Limbook Vănhọc
GA12.HSG –TẬP 1
Số: 14.11

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH 11, 12
PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT
CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

A. MỤC ĐÍCH
1.Kiến thức:
Giúp học sinh nắm được những nội dung cơ bản và nâng cao về vấn đề: PCNT
trong văn xuôi của Nguyễn Minh Châu.
2. Kĩ năng:
Rèn kĩ năng từ lý thuyết vận dụng vào làm văn, ứng dụng linh hoạt trong đề học
sinh giỏi.
3. Thái độ: Tự giác, nhiệt huyết trong làm văn và có hứng thú với vấn đề.
B. PHƯƠNG PHÁP, PHƯƠNG TIỆN:
-Phương pháp chung: Giảng lý thuyết, cung cấp lý thuyết theo luận điểm+ cho
học sinh thảo luận, ứng dụng và thu sản phẩm là bài tập về nhà (viết văn).
-Phương pháp cụ thể: Theo từng bài học và vấn đề lý luận sẽ linh hoạt trong
việc giảng hoặc thảo luận.
-Phương tiện:

1

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

+ Tài liệu lý luận văn học: Các chuyên luận, bài giảng, giáo trình, STK của các
Thầy là Giáo sư, tiến sĩ; tài liệu của GV trên toàn quốc và của GV Limbook
Vănhọc
+ Tài liệu về kiến thức văn học sử: Các chuyên luận, bài giảng, giáo trình, STK
của các Thầy là Giáo sư, tiến sĩ; tài liệu của GV trên toàn quốc và của GV
Limbook Vănhọc
+ Tài liệu về kiến thức tác phẩm: Các chuyên luận, bài giảng, giáo trình, STK
của các Thầy là Giáo sư, tiến sĩ; tài liệu của GV trên toàn quốc và của GV
Limbook Vănhọc
+ Tài liệu về kiến thức NLXH: Các chuyên luận, bài giảng, giáo trình, STK của
các Thầy là Giáo sư, tiến sĩ; tài liệu của GV trên toàn quốc và của GV Limbook
Vănhọc
+ Tài liệu liên quan hướng dẫn kĩ năng làm văn của HSG.

C. TIẾN TRÌNH BÀI HỌC
1.Ổn định:
Sĩ số hs đội tuyển:
2. Kiểm tra bài cũ:
- Thu sản phẩm của bài học trước (10 phút):
- Kiểm tra lại 1 phần kiến thức trọng của bài học trước
3. Bài mới:

2

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

HOẠT

ĐỘNG

CỦA NỘI DUNG CHÍNH

GV&HS
GV hd hs tìm hiểu những I-PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT CỦA
nét lớn trong phong cách NGUYỄN MINH CHÂU
văn xuôi của NMC
-GV hd hs lý giải:
-GV giảng những thông tin cơ
bản:

1. Nguyễn Minh Châu đã xây dựng thành
công kiểu nhân vật tự ý thức để chuyển tải
những tư tưởng mới mẻ:
*Lý giải:

Trong giai đoạn văn
học

Việt Nam 1945-1975,

quan niệm gắn bó với cuộc
sống để nêu gương về con
người là một nội dung nổi bật.
Chính từ quan niệm này con
người trong văn học đã được
nhìn chủ yếu dưới góc độ sử
thi. Còn văn học sau 1975
nhân vật trong văn học thường
được thể hiện qua các quan hệ
đời thường, qua thế giới nội
tâm, qua miền ý thức, vô thức
đầy bí ẩn và phức tạp. Nằm
trong xu hướng đó văn học
sau 1975 đã hình thành một số
kiểu con người mới: con

3

+Giai đoạn trước 1975 Nguyễn Minh
Châu khắc họa vẻ đẹp lí tưởng của con người
Việt Nam bằng ngôn ngữ giàu chất thơ, với
không khí sử thi.
+Ở chặng đường sau là quá trình khám
phá bên trong con người trước những vấn đề
nghiệt ngã của cuộc sống.
+Nhà văn đã nhận xét khái quát về bức
tranh xã hội Việt Nam những năm sau chiến
tranh: “ Thời kì này đang diễn ra một cuộc đối
chứng giữa nhân cách và phi nhân cách, giữa
hoàn thiện và chưa hoàn thiện, giữa ánh sáng
và những khoảng bóng tối còn rơi rớt bên
trong tâm hồn mỗi con người”. Hiện thực ấy là
mảnh đất màu mỡ để ngòi bút Nguyễn Minh
Châu khai phá.Và nhân vật tự ý thức đã ra đời
từ mảnh đất hiện thực đa chiều đó với các tác

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

người tự nhận thức bên cạnh
con người tư tưởng, con người

phẩm tiêu biểu: Bức tranh, Bến Quê, Chiếc
thuyền ngoài xa….

