UBND TỈNH LAI CHÂU
TRƯỜNG CAO ĐẲNG LAI CHÂU

TẬP BÀI GIẢNG
MÔN HỌC: ĐIỀU TRA DỰ TÍNH DỰ BÁO DỊCH HẠI
NGÀNH/NGHỀ: TRỒNG TRỌT VÀ BẢO VỆ THỰC VẬT
TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP

Lai Châu, năm 2024

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép
dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu
lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
LỜI GIỚI THIỆU
Giới thiệu xuất xứ của giáo trình, quá trình biên soạn, mối quan hệ của giáo
trình với chương trình đào tạo và cấu trúc chung của giáo trình.
Trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp hiện nay, việc phát triển trồng nhiều loại cây
trồng có giá trị kinh tế cao đã góp phần tăng thu nhập cho nhà sản xuất. Tuy nhiên
dịch hại cây trồng là một trong những nguyên nhân chính làm hạn chế năng suất, chất
lượng và sự mở rộng diện tích các loại cây trồng, đặc biệt các cây rau hoa cao cấp.
Việc nghiên cứu các phương pháp điều tra dự tính dự báo dịch là là công việc cần
thiết góp phần quản lý dịch hại, bảo vệ cây trồng.
Điều tra dự tính dự báo dịch hại là môn học chuyên ngành trong chương trình môn
học bắt buộc đối với trình độ trung cấp Bảo vệ thực vật, là môn học kết hợp giữa lý
thuyết và thực hành. Là nhiệm vụ quan trọng trong cơ quan bảo vệ thực vật từ trung
ương đến địa phương.
Giáo trình được tác giả biên soạn nhằm mục đích giảng dạy nghề Bảo vệ thực vật,
trình độ trung cấp. Trang bị những kiến thức, kỹ năng cơ bản nhất về điều tra dự tính
dự báo dịch hại, đây là nhiệm vụ bắt buộc của ngành bảo vệ thực vật. Giáo trình có
mối quan hệ với các môn như Côn trùng đại cương, Côn trùng chuyên khoa, Bệnh cây
đại cương, thuốc BVTV, kỹ thuật canh tác rau hoa, cỏ dại, quản lý động vật hại cây
trồng nông sản. Xuất phát từ vị trí tính chất và yêu cầu môn học, trong quá trình biên
soạn tác giả đã cố gắng trình bày ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu.
Trong quá trình biên soạn khó tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được
nhiều ý kiến đóng góp để giáo trình này ngàn càng hoàn thiện hơn.
Lời cảm ơn của các cơ quan liên quan, các đơn vị và cá nhân đã tham gia.
Để góp phần hoàn thành giáo trình, tác giả xin trân trọng cảm ơn: Ban Giám Hiệu,
tập thể giảng viên Khoa KTTH, phòng Đào tạo trường Cao đẳng CĐ Lai Châu. Chi
cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lai Châu
Lai Châu ngày 05 tháng 7 năm 2023
1

MỤC LỤC
NỘI DUNG

TRANG

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN...........................................................................................1
LỜI GIỚI THIỆU...........................................................................................................1
GIÁO TRÌNH MÔN HỌC/MÔ ĐUN............................................................................5
Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học/mô đun............................................5
Mục tiêu của môn học/mô đun:...................................................................................5
BÀI MỞ ĐẦU................................................................................................................6
Giới thiệu:...................................................................................................................6
Nội dung......................................................................................................................6
1. Khái niệm về điều tra, dự tính dự báo dịch hại cây trồng....................................6
2. Các loại điều tra, dự tính dự báo dịch hại cây trồng............................................7
3. Nhiệm vụ, nội dung của điều tra, dự tính dự báo.................................................8
4. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về công tác Điều tra, dự tính dự báo
dịch hại cây trồng.....................................................................................................8
5. Quy chuẩn Việt Nam về phương pháp điều tra, dự tính dự báo dịch hại..........10
BÀI 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐIỀU TRA, DỰ TÍNH DỰ BÁO SÂU HẠI.......13
Giới thiệu:.................................................................................................................13
Mục tiêu....................................................................................................................13
Nội dung....................................................................................................................13
1. Đặc tính sinh vật học của sâu hại.......................................................................13
2. Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái đến dịch hại..............................................18
3. Thực hành: Quan sát các phương thức sinh sống của sâu hại trên đồng ruộng.
19 BÀI 2: PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA DỰ TÍNH DỰ BÁO SÂU HẠI THEO
QUY
CHẨN VIỆT NAM......................................................................................................21
Giới thiệu:.................................................................................................................21
Mục tiêu....................................................................................................................21
Nội dung....................................................................................................................21
1. Các phương pháp điều tra, dự tính dự báo trực tiếp..........................................21
2

