ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÌNH DƯƠNG
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
NGUYỄN THỊ NHẬT HẰNG (Chủ biên)
NGUYỄN THỊ VÂN ANH – NGUYỄN THỊ KIM ÁNH – PHAN THANH BẰNG
BÙI THỊ PHƯƠNG LAN – LÊ ĐỨC NGUYÊN

TÀI LIỆU
GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG
TỈNH BÌNH DƯƠNG

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM

7

Lớp

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG SÁCH
Mỗi hoạt động trong cuốn Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Bình Dương lớp 7 đều được chỉ
dẫn bằng một kí hiệu. Thầy cô giáo sẽ hướng dẫn học sinh theo những chỉ dẫn này. Học sinh
cũng có thể theo các chỉ dẫn này để tự học.

KHỞI ĐỘNG / MỞ ĐẦU
Gợi mở những vấn đề liên quan đến nội dung chủ đề, tạo hứng thú cho
học sinh tìm hiểu bài mới

KHÁM PHÁ / HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI / TÌM HIỂU BÀI ĐỌC
Phát hiện, hình thành các kiến thức, kĩ năng mới

LUYỆN TẬP / THỰC HÀNH, TRẢI NGHIỆM
Củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng theo nội dung, yêu cầu cần đạt
của chủ đề

VẬN DỤNG
Vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết các vấn đề
trong thực tiễn cuộc sống

Hãy bảo quản, giữ gìn tài liệu này
để dành tặng các em học sinh lớp sau.

2

LỜI NÓI ĐẦU
Các em học sinh thân mến!
Bình Dương là tỉnh nằm ở vị trí trung tâm của miền Đông Nam Bộ, có lịch sử hơn
300 năm hình thành và phát triển. Trong tiến trình hình thành, xây dựng và phát triển,
Bình Dương luôn là vùng đất của sự hội tụ. Những thành tựu của Bình Dương hôm nay là kết
quả phấn đấu kiên cường, dũng cảm, năng động, đổi mới, sáng tạo không ngừng nghỉ của
các thế hệ, của toàn Đảng và nhân dân trên vùng đất này qua các thời kì. Đó là hành trang
quan trọng để Bình Dương cất cánh trong thời kì mới – thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá,
phấn đấu sớm trở thành đô thị văn minh, giàu đẹp.
Triển khai thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Tài liệu giáo dục địa phương
tỉnh Bình Dương được biên soạn hướng đến mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực cho
các em. Những bài học mới, các hoạt động thiết thực được chọn đưa vào tài liệu sẽ đồng
hành cùng các em trong việc tìm hiểu về vùng đất và con người Bình Dương.
Nội dung Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Bình Dương lớp 7 được thiết kế theo chủ đề,
dựa trên các kiến thức về lịch sử, văn hoá; địa lí, kinh tế, hướng nghiệp, môi trường; chính trị –
xã hội. Mỗi chủ đề được xây dựng theo một cấu trúc thống nhất, gồm các phần Khởi động/
Mở đầu, Khám phá/ Hình thành kiến thức mới/ Tìm hiểu bài đọc, Luyện tập/ Thực hành, trải nghiệm,
Vận dụng; qua đó, khơi gợi cảm hứng sáng tạo trong quá trình dạy và học, rèn luyện kĩ năng
tự học, vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống,...
Khi tham gia các hoạt động học tập trong Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Bình Dương
lớp 7, các em sẽ càng yêu quý, tự hào về những giá trị truyền thống tốt đẹp của đất và người
Bình Dương; học hỏi được nhiều điều bổ ích để góp phần xây dựng quê hương Bình Dương
thêm văn minh và giàu đẹp.
Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Bình Dương lớp 7 được đưa vào giảng dạy, học tập từ
năm học 2022 – 2023.
Chúc các em có nhiều niềm vui và thành công trong học tập!
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÌNH DƯƠNG

