp phaûi ñem Boán OÂng ra chôï Cai Laäy xöû cheùm vaø beâu ñaàu. Ñoù laø ngaøy 14/2/1871, nhaèm ngaøy 25 thaùng 12 naêm Canh Ngoï.
Töông truyeàn, khi bò beâu ñaàu, caëp maét Boán OÂng coøn môû tröøng tröøng. Ngöôøi daân ñöa thuoác, vaùi môøi Boán OÂng huùt thì laäp töùc ñieáu thuoác chaùy buøng leân. Coù moät khaùch buoân ngöôøi Taøu ngoù thuû caáp Boán OÂng maø chaâm choïc, veà nhaø lieàn bò hoäc maùu, ngaõ laên ra cheát.
Sau khi cho beâu ñaàu, boïn giaëc ñaõ vuøi thuû caáp Boán OÂng xuoáng meù raïch. Linh hoàn boán oâng tieáp tuïc hieån linh, gaây neân nhöõng cuoäc hoûa hoaïn kinh hoaøng trong vuøng. Chæ ñeán khi daân laøng tìm ñöôïc thuû caáp Boán OÂng, laäp moä vaø thöôøng xuyeân cuùng teá, naïn hoûa hoaïn môùi ñöôïc chaám döùt.
Veà sau, daân chuùng coøn ngaám ngaàm laäp mieáu thôø Boán OÂng taïi aáp Myõ Caàn, xaõ Myõ Trang. Nhöng ñeå che maét thöïc daân, baø con toân trí töôïng Quan Coâng ôû phía tröôùc (nhaân vaät tieâu bieåu trung nghóa), coøn ôû phía sau thì laøm moät caùi khaùnh thôø “Töù vò thaàn hoàn” vaø giaûi thích laø “Chuøa OÂng” (Quan Coâng) hoaëc “Mieáu coâ hoàn”. Nhöng saâu kín taän ñaùy loøng, khoâng ai khoâng bieát ñoù laø mieáu thôø “Töù Kieät”.
Sau traän baõo naêm Thìn (1904), toaøn boä nhaø cöûa, dinh thöï trong vuøng “Mieáu coâ hoàn” bò saäp. Chính quyeàn thôøi Phaùp xaây caát beänh vieän ôû ñaây. Baø con khoâng chòu ñeå Boán OÂng gaàn nôi oâ ueá neân ñaõ dôøi döïng mieáu veà caïnh moä, taïi Hoøa Sôn (tröôùc laø xaõ Thaïnh Hoøa, nay laø thò traán Cai Laäy).
Töø ñoù ñeán nay, haøng naêm, cöù ñeán ngaøy 25 thaùng Chaïp, ngöôøi daân Cai Laäy luoân thaønh kính töôûng nieäm ngaøy “Töù Kieät” hy sinh.
2. Truyeàn thuyeát daân gian veà Töù Kieät – moät phaàn dieän maïo cuûa truyeàn thuyeát daân gian Nam Boä
Nhìn töø phöông dieän ngheä thuaät, truyeàn thuyeát daân gian veà “Töù Kieät” ñaõ phaûn aùnh nhöõng neùt ñoäc ñaùo cuûa theå loaïi truyeàn thuyeát noùi chung vaø truyeàn thuyeát daân gian Nam Boä noùi rieâng. Töø caùi loõi lòch söû ñaày bi traùng, nhaân daân ñaõ theâu deät theâm nhieàu yeáu toá hoang ñöôøng. Töø nhöõng söï kieän, tình tieát rôøi raïc, nhaân daân xaâu chuoãi chuùng thaønh taùc phaåm töï söï daân gian, thoâng qua nhöõng motif (*) ñaëc saéc, mang dieän maïo cuûa truyeàn thuyeát daân gian Nam Boä.
Döôùi ñaây laø moät vaøi motif ñaëc saéc ñaõ goùp phaàn hình thaønh truyeàn thuyeát daân gian veà “Töù Kieät”
2.1. Motif Ngoaïi hình khaùc laï :
Truyeàn thuyeát daân gian ôû Nam Boä hoaøn toaøn khoâng coù loaïi nhaân vaät xuaát hieän thaàn kyø. Khoâng coù kieåu lôùn nhanh nhö thoåi, bieán hình ñoäi loát,… nhö thöôøng gaëp trong thaàn thoaïi hoaëc coå tích. Nguoàn goác cuûa hoï raát bình thöôøng vaø roõ raøng: gia ñình noâng daân, con nhaø chaøi löôùi, caûnh ngoä thanh baàn,… Tuy nhieân, hoï thöôøng coù ngoaïi hình khaùc laï. Nhaân vaät phaàn nhieàu coù ngoaïi hình noåi troäi, to cao, vaïm vôõ, khaùc haún coäng ñoàng. Theo truyeàn thuyeát, caû Boán OÂng ñeàu “to lôùn khaùc thöôøng, nöôùc da maøu ñoàng ñen, töôùng phaùp lanh leï, raâu raäm, toùc daøi chaám goùt, toùc xoå ra phaát phôùi nhö laù côø”.
Coù leõ khi keå veà nhöõng anh huøng choáng Phaùp, ngöôøi daân Nam Boä ñaõ hình dung hoï qua voùc daùng nhöõng löïc ñieàn khaån ñaát phöông Nam. Bôûi, phaûi coù theå hình nhö theá, hoï môùi ñuû söùc vaät hoå, thuaàn traâu, ñoái ñaàu vôùi keû thuø cao to, maét xanh muõi loõ.