đại diện cho cộng đồng. Có
thể nhận thấy nhà văn tiên
phong trong vấn đề này chính
là Nguyễn Minh Châu.
*Biểu hiện:
- Xây dựng nhân vật tự ý thức nhà văn ít
sử dụng đối thoại, nhân vật ít hành động mà
luôn suy nghĩ, chìm đắm trong suy nghĩ. Nhân
vật được tác giả khơi sâu vào những góc ngách
sâu kín của tâm hồn. Độc thoại, đối thoại bên
trong trở thành biện pháp hữu hiệu giúp nhà
văn mổ xẻ quá trình tự ý thức của nhân vật. Với
Nguyễn Minh Châu, có thể nói lần đầu tiên
trong văn học sau 1975, con người đối diện với
chính mình một cách chân thật.
- Các nhân vật tự ý thức mang bóng dáng
của nhà văn. Các nhân vật suy tư, triết lí.
Những triết lí về lẽ đời, về nhân sinh, về nghệ
thuật…đều bắt nguồn từ trái tim của một nhà
văn luôn trăn trở với nghề, với đời. Dẫu viết về
người lính, trí thức hay nông dân, tác phẩm của
Nguyễn Minh Châu đều lóe lên những tư tưởng
sâu sắc. Vì vậy nhiều truyện của ông mang tính
luận đề- nhà văn bàn bạc về đạo đức xã hội,

4

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

nhân sinh, về tâm lí xã hội. Truyện ngắn Bức
tranh là luận đề đạo đức xã hội, Chiếc thuyền
ngoài xa là luận đề về mối quan hệ nghệ thuật
và đời sống.  Những luận đề của tác phẩm được
thể hiện qua hình tượng nhân vật, những nhân
vật máu thịt và có quá trình phát triển tính cách.
Những nhân vật tự ý thức.
Theo quan niệm của Nguyễn Minh Châu,
sáng tác văn học thực ra là “sự săn đuổi nhân
cách của chính mình”, là thể hiện “ sự săn đuổi
nhân cách con người”. Với khát vọng hướng
con người vươn tới sự hoàn thiện nhân cách,
bảo vệ cái thiện, cái đẹp, chế ngự cái ác,
Nguyễn Minh Châu đã xây dựng những nhân
vật tự nhìn nhận, phán xử hành động của
mình. Khi con người đã tự phản tỉnh, soi xét, tự
nộp mình trước “tòa án lương tâm” để nhận
thức về mình, ý thức được tội lỗi mà mình đã
mắc với ai đó thì chí ít anh ta cũng thấy rằng
mình chưa hoàn thiện và mong muốn vươn tới
sự hoàn thiện.
Hãy làm rõ các biểu hiện
trong tác phẩm cụ thể?

Ví dụ & Phân tích:
+Truyện ngắn Bức tranh đi sâu khám

Gv nhấn mạnh:

5

phá diễn biến quá trình tự nhận thức của nhân

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

- Đây là biểu hiện của nhân
cách làm người, là kết quả của
sự trăn trở, ăn năn, thể hiện sự
mẫn cảm, đầy niềm tin vào
phẩm giá con người của
Nguyễn Minh Châu.

vật họa sĩ. Tác phẩm được thể hiện như một “tự
thú” của nhân vật sau một quá trình tự lộn trái,
tự phán xét mình trước lỗi lầm trong quá khứ.
Vấn đề mà Nguyễn Minh Châu đặt ra là con
người cần phải trung thực với chính mình, nhìn
thẳng vào lương tâm mình, nhận thức được

- Nếu như nhân vật tự những giới hạn để vươn lên tự hoàn thiện nhân
nhận thức của Nguyễn Minh cách. Trong truyện ngắn của Nguyễn Minh
Châu đi sâu vào bản thể, luôn Châu thường xuất hiện những nhân vật luôn tự
độc thoại nội tâm thì nhân vật đấu tranh với phần khuất tối của mình, đối diện
tự nhận thức của Nguyễn với chính mình để tự ý thức về bản thân trong
Khải có một đặc trưng riêng là sự chân thực của bản ngã. Đó là nét đẹp của
ý thức đối thoại. Đối thoại để con người muốn vượt lên chính mình cũng là
nhận thức hiện thực đời sống, muốn trở về với chính mình, với “con người
đối thoại để khám phá chính bên trong con người” .
mình và đối thoại để lựa chọn
đường đi nước bước cho
mình. Ý thức đối thoại của
nhân vật đã trở thành sở
trường của ngòi bút Nguyễn
Khải.

