THEO DÊU CH¢N B¸C Hå

1

Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n
Chñ tÞch Héi ®ång
PGS.TS. NguyÔn ThÕ Kû
Phã Chñ tÞch Héi ®ång
TS. hoµng phong hµ
Thµnh viªn
trÇn quèc d©n
TS. NGUYÔN §øC TµI
TS. NguyÔn An Tiªm
NguyÔn Vò Thanh H¶o

4

Lêi nhµ xuÊt b¶n

Tõ n¨m 1858, thùc d©n Ph¸p x©m l­îc vµ tõng
b­íc thiÕt lËp chÕ ®é thèng trÞ tµn b¹o vµ ph¶n ®éng
cña chñ nghÜa thùc d©n trªn ®Êt n­íc ta. Víi truyÒn
thèng yªu n­íc nång nµn, nh©n d©n ta ®· liªn tiÕp
®øng lªn chèng thùc d©n Ph¸p x©m l­îc vµ bän phong
kiÕn tay sai ë kh¾p mäi n¬i, d­íi sù l·nh ®¹o cña c¸c sÜ
phu vµ c¸c nhµ yªu n­íc ®­¬ng thêi theo nhiÒu khuynh
h­íng kh¸c nhau. Song c¸c phong trµo ®Êu tranh ®ã
®Òu thÊt b¹i. C¸ch m¹ng ViÖt Nam ®øng tr­íc sù bÕ
t¾c, khñng ho¶ng vÒ ®­êng lèi cøu n­íc.
Gi÷a lóc ®ã, NguyÔn ¸i Quèc - ng­êi con ­u tó cña
d©n téc ViÖt Nam ra ®i t×m ®­êng cøu n­íc. Tõ b­íc
ch©n ®Çu tiªn, Ng­êi ra ®i trªn bÕn c¶ng Nhµ Rång,
®Õn nh÷ng n¨m th¸ng cuèi cuéc ®êi, Ng­êi lu«n dµnh
trän tr¸i tim vµ khèi ãc cho d©n téc ViÖt Nam còng nh­
giai cÊp v« s¶n vµ c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc trªn thÕ giíi.
Tõ ®ã ®· lµm nªn cuéc c¸ch m¹ng vÜ ®¹i, gi¶i phãng
nh©n d©n ViÖt Nam khái ¸ch n« lÖ, giµnh l¹i ®éc lËp tù
do; ®ång thêi gãp phÇn vµo cuéc ®Êu tranh chung cña
c¸c d©n téc trªn thÕ giíi.
§Ó b¹n ®äc hiÓu s©u s¾c vµ ®Çy ®ñ h¬n nh÷ng b­íc
®­êng B¸c ®i trong sù nghiÖp gi¶i phãng d©n téc, hiÓu
râ h¬n con ng­êi gi¶n dÞ, s¸ng trong nh­ng ®Çy khÝ
ph¸ch anh hïng c¸ch m¹ng cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh,

5

Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - Sù thËt xuÊt b¶n
cuèn s¸ch Theo dÊu ch©n B¸c Hå do t¸c gi¶ NguyÔn
§øc Quý - Bé T­ lÖnh C¶nh vÖ, Bé C«ng an biªn so¹n.
Cuèn s¸ch tËp hîp c¸c c©u chuyÖn kÓ cña nh÷ng
ng­êi may m¾n ®­îc gÇn bªn B¸c trong nh÷ng n¨m
th¸ng ®Êu tranh gian khæ, ®· ghi l¹i c¸c sù kiÖn tõ
nh÷ng ngµy B¸c vÒ n­íc vµ c«ng viÖc b¶o vÖ B¸c Hå
trong nh÷ng sù kiÖn quan träng. §­îc b¶o vÖ Chñ tÞch
Hå ChÝ Minh vµ c¸c vÞ l·nh ®¹o cÊp cao cña §¶ng vµ
Nhµ n­íc võa lµ nhiÖm vô, võa lµ niÒm vinh dù lín cho
c¸c chiÕn sÜ c¶nh vÖ. Mçi c©u chuyÖn ®i b¶o vÖ B¸c lµ
mçi kû niÖm rÊt ®çi tù hµo, ®ång thêi lµ mçi bµi häc kinh
nghiÖm ®­îc rót ra tõ con ng­êi vÜ ®¹i Hå ChÝ Minh.
Nh©n c¸ch v¨n ho¸ Hå ChÝ Minh, con ng­êi, cuéc
®êi, sù nghiÖp ho¹t ®éng chÝnh trÞ Hå ChÝ Minh lµ mét
chØnh thÓ kÕt tinh nh÷ng g× ­u tó, tèt ®Ñp nhÊt cña trÝ
tuÖ, ®¹o ®øc, t©m hån, t×nh c¶m cña con ng­êi vµ b¶n
s¾c v¨n ho¸ ViÖt Nam. TÊm g­¬ng vµ t­ t­ëng Hå ChÝ
Minh sÏ ®Þnh h­íng cho hµnh ®éng vµ tiÕp thªm søc
m¹nh tinh thÇn, lµ sù cæ vò lín lao cho toµn §¶ng, toµn
d©n ta v­ît khã v­¬n lªn giµnh nh÷ng th¾ng lîi trong
thÕ kû XXI. Víi nh÷ng c©u chuyÖn kÓ rÊt gÇn gòi, ®êi
th­êng ®· ®­îc tuyÓn chän kü l­ìng, cuèn s¸ch lµ
nguån t­ liÖu phong phó vµ míi mÎ, cung cÊp thªm
nh÷ng th«ng tin h÷u Ých vµ thiÕt thùc ®Õn mäi thÕ hÖ
ng­êi d©n ViÖt Nam, nh÷ng ng­êi ®ang sèng vµ lµm
viÖc theo tÊm g­¬ng B¸c Hå vÜ ®¹i.
Th¸ng 10 n¨m 2015
Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - Sù THËT

6

Tõ THµNH PHè NµY B¸C §· RA §I
Sau khi ®­îc tin cha bÞ triÒu ®×nh HuÕ b·i
chøc ë huyÖn B×nh Khª vµ bÞ triÖu håi vÒ HuÕ,
NguyÔn TÊt Thµnh l­u luyÕn chia tay ng­êi cha
th©n yªu vµ quyÕt ®Þnh cuéc sèng míi. Anh hiÓu
ph¶i lµm g× ®Ó thùc hiÖn chÝ h­íng cña m×nh.
Anh rêi Quy Nh¬n th¼ng ®­êng ®i Sµi Gßn.
Trªn ®­êng, NguyÔn TÊt Thµnh dõng ch©n ë
Phan ThiÕt. HÕt tiÒn, anh ph¶i xin vµo d¹y häc
t¹i tr­êng Dôc Thanh do gia ®×nh cô NguyÔn
Th«ng, mét nh©n sÜ yªu n­íc s¸ng lËp.
Dôc Thanh lµ mét tr­êng häc t­ tiÕn bé nhÊt
thêi bÊy giê ë miÒn Trung. TiÕng t¨m cña tr­êng
truyÒn ®i kh¾p n¬i, thu hót nhiÒu ng­êi yªu n­íc
quan t©m ®Õn vËn mÖnh cña d©n téc. NguyÔn TÊt
Thµnh d¹y líp nh×, líp ba ë ®ã.
Ng­êi thÇy gi¸o 21 tuæi Êy h¨m hë truyÒn
cho häc sinh kh«ng chØ nh÷ng kiÕn thøc v¨n hãa
mµ c¶ t­ t­ëng yªu n­íc. Mçi s¸ng, trong bé bµ
ba tr¾ng, ch©n ®i guèc gç, thÇy Thµnh vµo líp
chän bèn häc sinh hai trai hai g¸i ®øng lªn b×nh
v¨n trong tËp s¸ch cña §«ng Kinh nghÜa thôc.
7