3

MỤC LỤC
Trang
Hướng dẫn sử dụng sách ...............................................................................................................................2
Lời nói đầu ............................................................................................................................................................3
Chủ đề 1: Vùng đất Bình Dương từ thế kỉ X đến thế kỉ XVII ..........................................................6
Khởi động ................................................................................................................................................................6
Hình thành kiến thức mới....................................................................................................................................6
Vùng đất Bình Dương thế kỉ X – XV ..............................................................................................................6
Vùng đất Bình Dương thế kỉ XVI – XVII.........................................................................................................7
Thiết lập các đơn vị hành chính ở vùng đất Bình Dương năm 1698.............................................. 10
Luyện tập .............................................................................................................................................................. 11
Vận dụng............................................................................................................................................................... 11
Chủ đề 2: Ca dao Bình Dương ................................................................................................................... 12
Khởi động ............................................................................................................................................................. 12
Tìm hiểu bài đọc ................................................................................................................................................. 12
Những bài ca dao về tình cảm gia đình.................................................................................................... 13
Những bài ca dao về tình yêu quê hương, đất nước, con người...................................................... 15
Luyện tập............................................................................................................................................................... 17
Vận dụng............................................................................................................................................................... 19
Chủ đề 3: Bảo vệ di sản văn hoá ở Bình Dương ............................................................................... 20
Khởi động ............................................................................................................................................................. 20
Khám phá ............................................................................................................................................................ 20
Một số di sản văn hoá của Bình Dương .................................................................................................... 20
Ý nghĩa của di sản văn hoá ở Bình Dương................................................................................................ 21
Thực hành, trải nghiệm..................................................................................................................................... 24
Vận dụng............................................................................................................................................................... 24
Chủ đề 4: Tác động của con người lên môi trường và tài nguyên thiên nhiên ở
tỉnh Bình Dương ............................................................................................................................................. 25
Khởi động ............................................................................................................................................................. 25
Khám phá ............................................................................................................................................................ 25
Môi trường........................................................................................................................................................... 25
Tài nguyên thiên nhiên................................................................................................................................... 27
4

Tác động của con người lên môi trường và tài nguyên thiên nhiên ở tỉnh Bình Dương........ 28
Luyện tập............................................................................................................................................................... 30
Vận dụng............................................................................................................................................................... 30
Chủ đề 5: Môi trường tự nhiên ở tỉnh Bình Dương.......................................................................... 31
Khởi động ............................................................................................................................................................. 31
Khám phá............................................................................................................................................................. 31
Môi trường đất ở tỉnh Bình Dương............................................................................................................. 31
Môi trường nước ở tỉnh Bình Dương.......................................................................................................... 34
Môi trường không khí ở tỉnh Bình Dương................................................................................................ 38
Luyện tập............................................................................................................................................................... 40
Vận dụng............................................................................................................................................................... 41
Chủ đề 6: Hoạt động bảo trợ xã hội ở tỉnh Bình Dương............................................................... 44
Khởi động.............................................................................................................................................................. 44
Khám phá............................................................................................................................................................. 44
Thực trạng công tác bảo trợ xã hội ở tỉnh Bình Dương....................................................................... 44
Ý nghĩa của hoạt động bảo trợ xã hội ở tỉnh Bình Dương.................................................................. 48
Luyện tập............................................................................................................................................................... 49
Vận dụng............................................................................................................................................................... 51

5

CHỦ ĐỀ

1

VÙNG ĐẤT BÌNH DƯƠNG TỪ THẾ KỈ X
ĐẾN THẾ KỈ XVII

Sau chủ đề này, em sẽ:
– Nêu được sơ lược lịch sử hình thành vùng đất Bình Dương các giai đoạn thế kỉ X – XV;
thế kỉ XVI – XVII.
– Nêu được quá trình khẩn hoang vùng đất Bình Dương thế kỉ XVI – XVII.
– Biết được các đơn vị hành chính ở vùng đất Bình Dương vào năm 1698.
– Tự hào và có ý thức, trách nhiệm bảo vệ, xây dựng quê hương.