2. Các phương pháp điều tra, dự tính dự báo gián tiếp..........................................25
3. Thực hành..........................................................................................................26
BÀI 3: ĐIỀU TRA DỰ TÍNH DỰ BÁO SÂU HẠI TRÊN MỘT SỐ CÂY TRỒNG 28
Giới thiệu:.................................................................................................................28
Mục tiêu....................................................................................................................28
Nội dung....................................................................................................................28
1. Cây lúa...............................................................................................................28
2. Cây rau...............................................................................................................31
3. Cây công nghiệp................................................................................................34
4. Cây hoa..............................................................................................................38
5. Thực hành..........................................................................................................40
BÀI 4: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐIỀU TRA, DỰ TÍNH DỰ BÁO BỆNH HẠI....42
Giới thiệu:.................................................................................................................42
Mục tiêu....................................................................................................................42
Nội dung....................................................................................................................42
1. Đặc điểm sinh học của vi sinh vật gây bệnh ảnh hưởng tới công tác dự tính dự
báo bệnh hại cây trồng...........................................................................................42
2. Điều kiện ngoại cảnh ảnh hưởng đến sự phát sinh phát triển của bệnh.............46
3. Thực hành: Quan sát vi sinh vật gây bệnh trên cây trồng..................................47
BÀI 5: PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA DỰ TÍNH DỰ BÁO BỆNH HẠI....................49
Giới thiệu:.................................................................................................................49
Mục tiêu....................................................................................................................49
Nội dung....................................................................................................................49
1. Nhận biết sinh vật gây hại..................................................................................49
2. Phương pháp điều tra theo Quy chuẩn Việt Nam..............................................54
3. Thực hành..........................................................................................................58
BÀI 6: ĐIỀU TRA DỰ TÍNH DỰ BÁO BỆNH HẠI TRÊN MỘT SỐ CÂY TRỒNG
...................................................................................................................................... 60
Giới thiệu:.................................................................................................................60
Mục tiêu....................................................................................................................60
3

Nội dung:..................................................................................................................60
1. Cây lúa...............................................................................................................60
2. Cây rau...............................................................................................................61
3. Cây công nghiệp................................................................................................63
4. Cây hoa..............................................................................................................65
5. Thực hành..........................................................................................................67
Tài liệu tham khảo.....................................................................................................69
Phụ lục..........................................................................................................................70