Anh rÊt kh©m phôc tinh thÇn cña c¸c nhµ
yªu n­íc Phan Béi Ch©u, Phan Chu Trinh,
nh­ng anh kh«ng hoµn toµn t¸n thµnh c¸ch
lµm cña hai «ng. Sau khi x¶y ra vô nh÷ng ng­êi
yªu n­íc ®Çu ®éc lÝnh Ph¸p ë Hµ Néi kh«ng
thµnh c«ng, §«ng Kinh nghÜa thôc bÞ ®ãng cöa,
nhiÒu ng­êi l·nh ®¹o bÞ b¾t. Phong trµo Duy
T©n bÞ ®µn ¸p. Qu©n Ph¸p më cuéc tiÕn c«ng
cuèi cïng vµo c¨n cø cña Hoµng Hoa Th¸m.
C¸ch m¹ng ViÖt Nam tr¶i qua nh÷ng n¨m
th¸ng khñng ho¶ng c¶ vÒ lý luËn, ®­êng lèi vµ
ph­¬ng thøc.
NguyÔn TÊt Thµnh kh«ng bi quan tr­íc
t×nh h×nh Êy. Anh nh×n thÊy søc quËt khëi cña
®ång bµo, truyÒn thèng bÊt khuÊt cña d©n téc
vµ ®iÒu ®ã th«i thóc anh t×m ®­êng cøu n­íc.
Héi Liªn Thµnh gÆp khã kh¨n vÒ tµi chÝnh,
ph¶i thu hÑp ho¹t ®éng vµ tr­êng Dôc Thanh
chuÈn bÞ ®ãng cöa.
NguyÔn TÊt Thµnh tõ gi· tr­êng Dôc Thanh
®i Sµi Gßn. Lóc nµy ®ang lµ thêi kú thùc d©n
Ph¸p sau khi hoµn thµnh viÖc x©m l­îc n­íc
ta, triÖt ®Ó khai th¸c cã hÖ thèng c¸c nguån tµi
nguyªn phong phó vµ søc lao ®éng rÎ m¹t cña
nh©n d©n ta. §­êng s¸, cÇu cèng, nhµ m¸y
mäc lªn cïng víi sù h×nh thµnh ®Çu tiªn mét
giai cÊp c«ng nh©n. Vµ còng lÇn ®Çu tiªn Êy,
NguyÔn TÊt Thµnh nh×n thÊy líp ng­êi míi cña
8

x· héi lµm viÖc trong c¸c nhµ m¸y... Bän thùc
d©n tù do c­íp ®Êt, më nhiÒu ®ån ®iÒn quanh
Sµi Gßn, trång cµ phª, cao su vµ b¾t ®Çu cho
xuÊt c¶ng mét khèi l­îng kh¸ lín n«ng s¶n, l©m
s¶n. C¶ng Sµi Gßn më thªm bÕn, x©y thªm kho,
mé thªm c«ng nh©n, t¨ng thªm xe vËn t¶i. C¸c
tµu Ph¸p, Anh, §øc, Hµ Lan, Na Uy, NhËt B¶n
mçi th¸ng ra vµo c¶ng d¨m chôc chiÕc.
¤ng Tr­¬ng Gia M«, mét ng­êi b¹n ®ång
khoa b¶ng víi cha NguyÔn TÊt Thµnh ®­a anh
®Õn ë trä mét nhµ ng­êi quen ë xãm CÇu R¹ch
BÇn, mét xãm nghÌo t¨m tèi.
Sµi Gßn míi më mét tr­êng d¹y nghÒ ba
n¨m chuyªn ®µo t¹o c«ng nh©n hµng h¶i vµ
c«ng nh©n c¬ khÝ cña x­ëng Ba Son. Tr­êng
chËt hÑp, trªn ®Çu c¸c thî häc viÖc nh»ng nhÞt
nh÷ng d©y cuaroa. NguyÔn TÊt Thµnh xin vµo
häc ë tr­êng nµy. Anh muèn trë thµnh mét c«ng
nh©n ®øng m¸y. Ng­êi thanh niªn Êy mang ®Õn
Sµi Gßn bÇu nhiÖt huyÕt vµ c¸i míi trong c¸ch
nghÜ vµ c¸ch sèng. Gi÷a mét x· héi phong kiÕn
vµ thuéc ®Þa coi khinh lao ®éng ch©n tay, anh tù
nguyÖn vµ h¨m hë ®i häc nghÒ thî m¸y ®Ó cã
®iÒu kiÖn tiÕp xóc víi kü thuËt míi.
NguyÔn TÊt Thµnh ®Õn tr­êng häc nghÒ,
lßng canh c¸nh hoµi b·o gi¶i phãng nh©n d©n.
Cøu n­íc, cøu d©n b»ng con ®­êng nµo? Anh
cho r»ng ph¶i b¾t ®Çu b»ng viÖc xem xÐt, quan
9

s¸t thËt nhiÒu, t×m ra lý luËn c¸ch m¹ng ®óng
®Ó cã hµnh ®éng c¸ch m¹ng ®óng. Anh muèn
sang Ph¸p, n¬i trµo l­u t­ t­ëng tù do, d©n
quyÒn, d©n chñ vµ khoa häc - kü thuËt ®ang
ph¸t triÓn, muèn lµm quen víi nÒn v¨n minh
Ph¸p, t×m xem nh÷ng g× Èn giÊu ®»ng sau nh÷ng
tõ: Tù do, B×nh ®¼ng, B¸c ¸i cña ng­êi Ph¸p mµ
anh ®­îc biÕt trªn ghÕ nhµ tr­êng.
Mét ng­êi b¹n th©n cña NguyÔn TÊt Thµnh
ë Sµi Gßn biÕt ý ®Þnh Êy hái anh lÊy ®©u ra tiÒn
mµ ®i. Anh gi¬ hai bµn tay, qu¶ quyÕt: "§©y,
tiÒn ®©y, t«i sÏ lµm viÖc, t«i sÏ lµm bÊt cø viÖc g×
®Ó sèng vµ ®Ó ®i". Anh kh«ng dùa vµo sù quyªn
gãp cña ng­êi giµu hoÆc bÊt cø ai. Anh dùa vµo
nghÞ lùc vµ søc lao ®éng cña chÝnh anh. Anh
v­ît lªn trªn nh÷ng ng­êi yªu n­íc cïng thêi
trong lÜnh vùc t­ t­ëng x· héi b»ng mét ph­¬ng
thøc chÝnh x¸c ®Ó t×m ch©n lý, b»ng tinh thÇn
tù lùc tù c­êng ®Õn cao ®é vµ mét quyÕt t©m s¾t
®¸ kh«ng g× lay chuyÓn ®­îc.
Thêi c¬ vµ tiÕng gäi cña lý t­ëng kh«ng cho
NguyÔn TÊt Thµnh häc hÕt ba n¨m ë tr­êng d¹y
nghÒ. Míi häc ba th¸ng, anh bá häc. Tr­a ngµy
2-6-1911, anh ra bÕn Nhµ Rång. Võa lóc mét
chiÕc tµu lín cña h·ng S¸cgi¬ Rªugni cËp bÕn.
§©y lµ tµu Amiran Latus¬ T¬rªvin. NguyÔn TÊt
Thµnh lªn tµu xin viÖc lµm. Lóc ®Çu chñ tµu
10