KHỞI ĐỘNG
Em đã từng nghe câu hát: “Nhớ người xưa từng ở nơi này, cho ta thêm yêu dấu chân ngàn
năm đi mở đất… Biển xôn xao gió lộng tứ bề, thuyền ai xuôi phương Nam khoan nhặt trôi lững
lờ…” trong bài hát Bài ca đất phương Nam của nhạc sĩ Lư Nhất Vũ chưa? Đây là bài hát nói về
quá trình người Việt khẩn hoang vùng đất phía Nam (trong đó có vùng đất thuộc tỉnh Bình
Dương ngày nay). Em biết những ai đã vào khẩn hoang Nam Bộ – Bình Dương? Họ đến vùng
đất này bằng phương tiện gì?

HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI
I. VÙNG ĐẤT BÌNH DƯƠNG THẾ KỈ X – XV
Ở những thế kỉ đầu Công nguyên, vùng đất thuộc Đông Nam Bộ ngày nay, trong đó có
Bình Dương, về danh nghĩa thuộc Vương quốc Phù Nam. Đến thế kỉ VII, Phù Nam suy yếu bị
Chân Lạp xâm chiếm và thay thế. Trong suốt nhiều thế kỉ, chính quyền Chân Lạp không tổ
chức quản lí, khai thác vùng đất này.
Vào thế kỉ XIII, vùng đất thuộc Đông Nam Bộ ngày nay, trong đó có Bình Dương hoang
vu, hiểm trở, nhiều rừng rậm, sông suối. Cư dân bản địa sinh sống chủ yếu là tộc người Xtiêng.
Cho đến thế kỉ XV, vùng đất Bình Dương vẫn là vùng đất hoang, chưa được khai phá.
Vùng đất Bình Dương từ thế kỉ X đến thế kỉ XV có đặc điểm gì nổi bật?

6

II. VÙNG ĐẤT BÌNH DƯƠNG THẾ KỈ XVI – XVII

1 Điều kiện tự nhiên và dân cư
Vào thế kỉ XVI, vùng đất thuộc Bình Dương ngày nay nằm trên khu vực giữa hai con
sông Phước Long (sông Đồng Nai) và sông Tân Bình (sông Sài Gòn). Các tư liệu ghi chép về
thời kì này đều cho thấy vùng đất Nam Bộ, trong đó có Bình Dương, vẫn còn là vùng đất
hoang vắng. Cảnh quan chủ yếu là rừng, đồi, sông suối hiểm trở, truông(1), vực cheo leo, bụi
rậm gai góc, những cánh rừng dầu cổ thụ phủ kín các ngọn đồi.(2)(3)

TƯ LIỆU 1. Phủ Gia Định(2), đất Đồng Nai, từ các cửa biển Cần Giờ, Soài Lạp(3), cửa Đại, cửa Tiểu, toàn là
rừng rậm hàng mấy nghìn dặm…
(Theo Lê Quý Đôn, Phủ biên tạp lục, NXB Văn hoá – Thông tin, Hà Nội, 2007, tr. 442)
Dân tộc bản địa(4) sinh sống ở vùng đất Bình Dương xưa là tộc người Xtiêng. Địa bàn
cư trú của người Xtiêng khá rộng. Họ sinh sống chủ yếu ở khu vực từ sông Thị Tính(5) trở lên.
Đó là vùng đất đỏ Hớn Quản, Lộc Ninh, lan đến các vùng đồi xung quanh núi Bà Rá (thuộc
tỉnh Bình Phước ngày nay). Họ sống rải rác thành từng làng, chủ yếu khai thác sản vật rừng,
làm rẫy.

Hình 1. Dân tộc Xtiêng ở Hớn Quản
(Nguồn: Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Bình Dương)

1. Đọc thông tin và khai thác tư liệu 1, em hãy cho biết: Trước khi người Việt vào
khai phá, vùng đất Bình Dương có đặc điểm gì?
2. Tộc người bản địa nào đã sinh sống và cư trú trên vùng đất Bình Dương? Họ có
mặt ở những khu vực nào?