4

GIÁO TRÌNH MÔN HỌC/MÔ ĐUN
Tên môn học/mô đun: Điều tra dự tính dự báo dịch hại
Mã môn học/mô đun: MĐ 24
Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học/mô đun:
- Vị trí: Là mô đun chuyên môn, đứng thứ 24 trong các môn học/mô đun của nghề
Bảo vệ thực vật. Có mối quan hệ với các môn: Côn trùng đại cương, Bệnh cây đại
cương, Côn trùng chuyên khoa, Bệnh cây chuyên khoa, Cỏ dại, Động vật hại cây
trồng và nông sản, kỹ thuật canh tác rau hoa.
- Tính chất: Là mô đun chuyên ngành bắt buộc đối với nghề Bảo vệ thực vật
- Ý nghĩa và vai trò của môn học/mô đun: giúp sinh viên thực hiện được việc điều tra
dự tính dự báo dịch hại, từ đó thực hiện tốt các biện pháp quản lý và phòng trừ. Có vai
trò then chốt trong lĩnh vực Bảo vệ thực vật, một trong những nhiệm vụ chủ yếu của
chuyên ngành Bảo vệ thực vật.
Mục tiêu của môn học/mô đun:
+ Về kiến thức:
- Trình bày được kiến thức cơ bản về phương pháp điều tra phát hiện dịch hại cây
trồng.
- Xác định được cơ sở và phương pháp điều tra, dự tính dự báo dịch hại cây trồng.
+ Về kỹ năng:
- Lập được bảng số liệu điều tra dịch hại ngoài đồng ruộng
- Tính toán các chỉ tiêu theo dõi đảm bảo khách quan chính xác.
- Nhận biết được các loài dịch hại gây hại trên đồng ruộng.
- Thực hiện được việc điều tra phát hiện và dự tính dự báo dịch hại trên đồng
ruộng. Thu thập được các đối tượng dịch hại.
- Bảo quản các mẫu sâu, bệnh, cỏ dại hại cây trồng.
- Viết được báo cáo kết quả sau khi điều tra phát hiện và dự tính dự báo dịch hại.
+ Về năng lực tự chủ và trách nhiệm:
- Sinh viên tự chủ trong việc nhận biết, điều tra dự tính dự báo dịch hại cây trồng
trong sản xuất nông nghiệp
- Tự chịu trách nhiệm về kết quả điều tra dự tính dự báo dịch hại mà bản thân thực
hiện
5

Nội dung chính của mô đun:
Bài mở đầu
Bài 1: Cơ sở khoa học của điều tra, dự tính dự báo sâu hại
Bài 2: Phương pháp điều tra dự tính dự báo sâu hại theo Quy chuẩn Việt Nam
Bài 3: Điều tra dự tính dự báo sâu hại trên một số cây trồng
Bài 4: Cơ sở khoa học của điều tra, dự tính dự báo bệnh hại
Bài 5: Phương pháp điều tra dự tính dự báo bệnh hại theo Quy chuẩn Việt Nam
Bài 6: Điều tra dự tính dự báo bệnh hại trên một số cây trồng
Nội dung chi tiết của mô đun:
BÀI MỞ ĐẦU
Mã bài: MĐ24- 01
Giới thiệu:
Bài học giới thiệu về các khái niệm cơ bản, nội dung, nhiệm vụ của công tác điều
tra, dự tính dự báo dịch hại
Mục tiêu:
- Trình bày được khái niệm cơ bản về điều tra, dự tính dự báo dịch hại
- Trình bày được nhiệm vụ và nội dung của công tác điều tra, dự tính dự báo dịch hại.
Nội dung:
1. Khái niệm về điều tra, dự tính dự báo dịch hại cây trồng
- Điều tra dịch là hành động quan sát, đo đếm để xác định thành phần dịch hại,
dịch hại chính và dịch hại chủ yếu. Là quá trình thu thập thông tin về tình hình dịch
hại trong hệ sinh thái đồng ruộng.
+ Điều tra định kỳ là hoạt động điều tra thường xuyên của cán bộ bảo vệ thực vật
trong khoảng thời gian định trước trên tuyến điều tra thuộc khu vực điều tra nhằm
nắm được diễn biến của dịch hại cây trồng và thiên địch của chúng.
+ Điều tra bổ sung là mở rộng tuyến điều tra hoặc tăng số lần điều tra vào các thời
kỳ xung yếu của cây trồng và dịch hại đặc thù của vùng sinh thái hoặc trong vùng
dịch, vùng đệm, vùng bị dịch uy hiếp, nhằm xác định chính xác thời gian phát sinh,
diện phân bố và mức độ gây hại của dịch hại chủ yếu trên các cây trồng chính ở địa
phương, cũng như sự lây lan hoặc tái phát dịch.
- Dự tính là sự phán đoán, ước lượng có cơ sở khoa học về thời gian phát sinh, sự
6