ngÇn ng¹i v× thÊy anh gÇy gß, cã vÎ mét anh
häc trß h¬n lµ mét ng­êi lao ®éng. Sau ®ã còng
nhËn vµ hÑn h«m sau ®Õn. NguyÔn TÊt Thµnh
xuèng tµu lµm tõ ngµy 3-6-1911 víi mét tªn míi
lµ V¨n Ba. Cïng xuèng tµu h«m ®ã víi anh cã
bèn thanh niªn ViÖt Nam, nh÷ng n«ng d©n
nghÌo khæ, mï ch÷, bá lµng vµ gia ®×nh ®i kiÕm
¨n: Lª Quang Chi, NguyÔn V¨n Tri, NguyÔn
Tu©n, §Æng Quan Rao. Trªn tµu cã ba ng­êi
ViÖt Nam lµm cho h·ng tµu tõ tr­íc. §Êy lµ c¸c
"båi", theo c¸ch gäi cña tµu: NguyÔn V¨n Hïm,
Bïi V¨n Viªn, NguyÔn V¨n Ba.
Amiran Latus¬ T¬rªvin lµ mét trong nh÷ng
con tµu lín ®Çu thÕ kû XX, võa chë hµng, võa chë
kh¸ch, dµi 124m10, réng 15m20, ch¹y m¸y h¬i
n­íc cã 2.800 søc ngùa, träng t¶i 5.572 tÊn. §¸y
tµu cã hÇm chøa 900 tÊn n­íc ngät vµ 15 tÊn
than ®Ó cã thÓ ch¹y mét m¹ch 12.000 h¶i lý kh«ng
ph¶i ghÐ bÕn. ë boong trªn cïng cã buång c¸c sÜ
quan, thñy thñ ng­êi Ph¸p, phßng ¨n, phßng hót
thuèc l¸ vµ mét d·y buång cho 40 kh¸ch ®i vÐ
h¹ng nhÊt. Khoang d­íi cïng phÝa gi÷a tµu lµ n¬i
®Æt c¸c thø m¸y, ba nåi h¬i lín vµ chç ngñ cña c¸c
båi tµu. ë ®©y kh«ng khÝ ngét ng¹t, tranh tèi
tranh s¸ng, suèt ngµy ®ªm tiÕng m¸y ch¹y x×nh
xÞch rung chuyÓn v¸ch hÇm, nhøc tai nhøc ãc,
ng­êi kh«ng quen rÊt khã ngñ.
11

Viªn thuyÒn tr­ëng Lui £®ua Maisen, 38
tuæi, quª ë §oongkec, miÒn B¾c n­íc Ph¸p, giao
anh Ba lµm phô bÕp: nhÆt rau, v¸c khoai, röa
nåi, cµo lß, xóc than, dän cho chñ bÕp Ph¸p ¨n...
Lµm viÖc quÇn quËt suèt tõ s¸ng tinh m¬ ®Õn
®ªm, anh Ba m×nh ®Çy bôi than vµ må h«i. Cã
khi hai, ba giê s¸ng, cai nhµ bÕp cßn gäi anh
dËy ®i khu©n v¸c thùc phÈm dù tr÷ ë kho ­íp
l¹nh ®­a lªn bÕp. L­¬ng anh Ba ghi trªn sæ tµu
lµ 45 phr¨ng mét th¸ng (tøc 4 ®ång 5 hµo tiÒn
§«ng D­¬ng). Nh­ng sau khi tr¶ tiÒn ¨n, tiÒn
nép cho cai bÕp, gãp vµo quü b¶o hiÓm cho riªng
thñy thñ ng­êi Ph¸p, trõ ®Çu trõ ®u«i mäi
kho¶n, thùc tÕ anh chØ cßn ®­îc lÜnh 10 phr¨ng.
Trong khi ®ã, viªn thuyÒn tr­ëng Maisen lÜnh
l­¬ng chÝnh h»ng th¸ng lµ 300 phr¨ng, ch­a kÓ
phô cÊp, vµ líp "g¸c x«ng" trªn tµu, tøc båi
ng­êi Ph¸p lµm cïng viÖc nh­ anh Ba nh­ng
h­ëng l­¬ng nhiÒu gÊp ba l­¬ng anh. Trong bé
quÇn ¸o xanh cña båi tµu, anh Ba khu©n v¸c lªn
thang xuèng thang, khi x¸ch n­íc, xóc than, lóc
dän ch¶o, gät khoai, anh ph¶i ®em hÕt søc ra
míi lµm xong hÕt viÖc. PhÇn lín kh¸ch ®i tµu lµ
ng­êi Ph¸p vµ ch©u ¢u, chØ cã hai, ba ng­êi
ViÖt Nam. Bïi Quang Chiªu, mét kü s­ canh
n«ng ng­êi ViÖt quèc tÞch Ph¸p, ®i tµu vÐ h¹ng
nhÊt cïng víi gia ®×nh sang Ph¸p du lÞch, tr«ng
thÊy anh Ba, liÒn gäi anh l¹i b¶o: "T¹i sao con
12

l¹i lµm c¸i nghÒ khã nhäc nµy? Bá nghÒ nµy ®i.
Con nªn chän mét nghÒ kh¸c, danh gi¸ h¬n".
Kh«ng, anh Ba ®· chän c¸ch ®i riªng cña
anh. Lao ®éng ®èi víi anh lµ ph­¬ng tiÖn ®Ó ®i
t×m ch©n lý. Sù nghiÖp cña anh b¾t ®Çu b»ng
®«i bµn tay tr¾ng. Nh­ng ®«i tay sÏ lµm nªn
tÊt c¶, bÊt chÊp gian nguy vµ khæ cùc, bÊt chÊp
sãng d÷ vµ nh÷ng ch©n trêi xa l¹ kh«ng cã mét
ng­êi quen. Ng­êi thanh niªn cã chÝ lín vµ sù
t¸o b¹o Êy còng lµ ng­êi ViÖt Nam yªu n­íc
®Çu tiªn tù dÊn m×nh vµo con ®­êng "v« s¶n
hãa". Tuæi trÎ, khi t×nh yªu Tæ quèc ®· bïng
lªn, bao giê còng ®Ñp; ®Çy dòng khÝ vµ niÒm
tin. Anh Ba l¨n m×nh vµo cuéc sèng cña quÇn
chóng v« s¶n chÝnh lµ ®ang t¹o ra trong lßng
anh m¶nh ®Êt thuËn lîi cho gi¸c ngé giai cÊp
n¶y mÇm.
Tµu Amiran Latus¬ T¬rªvin ®iÓm danh
chuÈn bÞ nhæ neo rêi Sµi Gßn. Tæng sè thñy thñ,
nh©n viªn cã mÆt trªn tµu lµ 72 ng­êi. Viªn
Ch¸nh së ®¨ng ký hµng h¶i Sµi Gßn ®ãng dÊu
chøng nhËn vµo sæ tµu vµ cho phÐp ch¹y. Anh
V¨n Ba cïng con tµu rêi bÕn Nhµ Rång ®i
Xingapo trªn ®­êng sang Ph¸p. H«m ®ã lµ ngµy
5-6-1911. Vµ ng­êi thanh niªn, ng­êi con cña
quª h­¬ng s«ng Lam, tõ s«ng Sµi Gßn ®i n¨m
ch©u bèn biÓn t×m ®­êng cøu n­íc, cøu d©n. Ba
m­¬i n¨m sau, mïa xu©n n¨m 1941, anh Ba trë
13

thµnh l·nh tô NguyÔn ¸i Quèc, trë vÒ Tæ quèc
trùc tiÕp l·nh ®¹o c¸ch m¹ng ViÖt Nam vïng lªn
giµnh chÝnh quyÒn tõ tay thùc d©n Ph¸p, khai
sinh ra n­íc ViÖt Nam D©n chñ Céng hßa, Nhµ
n­íc ®éc lËp d©n chñ ®Çu tiªn ë §«ng Nam ¸.

