ĐỐI DIỆN VỚI TOÀN CẦU HÓA VÀ HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
(Báo cáo đọc tại Hội thảo Mùa Hè ở Đại học New York từ ngày7 đến 11 tháng 7.2000)
Tương Lai
I. THỬ NHẬN ĐỊNH VỀ TOÀN CẦU HÓA
Là một nước đang phát triển ,ở trình độ kinh tế còn rất thấp ,Việt Nam đang đối diện với bối cảnh của những mối quan hệ quốc tế vượt qua mọi biên giới quốc gia ,vươn tới quy mô toàn thế giới với một trình độ và chất lượng mới khác với quá trình quốc tế hóa từ nửa đầu thế kỷ XX trở về trước , quá trình toàn cầu hóa. Tuy mới xuất hiện chừng hai thập kỷ nay nhưng với sức lan tỏa rất mạnh mẽ , toàn cầu hóa đang trở thành một chủ đề được tranh cãi dữ dội ở khắp mọi nơi với những ý tưởng đối nghịch nhau một cách quyết liệt.Cuộc biểu tình rầm rộ phản đối WTO trong Hội nghị Seatle hồi tháng 11 năm ngoái là một ví dụ. Động cơ , lý do và đòi hỏi của các lực lượng chống toàn cầu hóa rất khác nhau, nhiều khi mâu thuẫn với nhau. Lý do của sự phản đối cực kỳ đa dạng và phức tạp, từ ý thức hệ chính trị đến tôn giáo, đạo đức, bảo vệ môi trường, bảo hộ mậu dịch và cạnh tranh thương mại...
Nhiều người trong giơiù trí thức Châu Âu chống toàn cầu hóa vì xem toàn cầu hóa cũng có nghĩa là "Mỹ hóa" nhằm áp đặt lên toàn thế giới mô hình "xã hội thị trường" và văn hóa tiêu thụ đại chúng "nông cạn " của My õ, làm mờ nhạt và thui chột các nền văn hóa dân tộc lâu đời. Các nước đang phát triển thì chống lại những khía cạnh bất bình đẳng trong quan hệ mậu dịch thế giới (ví dụ như Âu Mỹ thì bảo hộ và yểm trợ nông nghiệp của mình nhưng lại đòi các nước đang phát triển phải mở cửa thị trường và tôn trọng bảo vệ sở hữu trí tuệ), chống lại tính đầu cơ và bất ổn định trong việc tự do hóa dòng chảy tư bản ngắn hạn. Ở các nước công nghiệp phát triển phong trào chống toàn cầu hóa lại đi từ những đòi hỏi phải bảo hộ mậu dịch chống các nước đang phát triển (qua những đòi hỏi về tiêu chuẩn lao động và môi trường của các công đoàn và tổ chức phi chính phủ) đến việc chống lại mọi nỗ lực cải cách trong nước vì nó đe dọa các phúc lợi xã hội mà hiện nay ngân sách quốc gia không còn đài thọ nổi vì công nợ đã quá lớn. Một số sự chống đối có màu sắc cực "tả" như chống cơ chế thị trường, hoặc cực "hữu" như bài ngoại và kỳ thị các cộng đồng di dân thiểu số - đây là khẩu hiệu dân túy của các đảng phái tân phát xít đang bắt đầu xuất hiện trong chính trường châu Âu. Ở một số nước Hồi giáo lại muốn trở về với những quan hệ kinh tế phù hợp với luật Sharia; nhất là không chấp nhận việc trả và nhận lãi suất mà thay vào đó phải là việc chia lợi nhuận sau mỗi giai đoạn kinh doanh (1).
Ở Việt Nam, nếu nói một cách thật vắn tắt thì có thể nêu lên hai xu hướng đối nghịch trong sự đánh giá về toàn cầu hóa :
Một là, toàn cầu hóa chẳng qua chỉ là, hoặc ít nhất chủ yếu là, hậu quả về chính sách của vài siêu cường, trước hết là Mỹ muốn bành trướng sức mạnh và ảnh hưởng của mình ra toàn thế giới.
Hai là, toàn cầu hóa là xu thế khách quan không cưỡng lại được của thời đại, do sự phát triển của lực lượng sản xuất, của kinh tế và thị trường thế giới được thúc đẩy bởi những bước tiến như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ.
Dù dưới cách nhìn nhận nào thì toàn cầu hóa kinh tế là hiện tượng thực tế đang phát huy ảnh hưởng của nó, về chiều rộng cũng như về chiều sâu trên mọi châu lục, mọi quốc gia. Nếu xét đến các nguyên nhân tạo thành và các động lực thúc đẩy của toàn cầu hóa thì có thể thấy rằng tiến trình toàn cầu hóa cũng chỉ đang ở những bước đầu và người ta dã dự kiến những kịch bản biến chuyển khác nhau trong những thập kỷ tới đều cùng có những khả năng trở thành hiện thực. Vì thế, có thể nói rằng toàn cầu hóa là một hiện tượng "mở" đang vận động trên những chặng đường dài với biết bao diễn biến phức tạp và bất ngờ. Việt Nam cũng không nằm ngoài dòng thác của những biến động đó.
Có thể nói , bản chất của toàn cầu hóa là một cuộc chơi, là một trận đấu, ai thông minh sáng suốt thì được nhiều hơn mất, ai dại khờ, sơ hở thì mất nhiều hơn được, có thể "được-mất" rất to nhưng hầu như không thể đươc hết hoặc mất hết. Chỉ có một tình huống chắc chắn mất hết, đó là khi co mình lại