(1) Truông: vùng đất hoang, rộng, có nhiều cây cỏ.
(2) Phủ Gia Định thế kỉ XVI bao gồm cả Nam Bộ. Vùng đất Bình Dương thời kì này thuộc phủ Gia Định.
(3) Soài Lạp: một số tư liệu ghi chép là Soài Rạp.
(4) Dân tộc bản địa: tộc người gốc, sinh sống ở vùng đất đó từ lâu đời.
(5) Sông Thị Tính: phụ lưu của sông Sài Gòn.

7

2 Quá trình khẩn hoang vùng đất Bình Dương thế kỉ XVI – XVII
Từ cuối thế kỉ XVI, người Việt ở vùng Thuận – Quảng (thuộc các tỉnh từ Quảng Bình đến
Quảng Ngãi ngày nay) đã vào khai phá vùng đất Nam Bộ lẻ tẻ, tự phát.
Thành phần tham gia khẩn hoang chủ yếu gồm: nông dân nghèo, thợ thủ công,… Họ
đi theo từng gia đình, từng nhóm nhỏ và thường di chuyển bằng thuyền để vào lập nghiệp
ở vùng đất mới. Họ đến vùng đất Bình Dương theo đường sông Đồng Nai và sông Sài Gòn.
Theo sách Gia Định thành thông chí, lưu dân Việt khi vào miền Nam đến Mô Xoài –
Bà Rịa đầu tiên. Từ Mô Xoài – Bà Rịa, họ tiến dần lên Đồng Nai (Biên Hoà). Bằng đường sông
Sài Gòn, người Việt tiếp tục đến và định cư ở các vùng Lái Thiêu, Thủ Dầu Một và vùng ven
sông Thị Tính.

TƯ LIỆU 2. Một bộ phận cư dân “ngược sông Bình Phước (sông Lòng Tàu) lên vùng Sài Gòn – Bến Nghé”
và vùng này nay là thành phố Thuận An và thị xã Bến Cát.
(Theo Huỳnh Lứa, Phác thảo vài nét về Bình Dương thời khai phá, trong Thủ Dầu Một –
Bình Dương đất lành chim đậu, NXB Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh, 1999, tr. 22)
Theo đường sông Đồng Nai, người Việt đến Bình Dương khai phá và định cư sớm. Ban
đầu, họ khai khẩn các vùng đất ven sông, cù lao,… trong đó có cù lao Rùa và cù lao Bạch
Đằng (nay thuộc thị xã Tân Uyên). Sau đó, người Việt khai khẩn các vùng gò đồi bên trong.
Họ khai phá đến đâu, lập làng đến đó.

Hình 2. Một số công cụ sử dụng để khai hoang (rìu, rựa, phảng)
(Nguồn: Bảo tàng tỉnh Bình Dương)

8

Trong quá trình khẩn hoang, người Việt đã
chinh phục thiên nhiên, lập nên các làng xóm. Họ
sống chủ yếu bằng nông nghiệp và khai thác sản
vật rừng, trồng cây ăn trái, làm thủ công,…

Kết nối với văn hoá
Vùng đất Bình Dương xưa có tài nguyên rừng rất
phong phú. Người dân khẩn hoang phải chinh phục
thiên nhiên, đối phó với thú dữ và thích nghi với môi
trường nhiều thú dữ, vì vậy có tục lệ thờ Hổ.

Hình 3. Người Việt làm nghề nông (Nguồn: Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Bình Dương)

Hình 4. Nghề thủ công cẩn ốc sơn mài của người Việt
(Nguồn: Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Bình Dương)

Năm 1679, hai tướng nhà Minh là Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch cùng quân
lính đến xin tị nạn và được chúa Nguyễn cho vào khẩn hoang miền Nam.
Trần Thượng Xuyên đến khẩn hoang vùng Biên Hoà cùng với lưu dân người Việt. Công
cuộc khẩn hoang cù lao Phố ở Biên Hoà đã tác động đến sự phát triển kinh tế ở vùng đất
Bình Dương(1).
Đọc thông tin trong mục và khai thác tư liệu 2, em hãy:
– Cho biết thành phần tham gia khẩn hoang chủ yếu gồm những lực lượng nào.
– Nêu quá trình khẩn hoang vùng đất Bình Dương thế kỉ XVI – XVII.
(1) Đa số người Hoa đến lập nghiệp ở Bình Dương vào nửa sau thế kỉ XIX, họ làm nghề gốm.