14

XU¢N T¢N Tþ §ãN B¸C VÒ N¦íC
Cuèi th¸ng 2-1940, ®­îc tin l·nh tô NguyÔn
¸i Quèc míi tõ M¹c T­ Khoa sang Trung Quèc
vµ võa ®Õn C«n Minh (thñ phñ cña tØnh V©n
Nam), Trung ­¬ng §¶ng ®· cö mét sè c¸n bé
nh­ ®ång chÝ Ph¹m V¨n §ång (bÝ danh lµ L©m
B¸ KiÖt), ®ång chÝ Vâ Nguyªn Gi¸p (bÝ danh lµ
D­¬ng Hoµi Nam), ®ång chÝ §Æng V¨n C¸p (bÝ
danh lµ §Æng V¨n Linh), ®ång chÝ Hoµng V¨n
Léc vµ mét sè ®ång chÝ kh¸c sang Trung Quèc ®i
t×m Ng­êi, b¸o c¸o t×nh h×nh trong n­íc vµ xin
chØ thÞ cña Ng­êi. Sau gÇn ba th¸ng, ®Õn th¸ng
5-1940, ®ång chÝ Phïng ChÝ Kiªn dÉn ®ång chÝ
§Æng V¨n C¸p ®Õn C«n Minh gÆp l·nh tô
NguyÔn ¸i Quèc.
Nh÷ng ng­êi b¶o vÖ B¸c vÒ n­íc
Sau khi trao ®æi, B¸c ®ång ý ph­¬ng ¸n vÒ
n­íc b»ng ®­êng C«n Minh - Lµo Cai qua
huyÖn Khai ViÔn. B¸c ph¸i ®ång chÝ Bïi Thanh
B×nh vÒ Hå KiÒu (mét thÞ trÊn cña tØnh V©n
Nam s¸t ®Þa phËn tØnh Lµo Cai n­íc ta) ®Ó
15

th¨m dß ®­êng s¸ vµ cö ®ång chÝ Hoµng V¨n
Léc cïng ®i theo. B¶o vÖ l·nh tô NguyÔn ¸i
Quèc trong suèt thêi gian chuÈn bÞ vÒ n­íc lµ
®ång chÝ Phïng ThÕ Tµi (sau nµy ®ång chÝ
Phïng ThÕ Tµi lµ Phã Tæng Tham m­u tr­ëng
Qu©n ®éi nh©n d©n ViÖt Nam).
Nh­ng bÊt ngê cuèi th¸ng 6-1940, ®­êng
giao th«ng C«n Minh - Lµo Cai bÞ “t¾c nghÏn”
nªn kÕ ho¹ch vÒ n­íc kh«ng thùc hiÖn ®­îc.
B¸c chØ thÞ cho ®ång chÝ Hoµng V¨n Léc ph¶i trë
l¹i ngay C«n Minh. Ngµy 5-1-1941, ®ång chÝ
Hoµng V¨n Thô, Th­êng vô Trung ­¬ng §¶ng
tõ ViÖt Nam sang T©n Kh­¬ng (TÜnh T©y Qu¶ng T©y - Trung Quèc) xin ®­îc gÆp B¸c ®Ó
b¸o c¸o kÕt qu¶ thùc hiÖn chñ tr­¬ng cña Trung
­¬ng vÒ x©y dùng vµ cñng cè an toµn khu Cao
B»ng vµ viÖc tæ chøc thµnh lËp Ban C«ng t¸c
®éi còng nh­ phong trµo c¸ch m¹ng ë ®©y, ®ång
thêi b¸o c¸o kÕt qu¶ chuÈn bÞ Héi nghÞ Trung
­¬ng lÇn thø t¸m. §ång chÝ Hoµng V¨n Thô nªu
nguyÖn väng cña Trung ­¬ng §¶ng ®Ò nghÞ B¸c
vÒ n­íc ®Ó trùc tiÕp l·nh ®¹o c¸ch m¹ng ViÖt Nam.
§ång chÝ nªu lªn ý kiÕn viÖc vÒ n­íc cña B¸c
nªn vÒ theo ®­êng Cao B»ng, v× gi¸c ngé c¸ch
m¹ng cña nh©n d©n däc biªn giíi t­¬ng ®èi cao vµ
c¸n bé ë ®©y kh¸ v÷ng vµng. Sau khi nghe t×nh
h×nh, B¸c ®· ®ång ý víi ®Ò nghÞ cña Trung ­¬ng,
16

Ng­êi rÊt phÊn khëi v× nguyÖn väng, mong
muèn trë vÒ n­íc nay ®· cã ®iÒu kiÖn thuËn lîi.
Khi ®­îc biÕt B¸c quyÕt ®Þnh vÒ n­íc, c¸c ®ång
chÝ trong Ban C«ng t¸c ®éi x©y dùng kÕ ho¹ch
b¶o vÖ B¸c.
Ngµy 6-1-1941, l·nh tô NguyÔn ¸i Quèc
cïng víi c¸c ®ång chÝ Ph¹m V¨n §ång, Vâ
Nguyªn Gi¸p, §Æng V¨n C¸p, Phïng ChÝ
Kiªn… ®­îc ®ång chÝ Hoµng S©m dÉn ®­êng ®i
qua NËm Bo xuèng NËm Quang (TÜnh T©y Trung Quèc) ®Ó chuÈn bÞ lËp kÕ ho¹ch cô thÓ
cho viÖc vÒ n­íc. T¹i ®©y, l·nh tô NguyÔn ¸i
Quèc ®· më líp häc vµ trùc tiÕp huÊn luyÖn
chÝnh trÞ cho 43 ®ång chÝ trong Ban C«ng t¸c ®éi
do Trung ­¬ng cö ®i. Néi dung chñ yÕu cña líp
häc lµ gi¶ng vÒ t×nh h×nh c¸ch m¹ng thÕ giíi,
t×nh h×nh c¸ch m¹ng ViÖt Nam vµ vÒ thêi c¬
c¸ch m¹ng… Thêi gian líp häc kÐo dµi kho¶ng
20 ngµy, kÕt thóc vµo dÞp gÇn TÕt ©m lÞch n¨m
1941 (xu©n T©n Tþ).
Ngµy 27-1-1941 (tøc ngµy mïng 1 TÕt n¨m
T©n Tþ), l·nh tô NguyÔn ¸i Quèc cïng ®oµn c¸n
bé ®i chóc TÕt nh©n d©n hai lµng NËm Quang
vµ Ngµn TÊy (TÜnh T©y - Trung Quèc). Ng­êi
th¨m hái tõng gia ®×nh, nãi chuyÖn víi ng­êi
giµ b»ng tiÕng d©n téc. Theo phong tôc ng­êi
Nïng ë ®©y, Ng­êi tÆng mçi nhµ mét tê giÊy
17

hång ®iÒu, trªn ®ã Ng­êi viÕt dßng ch÷ H¸n
“Cung chóc t©n niªn” (chóc mõng n¨m míi).
C¸c ch¸u nhá ®­îc Ng­êi mõng tuæi b»ng mét
®ång xu.
Sau khi kÕt thóc líp häc, l·nh tô NguyÔn ¸i
Quèc nghe c¸c ®éi viªn Ban C«ng t¸c ®éi b¸o c¸o
kÕt qu¶ c«ng viÖc ®· lµm ë trong n­íc. Ng­êi
quyÕt ®Þnh vÒ n­íc qua cét mèc 108 vÒ P¸c Bã.
Toµn bé kÕ ho¹ch vÒ n­íc lÇn nµy do l·nh
tô NguyÔn ¸i Quèc trùc tiÕp chØ ®¹o. §oµn vÒ
n­íc ®­îc chia lµm ba nhãm: nhãm thø nhÊt
do ®ång chÝ Hoµng S©m phô tr¸ch, vÒ n­íc
b»ng ®­êng Xuyªn S¬n tíi P¸c Bã; nhãm thø
hai do ®ång chÝ Phïng ChÝ Kiªn phô tr¸ch ®i
qua cét mèc 108 theo ®­êng 203 vÒ P¸c Bã. Hai
nhãm nµy vÒ tr­íc n¾m t×nh h×nh ho¹t ®éng
cña ®Þch vµ kh¶o s¸t ®­êng ®i ®Ó B¸c vÒ n­íc.
Nhãm thø ba cã ®ång chÝ Phïng ThÕ Tµi, ®ång
chÝ Hoµng V¨n Léc lµ ng­êi d©n téc Tµy, cã
nhiÒu kinh nghiÖm ho¹t ®éng bÝ mËt ë vïng
Cao B»ng; ®ång chÝ §Æng V¨n C¸p lµ thanh
niªn rÊt kháe, b¾n sóng vµ vâ giái, ®ång thêi
biÕt ch÷a bÖnh b»ng thuèc Nam; ®ång chÝ ThÕ
An lµ ng­êi d©n téc Tµy, th«ng th¹o c¸c lèi ®i
t¾t trong rõng, cã kinh nghiÖm ®­a c¸n bé c¸ch
m¹ng ®Õn n¬i an toµn, tr¸nh sù lïng sôc, truy
®uæi cña ®Þch; ®ång chÝ Lª Qu¶ng Ba lµ ng­êi
18