+Nếu như kiểu nhân vật tự nhận thức của
Nguyễn Minh Châu luôn sống trong day dứt,
dằn vặt hay tự thú về lỗi lầm hay một quan
niệm, một lối nghĩ, với những khắc khoải nội
tâm thì nhân vật tự nhận thức của Nguyễn Khải
lại nghiêng về các “trạng thái ý thức” của con

- Trong văn xuôi từ sau người trước các “trạng thái đời sống”, là những
1975 còn có thể nhận ra kiểu con người đang trong quá trình vận động tư
nhân vật tự nhận thức trong tưởng, kiếm tìm chân lý để tự hoàn thiện mình.
sáng tác của Chu Lai, Hồ Anh

6

+Nhà văn thường đặt nhân vật vào

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn
Việt Hà, Y Ban, Trần Thùy
Mai,… Đây là một trong các
kiểu nhân vật gắn với sự đổi
mới tư duy nghệ thuật của nhà
văn trong thời kỳ mới.

những tình huống có vấn đề gay cấn khiến nó
không thể sống yên ổn mà phải suy tư, tìm
hiểu, phải đối thoại, tranh luận nhằm cọ xát các
ý thức, lập trường của nhân vật khác, của tác
giả hoặc của chính nó trong sự phân thân để
nhận ra chân lý, sự thật. Trong cuộc “đấu
tranh” và chọn lựa con đường mà mình theo
đuổi, có người đạt tới “đỉnh cao” nhưng có
người về “vực sâu” và tất cả đều cảm nhận đến
tận cùng cái giá phải trả cho sự lựa chọn và xác
quyết của mình.
Cũng như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn
Khải, với sự đổi mới tư duy nghệ thuật, cuộc
sống thời bình với bao vấn đề phức tạp xuất
hiện trên từng trang viết . Ý thức được điều đó
nên trong các sáng tác, nhà văn thường đặt
nhân vật vào cuộc sống đời thường, trong
những tình huống tưởng như vặt vãnh, tầm
thường để bộc lộ quan điểm tư tưởng. Nhân vật
tư tưởng hay nhân vật tự nhận thức của Ma
Văn Kháng lại thường được miêu tả, soi chiếu
ở đời sống tinh thần phong phú, luôn hướng tới
cái thanh tao, với tâm lý dưỡng thiện, khẳng
định nhân cách, tài năng trong mọi hoàn cảnh.
        Nếu kiểu nhân vật tự nhận thức của

7

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

Nguyễn Minh Châu thường dằn vặt, day dứt
trong mặc cảm tội lỗi, nhân vật của Nguyễn
Khải ham lý lẽ, đối thoại để đưa ra một thái độ,
một nhận thức thì nhân vật của Ma Văn Kháng
lại là những người chịu nạn, chịu oan trái của
cuộc đời. Và dù bị mắc nạn, họ rơi vào môi
trường đầy sự tráo trở, bất công vẫn hướng
thiện, tự tìm cho mình niềm an ủi để chịu đựng
và vượt qua.
2. Hầu hết các truyện ngắn của Nguyễn
GV giảng: Hầu hết các truyện Minh Châu đều dựng trên những tấn kịch
ngắn của Nguyễn Minh Châu nhận thức, đều nhấn vào sự phân biệt giữa
đều dựng trên những tấn kịch chủ quan và khách quan, đều đề nghị lấy sự
nhận thức, đều nhấn vào sự phân tích của lý trí tỉnh táo để phân biệt.
phân biệt giữa chủ quan và
khách quan, đều đề nghị lấy VD:
sự phân tích của lý trí tỉnh táo Ở kiểu kể truyện trên − Bức tranh, Sắm vai,
để phân biệt

Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành. Dấu
vết nghề nghiệp − để thể hiện tấn kịch nhận
thức, dường như tác giả phải dựa vào những
nhân vật mà tôi gọi ước lệ là nhân vật ý chí, −
những con người có được và có một cách mạnh
mẽ cái khả năng tự phanh phui mổ xẻ ý thức
mình, lối sống của mình. Dù họ đang chìm
trong đau khổ, dằn vặt, thậm chí hiện diện
trong bộ dạng một con bệnh tâm thần, thì ta vẫn
thấy cái sức vóc khác thường, cái nỗ lực khác

8

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

thường trong hành vi tự phê phán của họ. Nói
khác đi, ở kiểu truyện này, ngay khi phê phán
cái quan niệm tuyệt đối đòi hỏi phải có những
“thánh nhân” trong đời thường, thì hiển nhiên
trong truyện vẫn lấp ló những bóng dáng thánh
nhân, những lý trí trong suốt sáng láng đang
nhận thức các lẽ đời.
GV giảng: Nguyễn Minh 3.Nguyễn Minh Châu đã đem đến những
Châu đã đem đến những chân chân lý mới mẻ về con người và cuộc đời.
lý mới mẻ về con người và
cuộc đời.