9

III. THIẾT LẬP CÁC ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH Ở VÙNG ĐẤT BÌNH DƯƠNG NĂM 1698

1 Nguyễn Hữu Cảnh lập phủ Gia Định, huyện Phước Long, dinh Trấn Biên
Đến đầu thế kỉ XVII, các chúa Nguyễn tổ chức đưa người Việt vào khẩn hoang miền Nam,
trong đó có vùng đất Bình Dương. Đây là các cuộc di dân khẩn hoang có tổ chức, do các quan
của chúa Nguyễn lãnh đạo. Người Việt được chính quyền cung cấp nông cụ, lương thực, sức kéo
khi tham gia khẩn hoang, trồng trọt,… Nhà nước bảo vệ thành quả của công cuộc khẩn hoang.
Nguyễn Hữu Cảnh là danh tướng của chúa Nguyễn. Năm 1698, ông đã vâng lệnh chúa
Nguyễn thành lập phủ Gia Định, xây dựng chính quyền các dinh, huyện, tổng.

TƯ LIỆU 3. Vào năm 1698, Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vâng lệnh chúa Nguyễn vào miền Nam tổ
chức các đơn vị hành chính: phủ – dinh – huyện – tổng… Nguyễn Hữu Cảnh đặt phủ Gia Định, lấy xứ
Đồng Nai làm huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên (tức Biên Hoà ngày nay)… đặt các chức quan cai
trị. Mở rộng đất được nghìn dặm, dân được hơn 4 vạn hộ, chiêu mộ thêm dân đến ở, chia cắt giới phận,
khai khẩn ruộng nương.
(Theo Viện Sử học, Đại Nam thực lục, Tập I, NXB Giáo dục, 2002, tr. 111)
1. Đọc thông tin và khai thác tư liệu 3, em hãy nêu công lao của Nguyễn Hữu Cảnh.
2. Nêu một số biện pháp hỗ trợ của các chúa Nguyễn cho người Việt đi khẩn hoang.

2 Địa giới hành chính vùng đất Bình Dương năm 1698
Vùng đất Bình Dương năm 1698
thuộc tổng Bình An, huyện Phước Long,
dinh Trấn Biên, phủ Gia Định. Tổng
Bình An có địa phận rộng lớn, phía
đông giáp sông Bé và sông Đồng Nai;
phía tây giáp sông Sài Gòn; phía nam
gồm cả Giồng Ông Tố; phía bắc giáp
Cam-pu-chia.

10

Hình 5. Lược đồ phủ Gia Định năm 1698
(Nguồn: Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Bình Dương)

Thủ Dầu Một là trung tâm của tổng Bình An, tổng này có nhiều làng sung túc như:
Phú Cường, An Thạnh,…
Kết nối với văn hoá
Trong các đình ở Bình Dương thờ Thành hoàng, có bàn thờ tiền hiền, hậu hiền. Những người có công khai hoang lập làng khi
mất được tôn làm “Tiền hiền khai khẩn”. Người có công lập chợ, sửa cầu, làm đường khi mất được tôn làm “Hậu hiền khai
cơ”. Người dân cũng cúng tế thần đất, tiền hiền, hậu hiền tại nhà qua mâm cúng đất đai trong dịp lễ, tết, lễ giỗ.
Đọc thông tin trong mục và quan sát hình 5, em hãy:
– Cho biết vùng đất Bình Dương cuối thế kỉ XVII tiếp giới với những khu vực nào.
– Kể tên một số địa danh xuất hiện ở vùng đất Bình Dương cuối thế kỉ XVII.