d©n téc Tµy, rÊt am hiÓu phong tôc cña ®ång bµo
d©n téc, th«ng th¹o tiÕng Dao, M¸n, Nïng vµ
tiÕng Quan Háa (Trung Quèc). Nhãm nµy do
®ång chÝ Lª Qu¶ng Ba phô tr¸ch.
Khi nhãm thø nhÊt vµ nhãm thø hai xuÊt
ph¸t vÒ n­íc th× nhãm thø ba b¶o vÖ B¸c vÒ b¶n
NËm TÊy (TÜnh T©y - Trung Quèc) ®Ó chê tin
trong n­íc. Hµnh lý cña B¸c lÇn Êy hÇu nh­
ch¼ng cã g×, chØ cã mét chiÕc vali nhá ®ùng mÊy
bé quÇn ¸o cò vµ chiÕc m¸y ch÷ x¸ch tay nh·n
hiÖu “Ba Bi”. §©y lµ tµi s¶n quý gi¸ nhÊt nªn
Ng­êi lu«n gi÷ bªn m×nh.
Trong khi chê tin trong n­íc b¸o sang, B¸c
®· thèng nhÊt kÕ ho¹ch hãa trang vµ ph©n c«ng
nhiÖm vô cho tõng ng­êi. Mäi ng­êi trong nhãm
thèng nhÊt c¸ch ho¸ trang. Vïng nµy cã phong
tôc cø ngµy TÕt lµ c¸c chµng rÓ (giµ còng nh­
trÎ) ®Òu ph¶i mang ®å lÔ vÒ “cóng ma” ë nhµ mÑ
vî, chÝnh v× vËy c¶ nhãm ¨n mÆc nh­ ®ång bµo
d©n téc Nïng. LÇn ®ã B¸c mÆc bé quÇn ¸o chµm
cña d©n téc Nïng, ®Çu ®éi mò kiÓu bªrª cã nóm
may b»ng v¶i mµu chµm, ch©n ®i ®«i giµy v¶i
mµu ®en, quµng kh¨n Êm cèt ®Ó che kÝn bé r©u.
Nh×n B¸c tù hãa trang mäi ng­êi cµng xóc ®éng.
Lµ mét l·nh tô nh­ng khi tù hãa trang th× B¸c
gièng nh­ mét ng­êi d©n b¶n ®Þa. Sao Ng­êi
gÇn gòi, gi¶n dÞ mµ vÜ ®¹i ®Õn thÕ.
19

C¸i TÕt quª h­¬ng ®Çu tiªn sau 30 n¨m
xa Tæ quèc
S¸ng sím ngµy 28-1-1941 tøc ngµy mïng 2
TÕt n¨m T©n Tþ, nhËn ®­îc tin tõ trong n­íc
b¸o sang t×nh h×nh thuËn lîi, c¶ ®oµn xuÊt ph¸t
tõ lµng NËm Quang tõ rÊt sím. Sau 8 giê ®i
®­êng, kho¶ng 12 giê tr­a th× c¶ ®oµn vÒ ®Õn
d·y nói Phia Sum Kh¶o, n¬i cã cét mèc 108 trªn
biªn giíi ViÖt - Trung thuéc x· Tr­êng Hµ, ch©u
Hµ Qu¶ng, tØnh Cao B»ng.
§øng bªn c¹nh cét mèc biªn giíi, tÊt c¶ mäi
ng­êi ®Òu xóc ®éng khi thÊy Ng­êi ®øng lÆng
®i bªn cét mèc 108, m¾t h­íng vÒ Tæ quèc,
ng¾m nh×n nói rõng Cao B»ng trïng ®iÖp,
m¶nh ®Êt ®Þa ®Çu cña Tæ quèc. Sau 30 n¨m
b«n ba kh¾p n¨m ch©u ®i t×m ®­êng cøu n­íc,
®óng vµo dÞp TÕt cæ truyÒn cña d©n téc (xu©n
T©n Tþ), B¸c ®· trë vÒ n­íc, Ng­êi vui vÎ b¾t
tay chóc TÕt mäi ng­êi.
Rêi cét mèc, ®oµn b¶o vÖ l·nh tô NguyÔn ¸i
Quèc theo con ®­êng mßn xuèng thung lòng P¸c
Bã. C¸c ®ång chÝ trong Ban C«ng t¸c ®éi bè trÝ
Ng­êi ë gia ®×nh «ng M¸y Lú, d©n téc Nïng,
mét c¬ së c¸ch m¹ng tin cËy. Gia ®×nh «ng M¸y
Lú chØ cã hai vî chång vµ ng­êi con g¸i tªn lµ
M¸y Ly. §©y lµ ®Þa ®iÓm th­êng ®­îc Trung
­¬ng §¶ng chän lµm n¬i héi häp vµ tr¹m dõng
20

ch©n cho c¸n bé ®i c«ng t¸c qua l¹i. Gia ®×nh
«ng M¸y Lú rÊt nghÌo nh­ng l¹i cã tinh thÇn
yªu n­íc nång nµn. C¨n nhµ cña «ng n»m ®éc
lËp d­íi mét qu¶ ®åi, rÊt tho¸ng ®·ng. Tõ s©n
nhµ cã thÓ nh×n ra thÊy toµn c¶nh thung lòng
phÝa tr­íc. Sau nhµ cã mét con suèi, kÕ ®Õn lµ
mét khu rõng rËm rÊt tiÖn cho c«ng t¸c b¶o
®¶m an toµn cho B¸c khi cã t×nh huèng bÊt tr¾c
x¶y ra.
Gia ®×nh «ng M¸y Lú hÇu nh­ ®· quen mÆt
biÕt tªn hÕt c¸c c¸n bé trong ®oµn nh­ng kh«ng
biÕt B¸c lµ ai. Khi ®Õn nhµ «ng M¸y Lú, B¸c
mÆc ¸o chµm, ®i dÐp r¬m, tay cÇm gËy. Mäi
ng­êi gäi B¸c lµ «ng KÐ vµ giíi thiÖu lµ c¸n bé
d­íi xu«i lªn. ¤ng M¸y Lú gäi con g¸i mang ra
mét thau n­íc nãng, mêi «ng KÐ röa tr­íc.
NghØ ng¬i mét l¸t, «ng M¸y Lú l¹i sai con g¸i
b­ng mét m©m cç tÕt ra mêi «ng KÐ vµ ®oµn c¸n
bé dïng. Bªn m©m cç tÕt, mäi ng­êi r©m ran trß
chuyÖn, riªng B¸c cø lÆng yªn, nÐt mÆt rÊt xóc
®éng. ¤ng M¸y Lú n©ng b¸t r­îu mêi B¸c vµ
anh em c¸n bé cïng ®i. B¸c chóc søc kháe «ng
M¸y Lú. ¤ng M¸y Lú rÊt vui gäi vî vµ con g¸i
ra tiÕp kh¸ch ®Ó tá lßng mÕn kh¸ch.
§Ó b¶o ®¶m bÝ mËt vµ kh«ng lµm phiÒn ®Õn
nh©n d©n, B¸c cho ng­êi vµo rõng dùng l¸n ®Ó
ë. BiÕt ý ®Þnh cña B¸c, «ng M¸y Lú cho ®oµn
21