2.2. Motif Haønh ñoäng phi thöôøng
Nhaân vaät anh huøng trong truyeàn thuyeát daân gian Nam Boä khoâng chæ coù ngoaïi hình khaùc laï maø coøn coù nhöõng haønh ñoäng phi thöôøng.
Nhöõng haønh ñoäng phi thöôøng cuûa nhaân vaät xem nhö heä quaû taát yeáu cuûa vieäc aên khoûe. Vôùi söùc maïnh vöôït troäi, hoï naûy sinh haønh ñoäng phi thöôøng. Haønh ñoäng cuûa Boán OÂng ôû Cai Laäy toû roõ ñieàu ñoù: “Coù laàn, gaëp baát traéc, ñeå thoaùt thaân, moät trong boán oâng ñaõ caëp theâm beân naùch moät chaùu nhoû khoaûng 10 tuoåi, chaïy vun vuùt nhö teân, toùc xoå ra phaát phôùi nhö laù côø”.
2.3. Motif Löøa giaëc, laäp cô möu
Chuyeän laäp möu ñaùnh giaëc voán laø sôû tröôøng cuûa ngöôøi Vieät töø xöa. Nhöõng teân tuoåi nhö Ngoâ Quyeàn, Traàn Höng Ñaïo, Yeát Kieâu, Daõ Töôïng, Leâ Lôïi, Quang Trung,… taát caû ñeàu gaén vôùi nhöõng traän ñaïi thaéng baèng cô möu.
Caùc anh huøng choáng Phaùp ôû Nam Boä cuõng tieáp noái truyeàn thoáng cha oâng. Coù ñieàu, hoï ñaõ bieát döïa vaøo chính doi, vaøm, raïch, truõng… cuûa ñaát phöông Nam ñeå baøy theá traän, ñöông cöï vaø choáng traû keû thuø xaâm löôïc.
Trong truyeàn thuyeát, chieán coâng cuûa nghóa quaân “Töù Kieät” luoân gaén lieàn vôùi vieäc löøa giaëc, laäp cô möu.
2.4. Motif Thaéng traän
Trong truyeàn thuyeát lòch söû, thöû thaùch lôùn nhaát cuûa nhaân vaät laø quaù trình choáng laïi löïc löôïng phi nghóa (thuø trong, giaëc ngoaøi). Daãu bieát vuøng leân roài chieán baïi, nhöõng ngöôøi thaát theá vaãn cöùng coûi, hieân ngang. Söùc maïnh taäp theå vaø taøi trí caù nhaân giuùp hoï ñoâi phen thaéng traän laãy löøng. Doäi vaøo truyeàn thuyeát daân gian Nam Boä, chieán coâng choáng ngoaïi xaâm keát tuï thaønh motif thaéng traän. Truyeàn thuyeát veà “Töù Kieät” ñaõ töôøng thuaät sinh ñoäng, cuï theå chieán coâng ñaùnh thaønh Ñònh Töôøng vaø ñoàn Cai Laäy cuûa caùc anh huøng.
2.5. Motif Töï nguyeän ra haøng
Motif naøy coù leõ chæ hieän dieän trong truyeàn thuyeát daân gian Nam Boä. Noù phaûn aùnh söï thaâm ñoäc cuûa keû thuø vaø ñöùc hy sinh cao caû cuûa nhöõng anh huøng khaùng Phaùp. Vì sao truyeàn thuyeát baáy giôø coù nhieàu nhaân vaät ra haøng ñeán vaäy? Naøo phaûi hoï tham sanh uùy töû, naøo phaûi hoï theøm baû vinh hoa. Hoï ra haøng chæ vì muoán ñoåi maïng, cöùu ngöôøi thaân. Keû thuø nham hieåm, bieát roõ ñieåm yeáu cuûa ngöôøi anh huøng: luoân hieáu thaûo vôùi cha meï, yeâu thöông vôï con, chieán höõu. Khoâng baét ñöôïc hoï, chuùng heøn haï giam giöõ, tra taán ngöôøi thaân cuûa hoï. Tình caûnh bi thaûm aáy khieán Nguyeãn Trung Tröïc, Quaûn Hôùn, roài ñeán löôït “Töù Kieät” … laàn löôït ra haøng. Hoï thaø choïn caùi cheát ñeå cöùu ngöôøi thaân. Hình aûnh caùc anh huøng laàn löôït sa vaøo tay giaëc ñaõ taïo ra moät goùc trôøi aûm ñaïm trong truyeàn thuyeát thôøi naøy.
2.6. Motif Bò haønh quyeát
Traûi boán nghìn naêm choáng keû thuø xaâm löôïc, coù leõ chöa bao giôø ñaát nöôùc ta bò toån thaát nhaân taøi nhieàu nhö thôøi choáng Phaùp. Haøng loaït ngöôøi con öu tuù cuûa Nam Boä döïng côø khôûi nghóa. Trieàu ñình ñôùn heøn trôû maët, quay löng. Giaëc Phaùp baïo taøn, ngang ngöôïc. Boïn tay sai maëc söùc “coõng raén caén gaø nhaø”. Beø luõ cöôùp nöôùc vaø baùn nöôùc ra söùc caâu keát nhau, ruoàng boá, thaûm saùt caùc phong traøo khôûi nghóa. Bôûi vaäy, bieát bao phong traøo khaùng chieán bò keû thuø taém trong beå maùu, bie