LUYỆN TẬP
1. Hoàn thiện bảng thông tin về công cuộc khẩn hoang vùng đất Bình Dương từ thế kỉ
XVI đến thế kỉ XVII theo gợi ý sau (làm vào vở):
Thành phần chính tham gia

?

Công cụ sử dụng

?

Khu vực khẩn hoang

?

2. Hoàn thiện thông tin về các địa danh liên quan đến vùng đất Bình Dương năm 1698
vào bảng theo gợi ý sau (làm vào vở):
Tổng

Huyện

Dinh

Phủ

?

?

?

?

VẬN DỤNG
Em hãy kể một câu chuyện hoặc đóng kịch/hoạt cảnh về chủ đề công cuộc khẩn
hoang/cuộc sống ban đầu của người Việt ở vùng đất Bình Dương xưa theo một trong các nội
dung gợi ý:
– Diễn hoạt cảnh đóng vai vị quan Nguyễn Hữu Cảnh và binh lính vào vùng đất Nam
Bộ để lập nên phủ, dinh, huyện, tổng với các hoạt động khai phá đất đai (đóng vai nông
dân,…).
– Sưu tầm và kể chuyện di dân người Việt đi khai hoang đánh nhau với thú dữ ở vùng
đất Bình Dương xưa (gợi ý: chuyện Cọp Bàu Lòng – Võ Tòng Tân Khánh, chuyện ông Huỳnh
Công Nhẫn dạy dân đương đầu với hổ dữ ở Lái Thiêu,…).
11

CHỦ ĐỀ

2

CA DAO BÌNH DƯƠNG

Sau chủ đề này, em sẽ:
– Nhận biết và bước đầu nhận xét được nét độc đáo của một số bài ca dao tiêu biểu
của Bình Dương thể hiện qua số dòng, số tiếng trong mỗi dòng, vần, nhịp, hình ảnh,
từ ngữ, biện pháp tu từ,…; nhận biết được biến thể của thể thơ lục bát trong một số
bài ca dao như sai khác về số tiếng, về thanh điệu, về cách gieo vần.
– Bước đầu biết viết bài văn nghị luận về một tư tưởng, đạo lí được gợi ra từ một bài ca
dao đã học; đưa ra được lí lẽ rõ ràng và bằng chứng thuyết phục; nêu được suy nghĩ
và rút ra bài học.
– Trình bày được suy nghĩ về một tư tưởng, đạo lí được gợi ra từ một bài ca dao đã học:
nêu được ý kiến; đưa ra được lí lẽ rõ ràng và bằng chứng thuyết phục; rút ra bài học.
– Yêu quê hương; có ý thức tìm hiểu và gìn giữ truyền thống của gia đình, quê hương;
tích cực học tập, rèn luyện để phát huy truyền thống của gia đình, quê hương.

KHỞI ĐỘNG
Cùng các bạn tham gia trò chơi Đoán ý đồng đội: Liệt kê những địa danh, đặc sản của
tỉnh Bình Dương.

TÌM HIỂU BÀI ĐỌC

Tiểu dẫn
Mỗi chúng ta hẳn không ai xa lạ với lời ru ầu ơ, không ai không biết đến những bài
dân ca mà nhân dân “phổ nhạc” từ ca dao. Ca dao đã nuôi dưỡng tâm hồn để con người có
tình cảm phong phú, có lí tưởng sống cao đẹp, biết nhận thức đúng sai, hiểu được đạo lí làm
người,... Bằng những dòng lục bát nhẹ nhàng, mộc mạc thấm sâu vào máu thịt, ca dao góp
phần làm cho con người hiểu được các giá trị chân, thiện, mĩ,… Nhân dân Bình Dương đã
gửi gắm vào ca dao những tình cảm gia đình, tình yêu quê hương, đất nước, con người. Đọc
ca dao Bình Dương, ta thấy hiện lên bức tranh về đời sống tinh thần và cả khí chất của con
người Bình Dương: vui tươi, nghĩa tình, phóng khoáng, sâu sắc. Đặc biệt, ta còn cảm nhận
được hơi thở của một vùng đất có lịch sử hơn 300 năm: “Tính đa dạng và sự hoà hợp được
tính đa dạng ấy – đó là đặc điểm của dân Bình Dương – cố cựu hay vừa đặt chân lên mảnh
đất này” (Theo Sở Văn hoá – Thông tin tỉnh Bình Dương, Thủ Dầu Một – Bình Dương đất lành
chim đậu, Sđd, tr. 15).
12