c¸n bé biÕt gia ®×nh «ng cã mét chiÕc hang ë
trªn nói Cèc Bã rÊt kÝn ®¸o. Gia ®×nh «ng ®ang
dïng hang nµy lµm n¬i chøa l­¬ng thùc khi bän
phØ ®Õn c­íp. Khi nghe «ng M¸y Lú nãi vËy,
mét ®ång chÝ c¸n bé trong ®oµn ®· b¸o c¸o víi
B¸c. B¸c ®Õn th¨m vµ ®ång ý dän ®Õn ë. §Õn
ngµy 8-2-1941, ®oµn c¸n bé b¶o vÖ tiÕp tôc ®­a
B¸c vµo ë vµ lµm viÖc trong hang Cèc Bã.
Tr­íc t×nh h×nh c¸ch m¹ng vµ thêi c¬ míi,
th¸ng 4-1945, Ng­êi quyÕt ®Þnh trë vÒ c¨n cø
T©n Trµo (Tuyªn Quang) ®Ó l·nh ®¹o nh©n d©n
c¶ n­íc vïng lªn giµnh chÝnh quyÒn tõ tay thùc
d©n Ph¸p, lµm nªn C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m lÞch
sö, khai sinh ra n­íc ViÖt Nam D©n chñ Céng
hßa, Nhµ n­íc d©n chñ nh©n d©n ®Çu tiªn ë
§«ng Nam ¸.
B¸o C«ng an Thµnh phè Hå ChÝ Minh,
sè TÕt, n¨m 2009

22

HµNH QU¢N THÇN TèC VÒ T¢N TRµO
Cuèi th¸ng 4-1945, t×nh h×nh chiÕn sù cã
chiÒu h­íng thuËn lîi cho c¸ch m¹ng ViÖt Nam.
L·nh tô Hå ChÝ Minh quyÕt ®Þnh chuyÓn tõ P¸c
Bã (Cao B»ng) vÒ c¨n cø ®Þa T©n Trµo (Tuyªn
Quang) lµm viÖc ®Ó tiÖn cho viÖc l·nh ®¹o c¸ch
m¹ng. §©y lµ chuyÕn c«ng t¸c ®Æc biÖt hÕt søc
quan träng, cã tÝnh chÊt quyÕt ®Þnh ®Õn th¾ng lîi
cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam sau nµy. C«ng t¸c b¶o
vÖ l·nh tô Hå ChÝ Minh di chuyÓn ®Þa ®iÓm ®­îc
Trung ­¬ng khÈn tr­¬ng chuÈn bÞ vµ giao cho
®ång chÝ TrÇn §¨ng Ninh phô tr¸ch.
TuyÕn ®­êng tõ P¸c Bã vÒ T©n Trµo ®­îc
nghiªn cøu rÊt tØ mØ. ViÖc phèi hîp lùc l­îng
triÓn khai b¶o vÖ c¸c träng ®iÓm trªn ®­êng ®i
hÕt søc chu ®¸o. Sau khi nghe b¸o c¸o kÕ ho¹ch
b¶o vÖ cuéc hµnh qu©n, l·nh tô Hå ChÝ Minh ®·
trùc tiÕp chØ ®¹o tõng vÊn ®Ò cô thÓ. Theo kÕ
ho¹ch, tõ P¸c Bã vÒ T©n Trµo ®­îc chia lµm ba
chÆng, mçi chÆng giao cho mét ®¬n vÞ vò trang
b¶o ®¶m an toµn.
23

Bµn tæng khëi nghÜa trªn ®­êng hµnh qu©n
ChÆng thø nhÊt, tõ P¸c Bã vÒ Lam S¬n (Hßa An Cao B»ng)

ChÆng nµy do n»m trong khu vùc hµnh lang
c¨n cø ®Þa P¸c Bã, ta n¾m t­¬ng ®èi v÷ng kh¶
n¨ng ho¹t ®éng cña ®Þch. Nh©n d©n vµ c¸c ®oµn
thÓ cøu quèc ë ®©y mét lßng b¶o vÖ c¸ch m¹ng
®Õn cïng. S¸ng ngµy 4-5-1945, t¹i Khuæi NËm
(P¸c Bã), l·nh tô Hå ChÝ Minh ®· tËp hîp ®oµn
c«ng t¸c ®Ó qu¸n triÖt ý nghÜa quan träng cña
chuyÕn hµnh qu©n. Ng­êi trùc tiÕp ph©n c«ng
nhiÖm vô vµ ®Ò ra nguyªn t¾c gi÷ bÝ mËt. Sau
hai tiÕng, ®oµn lªn ®­êng. Tõ Khuæi NËm, ®oµn
®i däc suèi Lªnin qua mét sè b¶n thuéc x· Xu©n
Hßa, huyÖn Hµ Qu¶ng. §Õn Thua Phia, ®oµn
dùng l¹i vµo nghØ t¹i nhµ ®ång chÝ N«ng HiÒn
H÷u lµ Chñ nhiÖm ViÖt Minh ch©u Hµ Qu¶ng.
Tæ b¶o vÖ do ®ång chÝ §inh §¹i Toµn phô tr¸ch.
§ång chÝ Toµn lµ ng­êi cã nhiÒu kinh nghiÖm ®i
rõng, tõng cïng ®ång chÝ Phïng ThÕ Tµi b¶o vÖ
B¸c tõ C«n Minh vÒ P¸c Bã. §Ó gi÷ bÝ mËt, mäi
ng­êi trong ®oµn vÉn gäi l·nh tô Hå ChÝ Minh
lµ “Giµ Thu".
Tõ Thua Phia, ®oµn v­ît rõng ®i th¼ng
xuèng Yªn LuËt vµ nghØ ch©n chê tin cña giao liªn
dÉn ®­êng th«ng b¸o t×nh h×nh ë tuyÕn tr­íc.
24

Cuéc hµnh qu©n tiÕp tôc v­ît §Ìo Ng¹n th×
võa lóc trêi tèi nªn ®oµn nghØ t¹i nhµ ®ång chÝ
N«ng V¨n Gi¸c t¹i B¶n N­a. Sau b÷a c¬m tèi,
®ång chÝ N«ng HiÒn H÷u ®­îc l·nh tô Hå ChÝ
Minh cö b¾t liªn l¹c víi bé phËn giao liªn dÉn
®­êng, n¾m t×nh h×nh ®o¹n ®­êng cßn l¹i vÒ
Lam S¬n. S¸ng h«m sau, tr­íc khi lªn ®­êng,
Ng­êi gÆp c¬ së dÉn ®­êng hái rÊt tØ mØ vµ
kiÓm tra l¹i toµn bé c«ng t¸c chuÈn bÞ cña
®oµn. Ng­êi dÉn ®­êng tõ B¶n N­a ®i chÆng
®­êng tiÕp lµ ®ång chÝ Cao Chung. Rêi B¶n
N­a, ®oµn ®i Luèng Näi. §o¹n ®­êng tiÕp theo
t­¬ng ®èi nguy hiÓm nªn c«ng t¸c b¶o vÖ ®·
®­îc tæ chøc rÊt chu ®¸o. Sau khi phèi hîp víi
bé phËn n¾m t×nh h×nh, ®­îc biÕt cã thÓ ®i theo
tØnh lé, ®oµn quyÕt ®Þnh lªn ®­êng.
Khi ®Õn Vâ Nuèng (x· Nam TuÊn, huyÖn
Hßa An, tØnh Cao B»ng), ®oµn nghØ t¹i nhµ
®ång chÝ Hång Qu©n ®Ó chê tin c¬ së. Khi ®·
thËt yªn t©m, ®oµn quyÕt ®Þnh nhanh chãng
theo ®­êng mßn ven nói ®Õn vïng Lam S¬n.
L·nh tô Hå ChÝ Minh ë l¹i lµm viÖc t¹i Lam
S¬n tõ ngµy 6 ®Õn ngµy 8-5-1945. T¹i ®©y, lùc
l­îng b¶o vÖ phèi hîp víi tù vÖ vµ vò trang ®Þa
ph­¬ng b¶o vÖ cuéc häp c¸n bé Trung ­¬ng ®ét
xuÊt, gåm c¸c ®ång chÝ: Ph¹m V¨n §ång, Hoµng
Quèc ViÖt, §Æng ViÖt Ch©u, Vò Anh vµ c¸n bé
cña Liªn TØnh ñy Cao - B¾c - L¹ng bµn vÒ viÖc
25