VD:
Chiếc thuyền ngoài xa là truyện ngắn thể hiện
khá nhiều nghịch lý. Vẻ đẹp toàn bích của cảnh
chiếc thuyền trong sương sớm trên bức ảnh
nghệ thuật trái ngược với đời sống thực trong
chiếc thuyền ấy. Nỗi đau khổ bị đánh đập, hành
hạ của người đàn bà chài lưới trái ngược với
việc chị ta không muốn ly dị anh chồng vũ phu.
Ý đồ cứu giúp tốt đẹp của người kể chuyện
xưng “tôi” và người bạn chánh án phố huyện
của anh trái ngược với sự từ chối của nạn nhân
v.v… 
Từng bước một, nhà văn dẫn người đọc đi vào
những tình thế ngạc nhiên, khi thì bằng kể
chuyện, khi thì bằng đối thoại. 
Cái sâu sắc của câu chuyện là nó không dừng
lại ở chỗ đòi thực hiện bằng được cái công lý

9

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

thông thường, tưởng như rất thích đáng mà
người chánh án định thực hiện. Nhà văn đào
sâu hơn vào cái nhân tình thế thái đằng sau sự
việc. Vì sao người đàn bà chái lưới thà hằng
ngày chịu đòn của người chồng vũ phu chứ
không chịu ly dị hắn ta? Vì trên một con thuyền
chài lưới không thể thiếu một người đàn ông
sức vóc, nhất là khi sóng to gió lớn… 
Chính những điều trái ngược đã đưa đến việc
nhận thức về một cái gì đó bao quát hơn: nhận
thức hoàn cảnh, nhận thức các tình thế đời
sống, nhận thức cái “lẽ đời cay cực” chưa thể
nào dễ dàng thanh toán bằng lòng tốt chủ quan,
ý chí chủ quan. Hơn nữa, ở đây còn có cả việc
nhận thức cái vẻ đẹp gan góc chấp nhận đời
sống khá “tầm cỡ” của người đàn bà bình
thường ấy, thay vì ý nghĩ thương hại và ý định
cứu giúp ban đầu. Hình như càng triển khai sự
miêu tả vào việc nhận thức những “điều luật”
xa rộng hơn của đời sống con người thì ý thức
nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Minh Châu
càng trở nên dân chủ hơn. 
4.Nguyễn Minh Châu đã tạo được hệ thống
các phương tiện nghệ thuật trong nghệ thuật
trần thuật.
-ĐiỂM nhìn, ngôi kể.

10

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

-Nhân vật.
-Giọng kể.
-Chi tiết.
-Tình huống.
…
HD hs làm bài luyện tập.

II. LUYỆN TẬP

HS về nhà lập dàn ý.

Đề 1.
So sánh sự nhận thức của nhân vật Phùng trong
“Chiếc thuyền ngoài xa” (NMC) và Vũ Như Tô
trong đoạn trích kịch “Vĩnh biệt Cửu Trùng
Đài”.
Đề 2. Alice Munro, bậc thầy truyện ngắn
đương đại được trao giải Nobel năm 2013, từng
chia sẻ: "Khi viết truyện ngắn, bạn phải cẩn
thận để không làm nó giống thơ ca".
Anh / chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy
làm sáng tỏ qua một tác phẩm truyện ngắn Hai
đứa trẻ (TL) và Chiếc thuyền ngoài xa (NMC).
Gợi ý:
Giải thích:
“truyện ngắn”: thể loại tự sự cỡ nhỏ phản
ánh cuộc sống qua những lát cắt với hạt nhân là
tình huống truyện.
“thơ ca”: thể loại trữ tình thể hiện cuộc
sống qua những cung bậc cảm xúc và trí tưởng

11

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

tượng mạnh mẽ, qua ngôn ngữ giàu âm điệu.
=> Từ kinh nghiệm viết văn, Alice Munro đã
khẳng định truyện ngắn cần có đặc trưng mang
tính khu biệt, dù trong sự giao thoa với thơ ca.
Từ đó đặt ra yêu cầu đối với người viết truyện
ngắn phải sáng tạo những tác phẩm truyện ngắn
mang đặc trưng thể loại.

4. Củng cố: GV nhấn mạnh nội dung trọng tâm: Đặc điểm 1
5. Hướng dẫn về nhà: Lập dàn ý đề số 1.

12

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

KHI IN TÀI LIỆU KHÔNG IN TRANG NÀY
Giáo án giảng dạy, bồi dưỡng hsg của Limbook Vănhọc
LIMBOOK VĂN HỌC
Facebook: Limbook Vănhọc
Fanpage: V Ă N H Ọ C
Group: Limbook Vănhọc (Nhóm HỌC VĂN – DẠY VĂN)
Zalo: Lim

13

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020

14

GIÁO ÁN BỒI DƯỠNG HSG TỈNH LỚP 11 &12 – TẬP 1
Tài liệu giảng dạy của Limbook Vănhọc
GV được chuyển giao sử dụng: ……………………………...
Năm học 2019-2020