Văn học dân gian Bình Dương khá phong phú và đa dạng với các thể loại như ca dao,
vè , thơ rơi(2),... Văn học dân gian Bình Dương có mối quan hệ chặt chẽ với văn học dân gian
Việt Nam nói chung đặc biệt là văn học dân gian các khu vực lân cận như Đồng Nai, Thành
phố Hồ Chí Minh, Bình Phước,... Những bài ca dao dưới đây do nhân dân Bình Dương sáng
tác (hoặc có thể lưu truyền từ nơi khác đến), được truyền miệng, trở thành một phần của văn
học dân gian Bình Dương.
(1)

Văn bản
NHỮNG BÀI CA DAO VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH
1. Thương cha dãi nắng dầm mưa
Thương mẹ đi sớm về trưa dãi dầu
Làm trai chữ hiếu làm đầu
Bánh in bột nếp(3) mua hầu(4) mẹ cha.
2. Chim đa đa(5) đậu nhánh cây đa
Chồng gần sao em không lấy, em lấy chồng xa(6)
Mai sau cha yếu mẹ già
Chén cơm, đôi đũa, tách trà ai dưng(7).

Hình 1. Chim đa đa
(Ảnh: Hà Nguyên)
(1) Vè: một thể loại sáng tác dân gian kể chuyện bằng văn vần, được diễn xướng dưới hình thức nói hoặc kể
nhằm phản ánh kịp thời những người thực, việc thực tại một địa phương nhất định để bộc lộ thái độ khen chê
của nhân dân.
(2) Thơ rơi: những bức thư tín “rơi” trong dân gian, qua thời gian và không gian đã vô danh hoá tên người gửi,
người nhận.
(3) Một loại bánh được làm từ bột nếp, bên ngoài có bọc giấy bóng kính màu đỏ, dùng trong dịp lễ tết, phục
vụ việc thờ cúng hoặc để đãi khách. Đây là loại bánh khá phổ biến ở Bình Dương cũng như một số tỉnh thành
khác trong cả nước.
(4) Hầu: ở đây có nghĩa là dâng lên.
(5) Chim đa đa (còn gọi là gà gô): một loại chim cùng họ với gà nhưng cỡ nhỏ hơn, đuôi ngắn, sống ở các sườn
đồi núi thấp, thường ăn sâu bọ.
(6) Câu này còn có dị bản: Chồng gần sao em không lậy, em lậy chồng xa.
(7) Dưng (từ địa phương): dâng.

13

3. Trăng rằm mười sáu trăng treo
Anh đóng giường lèo(1) cưới vợ Lái Thiêu(2).
(Theo Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Bình Dương,
Tổng tập thơ Bình Dương (1945 – 2005), 2004, tr. 11 – 12)
1. Kẻ bảng theo mẫu sau vào vở và điền thông tin về số tiếng, số dòng, cách gieo vần, ngắt
nhịp của các bài ca dao trên.
Số tiếng
Số
dòng Dòng Dòng
1
2

Dòng

Dòng

3

4

Ngắt nhịp
Cách
gieo
Dòng Dòng Dòng Dòng
vần
1
2
3
4

Bài 1
Bài 2
Bài 3
2. Cách ngắt nhịp nào phổ biến trong ba bài ca dao trên? Em có nhận xét gì về cách ngắt
nhịp đó?
3. Tìm những hình ảnh ẩn dụ trong bài ca dao số 1 và chỉ ra ý nghĩa của những hình ảnh
ẩn dụ đó. Nêu nội dung của bài ca dao.
4. Trong bài ca dao số 2, số tiếng của mỗi dòng thơ có sự biến đ