I. CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG
Câu 1. Phân tích nội dung định nghĩa vật chất của Lênin. Nêu ý nghĩa phương pháp luận?
Kế thừa tư tưởng của K.Mác và Ph.Ăngghen; tổng kết những thành tựu khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX và từ nhu cầu của việc giải quyết vấn đề cơ bản nhất của triết học là cơ sở cho sự khác nhau giữa các quan điểm về phạm trù vật chất trong lịch sử triết học.
Vật chất với tư cách là phạm trù triết học đã có lịch sử lâu đời, ngay từ khi mới sinh ra, xung quanh phạm trù vật chất đã diễn ra cuộc đấu tranh không khoan nhượng giữa chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật.
a. Quan niệm của chủ nghĩa duy tâm về vật chất
* Quan niệm của chủ nghĩa duy tâm khách quan: Những nhà triết học duy tâm khách quan cho rằng mọi sự vật, hiện tượng của thế giới là do một lực lượng siêu tự nhiên sáng tạo ra, có thể là “ý chí của Thượng đế”, là “ý niệm tuyệt đối”,...
Hêghen (1770 - 1831) nhà triết học cổ điển Đức cho rằng vật chất là “ý niệm tuyệt đối sinh ra”.
* Quan niệm của chủ nghĩa duy tâm chủ quan: Những nhà triết học duy tâm chủ quan, họ phủ nhận sự tồn tại khách quan của vật chất và cho rằng vật chất tồn tại phụ thuộc cảm giác và ý thức của con người.
Tiêu biểu như Béccli (1684 - 1753) nhà triết học, vị linh mục người Anh cho rằng: “tồn tại tức là được tri giác”. Ý là mọi sự vật chỉ tồn tại trong chừng mực con người cảm thấy chúng; ngoài ra thì thế giới kể cả loài người không tồn tại và chỉ một sản phẩm của ý thức, của trí tưởng tượng của con người, nó có tồn tại hay không là do “tôi” có tri giác được nó hay không.
b. Quan niệm của Chủ nghĩa duy vật về vật chất.
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật thì thực thể của thế giới là vật chất, cái tồn tại một cách vĩnh cửu, tạo nên mọi sự vật và hiện tượng cùng với những thuộc tính của chúng.
Vào thời cổ đại các nhà triết học duy vật có khuynh hướng chung là đi tìm một vật thể ban đầu nào đó và coi nó là yếu tố đầu tiên tạo ra mọi sự vật, hiện tượng khác nhau của thế giới, tồn tại ở thế giới bên ngoài.
Ở Trung Hoa thời cổ đại, các nhà duy vật coi khí là thực thể của thế giới. Ở Ấn Độ thời cổ đại, phái Nyaya-Vaisêsika coi nguyên tử là thực thể của thế giới. Ở Hy Lạp cổ đại Talét (624 – 546 Tr.CN) coi vật chất là nước; Hêraclít (520 – 480 Tr.CN) coi vật chất là lửa,…Đỉnh cao của tư tưởng duy vật cổ đại về vật chất là thuyết nguyên tử của Đêmôcrít (460 – 370 Tr.CN). Theo ông nguyên tử là phần tử nhỏ bé không thể phân chia được, là viên gạch đầu tiên xây dựng nên lâu đài vật chất của thế giới – nguyên tử vĩnh cửu, bất biến; nguyên tử có tính đa dạng, tự thân vận động và khi kết hợp với nhau thì tạo nên các vật thể…Sự xuất hiện, tồn tại và mất đi của các dạng vật thể là kết hợp hay phân tâm của các nguyên tử.
Nói tóm lại, Quan điểm chủ nghĩa duy vật cổ đại mặc dù còn thô sơ mộc mạc nhưng về căn bản là đúng vì đã giải thích thế giới vật chất bằng chính giới vật chất, thế giới tự nhiện bằng giới tự nhiên chứ không cần đến thần linh, thượng đế, không cần đến một lực lượng siêu nhiên nào. Do trình độ tư duy còn thấp nên họ đã đồng nhất thế giới vật chất với một số chất cụ thể.
* Chủ nghĩa duy vật TK XV – XVIII, đặc biệt thế kỷ XVII – XVIII, khoa học tự nhiên, thực nghiệm châu Âu phát triển khá mạnh, chủ nghĩa duy vật nói chung và phạm trù vật chất nói riêng đã có bước phát triển mới. Lần đầu tiên Côpécních (1473 – 1543) chứng minh mặt trời là trung tâm đã làm đảo lộn truyền thuyết của kinh thánh và quan điểm thần học về thế giới, Niutơn (1642 – 1727) đồng nhất vật chất với khối lượng. Vào thế kỷ XVIII, các nhà duy vật Pháp đã phát triển phạm trù vật chất lên một bước mới. Điđrô (1713 – 1784) cho rằng, trong vũ trụ, trong con người, trong mọi sự vật chỉ có một thực thể duy nhất là vật chất, Hônbách (1729 – 1789) khẳng định rằng tự nhiên là nguyên nhân đầu tiên của vạn vật,
Tuy nhiên triết học trong thời kỳ này vẫn chưa thoát khỏi tính trực quan, máy móc, siêu hình đó là đồng nhất vật chất với nguyên tử, đồng nhất vật