chuÈn bÞ cho Tæng khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn.
Cuéc häp ®ã l·nh tô Hå ChÝ Minh chñ tr×.
Sèt rÐt vÉn v­ît nói cao 1.500 m kh«ng nghØ
ChÆng thø hai, tõ Lam S¬n vÒ x· §ång Phóc,
huyÖn Chî R·

ChÆng nµy tuy t×nh h×nh ho¹t ®éng cña ®Þch
kh«ng ®¸ng lo ng¹i l¾m, nh­ng ®­êng ®i rÊt
hiÓm trë, chñ yÕu lµ ®­êng mßn trong rõng.
§¸ng chó ý lµ ho¹t ®éng cña bän phØ vµ th¸m
b¸o. S¸ng ngµy 9-5, ®oµn lªn ®­êng ®i Ng©n
S¬n. B¶o vÖ trùc tiÕp B¸c lóc nµy lµ ®ång chÝ
§inh §¹i Toµn vµ ®ång chÝ §Æng V¨n C¸p.
S¸ng ngµy 11-5, ®oµn tõ Ng©n S¬n ®i Chî
R· (B¾c K¹n). Theo kÕ ho¹ch th× ®o¹n ®­êng tõ
Ng©n S¬n ph¶i ®­îc t¨ng c­êng lùc l­îng b¶o
vÖ tíi møc tèi ®a. §oµn theo lèi mßn trong rõng
qua c¸c x· Trung Hßa, Hµ HiÖu, Khuæi M·n vÒ
Chî R·. Cuéc hµnh qu©n cµng gÇn ®Ých cµng
khÈn tr­¬ng. C¸c ®éi viªn b¶o vÖ trªn qu·ng
®­êng nµy lo nhÊt lµ khi v­ît nói Phia Biãc cao
1.500m. §øng nh×n ngän nói sõng s÷ng phÝa
tr­íc, c¸c ®éi viªn ai còng lo ng¹i cho Ng­êi.
MÊy ngµy hµnh qu©n võa qua thËt sù ®· v¾t
kiÖt søc lùc cña "Giµ Thu" trong khi Ng­êi ®ang
bÞ c¨n bÖnh sèt rÐt hµnh h¹. Cã ®éi viªn khuyªn
l·nh tô Hå ChÝ Minh nªn t¹m nghØ ë ch©n nói
26

mét buæi hay mét ngµy råi ®i tiÕp. Nh­ng l·nh
tô Hå ChÝ Minh ph¶n ®èi: "C¸c chó khuyªn B¸c
nghØ nh­ vËy lµ khuyªn B¸c ph¸ bá kÕ ho¹ch
hµnh qu©n ph¶i tÝnh tõng giê, tõng phót nh­ ®·
®Ò ra hay sao!".
Nghe B¸c nãi vËy, tÊt c¶ c¸c ®éi viªn nh­
®­îc tiÕp thªm nghÞ lùc vµ søc m¹nh cho ®«i
ch©n. Khi hµnh qu©n ®Õn ®Ønh nói, Ng­êi ®ång
ý cho nghØ 15 phót. Khi c¸c ®éi viªn ®· ®«ng ®ñ
ngåi chung quanh, l·nh tô Hå ChÝ Minh nãi vui:
"Cã khi leo nói còng lµ ph­¬ng thøc ch÷a bÖnh,
v× leo nói cho må h«i tho¸t ra, nhÑ c¶ ng­êi. B©y
giê B¸c thÊy l¹i kháe h¬n lóc ch­a leo nói".
ChiÒu ngµy 14-5, ®oµn nghØ t¹i B¶n Ch¸n
(thuéc x· §ång Phóc, huyÖn Chî R·), ®©y lµ
®iÓm dõng ch©n cuèi cïng trªn ®Êt B¾c K¹n.
VÒ Thñ ®« kh¸ng chiÕn
ChÆng thø ba, tõ §ång Phóc - Chî R· vÒ T©n
Trµo - Tuyªn Quang

ChÆng nµy ®¸ng chó ý lµ ë ngay huyÖn lþ
§Þnh Hãa cã ®ån B¶o an vµ lÝnh NhËt ®ãng.
NhiÒu cuéc v©y lïng c¸n bé ViÖt Minh cña
chóng ®· lan ®Õn mét sè ®Þa bµn xung quanh.
Ngµy 15-5, ®oµn tiÕp tôc cuéc hµnh tr×nh ®Õn
s¸ng h«m sau, khi qua ch©u lþ, huyÖn Chî §ån
kho¶ng 1km ®Õn ®Þa phËn B¶n PÞt, ®oµn t¸ch
27

ra lµm hai bé phËn. Mét bé phËn trùc tiÕp b¶o
vÖ l·nh tô Hå ChÝ Minh nhanh chãng v­ît ®Ìo
Khuæi Khuy tíi ®Þa bµn x· B»ng ViÔn, vßng
phÝa sau ®ån NhËt ®ãng ë trªn ®­êng ®Ó xuèng
B¶n Duång, x· L­îng B»ng. Lóc nµy th× trêi
võa tèi nªn tæ b¶o vÖ ®­a Ng­êi vµo nghØ t¹i
nhµ «ng Lý Quý. Bé phËn cßn l¹i ®i qua §Ìo De
®Ó sang T©n Trµo.
Ngµy 17-5, ®oµn b¶o vÖ l·nh tô Hå ChÝ Minh
®Õn Nµ KiÕn (x· NghÜa T¸, Chî §ån) th× gÆp
®ång chÝ Vâ Nguyªn Gi¸p cïng mét tiÓu ®éi vò
trang lªn ®ãn. Tõ ®©y, ®oµn b¶o vÖ ®­îc bè trÝ
thªm mét ®¬n vÞ vò trang do ®ång chÝ Chu V¨n
TÊn phô tr¸ch. §­êng tõ Nµ KiÕn ng­îc ra Chî
Chu (§Þnh Hãa) cã tæ chøc triÓn khai lùc l­îng
bÝ mËt gi¸m s¸t. Khi biÕt ®­êng ra Chî Chu
th­êng cã bän NhËt tuÇn c¶nh, ®oµn quyÕt ®Þnh
®æi h­íng, theo lèi mßn xuyªn rõng ®i Thµnh
Cãc. Ngµy 20-5, c¸c ®éi viªn b¶o vÖ ®· hoµn
thµnh nhiÖm vô b¶o vÖ l·nh tô Hå ChÝ Minh
®Õn Thµnh Cãc (x· Hïng Lîi, huyÖn Yªn S¬n,
tØnh Tuyªn Quang) an toµn.
B¶o vÖ l·nh tô Hå ChÝ Minh tõ Thµnh Cãc ®i
T©n Trµo lóc nµy ngoµi tæ b¶o vÖ trùc tiÕp cßn
t¨ng c­êng thªm mét trung ®éi gi¶i phãng qu©n
vµ mét sè tù vÖ ®Þa ph­¬ng. C¸c ®éi viªn b¶o vÖ
B¸c ®i qua ®ß N«ng TiÕn, sau ®ã theo t¶ ng¹n
s«ng L« kho¶ng 6km th× ®Õn huyÖn S¬n D­¬ng,
28

