Nghiên cứu nho giáo Việt Nam trong bối cảnh khu vực và thời đại







Một điều có tính phương pháp luận cần lưu ý trong khi nghiên cứu Nho giáo là phạm vi của nó không xác định, không thể tồn tại một đường ranh giới rõ rệt đâu là Nho giáo, đâu không phải là Nho giáo.
Ngay ở Trung Quốc, việc xuất hiện các khái niệm "dương Nho âm Thích", "Nho, Đạo, Phật tam giác hợp nhất" trong giới sĩ phu cũng đã khó phân định tư tưởng của họ cho rạch ròi. Vào dân gian, ranh giới ấy càng mơ hồ.
Vượt biên giới Trung Hoa, Nho giáo truyền sang Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam, hình thành một vành đai văn hoá Nho giáo. Nho giáo khác Cơ đốc. Các giáo sĩ Cơ đốc di truyền giáo, luôn trung thành với giáo lý. Còn Nho giáo đều được tiếp thu theo tình hình cụ thể của mỗi nước. Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam đều đã cải tạo Nho giáo bằng mẫu thể văn hoá bản địa của mình. Có nghĩa là Nho giáo Triều hoá, Nho giáo Nhật hoá, Nho giáo Việt hoá có sự khác biệt về cấu trúc với Nho giáo Trung Hoa. Các phần tử có thể giống nhau song kiểu cấu trúc khác nhau. Tất nhiên, nói chung vẫn có thể gọi tất cả đó là Nho giáo, và như vậy, phạm trù Nho giáo mở rộng ra các nước trong khu vực thì lại càng mờ ảo về ranh giới.
Nghiên cứu Nho giáo ở Việt Nam, cần đặt nó trong bối cảnh khu vực, nghĩa là chẳng những phải so sánh với cội nguồn của nó ở Trung Quốc mà còn phải so sánh với các nước cùng hoàn cảnh như Triều Tiên, Nhật Bản, ở đó vừa có những cái chung vừa có cái riêng rất khác với chúng ta. Chẳng hạn như: "Bình Tây sát tả" thời Tự Đức ở Việt Nam có gì khác và giống với việc năm 1801, triều đình nhà Lý ở Triều Tiên đã lấy cớ dị đoan để xử tử hình một loạt tín đồ thiên chúa giáo, mà rút cuộc không ngăn cản được sự truyền bá Thiên chúa giáo.
Ở nguyên quán của nó là Trung Quốc, Nho giáo đã được nghiên cứu với tư cách là một hệ thống bao gồm nhiều tiểu hệ thống như:
1. Lễ chế, nghi thức phép tắc, quan niệm về Lễ.
2. Tư tưởng triết học.
3. Quan niệm trị thế.
4. Tư tưởng chính trị, kinh tế.
5. Lý luận về giáo dục, học vấn...
6. Luân lý...
Mối tiểu hệ thống đã được khảo sát trên tất cả các cấp độ khác nhau. Chẳng hạn như:
Lễ chế ở cấp độ quốc gia có chung do triều đình quy định, chứa đựng trong quan chế TW và địa phương. Ở TW, lễ tế giao do hoàng đế đích thân tế Thượng đế trên trời và tế tổ miếu của hoàng đế là hết sức quan trọng. Trong các hoạt động mà ở TW và các phủ, châu, huyện ở địa phượng đều phải tiến hành, thì lễ tế xã tắc, lễ tế Khổng Tử đều rất nổi tiếng.
Lễ chế ở cấp độ xã hội, bao gồm các hương lễ (lễ ở làng xã) nói chung như nghi thức hương ẩm (tửu) biểu thị ý tôn lão kính hiền, nghi thức tế tự ở tông miếu của các tông tộc và ở gia miếu, cùng với các gia lễ quan hôn tang tế ở từng nhà từng hộ (nổi tiếng hơn cả là Gia lễ của Chu Tử). Lễ chế ở cấp độ cá nhân bao gồm những nghi lễ như anh trai em gái 7 tuổi trở lên không ngủ cùng giường...
Có nghi pháp ở cấp độ quốc gia với các quy định như khi có nhật thực, bá quan xếp hàng thắp hương đánh trống, quỳ lạy, khi sứ giả nước ngoài vào triều cống, đi về phía ngai vua phải đi bằng đầu, ra vào đều phải "tam quỳ, cửu khấu” (ba lần quỳ, chín lần khấu đầu).
Có nghi pháp ở cấp đội xã hội, chẳng hạn như gọi người lớn hơn mình 30 tuổi trở lên là tôn giả, xem như bậc cha, gọi người lớn hơn mình 10 tuổi trở lên là trưởng giả, xem như bậc anh, đi đứng nằm ngồi đều có trật tự trên dưới, cùng với những điều như "bất sự nhị quân", "bất tòng nhị phu”, lúc bố mẹ ốm đau, cắt thịt trên đùi làm thuốc dâng bố mẹ... Có nghi pháp ở cấp độ cá nhân như không lấy vật đánh rơi của người khác làm của mình.
Lại xét tiểu hệ thống tư tưởng chính trị - kinh tế
Tiêu chí dễ phân biệt nhất giữa Nho giao với Đạo gia và Phật gia là có tư tưởng chính trị - kinh tế hay không. Tách bạch ra, có thể nhìn nhận 4 điểm như 4 yếu tố cấu thành tiểu hệ thống này:
1- Đạo đức và