theo ®­êng rõng, v­ît s«ng §¸y sang x· T©n
Trµo. M·i ®Õn tèi 25-5, ®oµn míi ®Õn T©n Trµo.
C¸c ®ång chÝ ra ®ãn B¸c ®· mêi B¸c vµo nghØ t¹i
nhµ «ng TiÕn Sù ë xãm Kim Léng, c¸ch c©y ®a
T©n Trµo 300m. Nhµ «ng TiÕn Sù ®ang lµ n¬i ë
t¹m thêi cña bé phËn hËu cÇn Tr­êng Qu©n
chÝnh kh¸ng NhËt. §ång chÝ NguyÔn V¨n Cao
lóc ®ã phô tr¸ch c«ng t¸c tæ chøc vµ hËu cÇn
cña Tr­êng Qu©n chÝnh, ®­îc ®ång chÝ TrÇn
§¨ng Ninh vµ ®ång chÝ Vâ Nguyªn Gi¸p giao
nhiÖm vô ch¨m lo viÖc ¨n nghØ cña B¸c (®ång
chÝ NguyÔn V¨n Cao sau nµy ®­îc B¸c ®Æt tªn
lµ Hoµng H÷u Kh¸ng - Côc tr­ëng Côc C¶nh vÖ,
nay lµ Bé T­ lÖnh C¶nh vÖ).
VÒ kû niÖm nµy, ®ång chÝ Hoµng H÷u Kh¸ng
kÓ l¹i: "Kho¶ng gÇn tèi, cã bèn thanh niªn ®Òu
¨n mÆc quÇn ¸o chµm ®­a mét «ng cô kho¶ng
gÇn 60 tuæi ®Õn. §ång chÝ TrÇn §¨ng Ninh v­ît
lªn ghÐ s¸t vµo tai t«i nãi nhá: "CËu chuÈn bÞ
tiÕp kh¸ch cho chu ®¸o". T«i ®ang ph©n v©n
kh«ng biÕt kh¸ch nµo th× anh V¨n (®ång chÝ Vâ
Nguyªn Gi¸p) ®Õn dÆn t«i: "§©y lµ Giµ Thu, l·o
thµnh c¸ch m¹ng cña §¶ng. §ång chÝ ph¶i lo
viÖc ¨n, ë cho Cô thËt chu ®¸o". NhËn chØ thÞ
cña anh V¨n, t«i bè trÝ mêi Cô ë mét gian nhµ
cã th­ng liÕp nøa ngay s¸t b×a rõng. BiÕt Giµ
Thu tuæi cao l¹i qua mét cuéc hµnh qu©n h¬n
hai m­¬i ngµy, h»ng ngµy t«i dÆn ®ång chÝ cÊp
29

d­ìng chó ý nÊu thÕ nµo cho ngon miÖng Cô.
Nh­ng Ng­êi ¨n rÊt Ýt, mçi b÷a chØ ®­îc l­ng
b¸t c¬m".
§Ó b¶o ®¶m bÝ mËt, c¸c ®ång chÝ trong c¬
quan vµ gia ®×nh, còng nh­ c¸c ®ång chÝ l·nh
®¹o kh¸c th­êng ®Õn lµm viÖc ®Òu thèng nhÊt
gäi Ng­êi lµ "¤ng KÐ T©n Trµo".
¤ng KÐ T©n Trµo vÒ T©n Trµo ®­îc hai
ngµy, c«ng viÖc ®ang bÒ bén th× bÞ sèt rÐt trë l¹i,
céng víi sù vÊt v¶ sau mét chÆng ®­êng hµnh
qu©n gian khæ, nªn bÖnh cµng nÆng. Tuy mÖt
nh­ng h»ng ngµy, Ng­êi vÉn g¾ng søc lµm viÖc
th­êng xuyªn. C«ng t¸c b¶o vÖ an toµn n¬i ë,
lµm viÖc vµ ch¨m lo søc kháe cho l·nh tô Hå
ChÝ Minh ®­îc c¸c ®ång chÝ Trung ­¬ng ®Æc biÖt
chó träng. §¬n vÞ vò trang cña ®ång chÝ §µm
Minh ViÔn ®­îc ®iÒu ®éng tõ P¸c Bã, Cao B»ng
vÒ. Mét sè ®éi viªn ®­îc lùa chän ®· tæ chøc
thµnh lËp tr¹m canh g¸c vò trang c¸c lèi vµo
khu vùc T©n Trµo.
ë nhµ d©n kh«ng tiÖn cho ho¹t ®éng, l·nh
tô Hå ChÝ Minh chØ thÞ tæ b¶o vÖ lªn rõng t×m
®Þa ®iÓm lµm n¬i ë míi. Sau khi kh¶o s¸t,
l·nh tô Hå ChÝ Minh ®· ®ång ý cho tiÕn hµnh
lµm l¸n ë ch©n nói Nµ Lõa. L¸n cã chiÒu réng
2m, chiÒu dµi 4m, chia lµm hai phßng, mét
phßng ®Ó Ng­êi lµm viÖc, mét phßng ®Ó Ng­êi
nghØ ng¬i.
30

Ngµy 16 vµ ngµy 17-8-1945, Quèc d©n §¹i
héi häp ë T©n Trµo d­íi sù chñ täa cña l·nh tô
Hå ChÝ Minh. Quèc d©n §¹i héi nhiÖt liÖt t¸n
thµnh chñ tr­¬ng Tæng khëi nghÜa giµnh chÝnh
quyÒn cña §¶ng vµ Tæng bé ViÖt Minh. §¹i héi
thÓ hiÖn quyÕt t©m giµnh cho ®­îc chÝnh quyÒn
tr­íc khi qu©n §ång minh vµo n­íc ta gi¶i gi¸p
vò khÝ qu©n ®éi NhËt. §¹i héi nhÊt trÝ cö ra ñy
ban d©n téc gi¶i phãng ViÖt Nam (tøc ChÝnh
phñ l©m thêi cña n­íc ViÖt Nam D©n chñ Céng
hßa) do l·nh tô Hå ChÝ Minh lµm Chñ tÞch.
Theo lÖnh cña ñy ban khëi nghÜa, nh©n d©n c¶
n­íc ®øng dËy giµnh chÝnh quyÒn tõ tay thùc
d©n, lµm nªn C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m lÞch sö
cña d©n téc ta.
B¸o Gia ®×nh vµ X· héi cuèi tuÇn,
sè 35, ngµy 27-8-2009

31

§ãN B¸C Hå VÒ THñ §¤
§äC TUY£N NG¤N §éC LËP
Thùc hiÖn chñ tr­¬ng Tæng khëi nghÜa cña
Trung ­¬ng §¶ng t¹i Quèc d©n §¹i héi, ngµy
19-8-1945, nh©n d©n Thñ ®« Hµ Néi vµ c¸c ®Þa
ph­¬ng víi khÝ thÕ c¸ch m¹ng ®· vïng lªn khëi
nghÜa giµnh chÝnh quyÒn. Tr­íc th¾ng lîi ®ã,
Th­êng vô Trung ­¬ng §¶ng cö ®ång chÝ Sao
§á (tøc ®ång chÝ NguyÔn L­¬ng B»ng) vÒ phèi
hîp víi Thµnh ñy Hµ Néi chuÈn bÞ n¬i ¨n nghØ,
lµm viÖc vµ c¸c mÆt c«ng t¸c kh¸c ®Ó...