phát triển của dịch hại và mức độ gây hại của nó trong một phạm vi nhất định về thời
gian và không gian nào đó
- Căn cứ vào thời gian dự tính ngắn hay dài người ta chia thành hai loại dự tính:
dự tính ngắn hạn và dự tính dài hạn.
- Dự tính ngắn hạn: là dự tính phát sinh phát triển của dịch hại cây trồng trong
từng tháng (vòng đời, lứa sâu) và từng vụ sản xuất. Nó có ý nghĩa chủ yếu quyết định
thời điểm các biện pháp phòng trừ đúng lúc, kịp thời.
- Dự tính dài hạn: là dự tính phát sinh phát triển của dịch hại cây trồng trong từng
năm hoặc nhiều năm, có ý nghĩa chủ yếu trong việc lập kế hoạch và xây dựng cơ sở
vật chất cho công tác bảo vệ thực vật.
2. Các loại điều tra, dự tính dự báo dịch hại cây trồng
2.1. Điều tra định kỳ
Điều tra 7 ngày 1 lần theo tuyến trong khu vực. Điều tra cố định ngay từ đầu vụ
2.1.1. Điều tra thành phần dịch hại
- Thành phần dịch hại là tất cả những dịch hại hiện đang có mặt trên đồng ruộng
- Ví dụ: điều tra lúa thấy có sâu đục thân, sâu cuốn lá nhỏ, sâu cuốn lá lớn, châu
chấu, bệnh khô vằn, bệnh đạo ôn...
2.1.2. Điều tra dịch hại chủ yếu
- Là những dịch hại đang phát triển mạnh, gây hại nhiều hoặc có khả năng thành
dịch
- Ví dụ: điều tra lúa ở giai đoạn trổ bông thấy rầy nâu, sâu đục thân 2 chấm, bọ
xít, bệnh đạo ôn...trong đó sâu đục thân 2 chấm có mật độ khá cao thì sâu đục thân hai
chấm là dịch hại chủ yếu.
2.2. Điều tra bổ sung
- Là điều tra những dịch hại có khả năng gây hại nặng trong vùng
- Thời gian điều tra trước cao điểm của dịch hại, trước lứa sâu hại chính, khi thời
tiết thuận lợi
2.4. Điều tra trực tiếp
Là điều tra dựa trên sự quan sát, đo đếm trực tiếp ngoài thực địa
2.5. Điều tra gián tiếp
- Điều tra thông qua các công cụ trung gian: như bẫy dính, bẫy đèn...
7

- Điều tra bằng cách thu thập thông tin từ người khác: như chủ vườn...
3. Nhiệm vụ, nội dung của điều tra, dự tính dự báo
- Theo dõi tích lũy số liệu về dịch hại qua nhiều năm, từ đó rút ra được quy luật
phát sinh phát triển của dịch hại, kết hợp với số liệu điều tra ngoài đồng ruộng và tình
hình thời tiết để dự tính dự báo những dịch hại chính, dịch hại chủ yếu khó phòng
chống.
- Điều tra dự tính dự báo được thời gian phát sinh của dịch hại
- Dự tính dự báo được mật độ, mức độ gây hại của dịch hại và đánh giá được tác
hại của chúng
- Dự tính dự báo được khả năng phân bố của dịch hại
- Dự tính dự báo được tình hình hoạt động của dịch hại ở thời kỳ cây bị hại
4. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về công tác Điều tra, dự tính dự báo
dịch hại cây trồng
4.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
Điều tra, dự tính dự báo tình hình sinh vật hại là hoạt động rất quan trọng trong
nhiệm vụ chuyên môn của ngành Bảo vệ thực vật từ Trung ương đến địa phương,
nhằm xác định các pha phát dục, thời gian cao điểm của các lứa sâu hại trong từng vụ
sản xuất. Là cơ sở cho công tác tham mưu chỉ đạo bảo vệ sản xuất tại địa phương, đặc
biệt là cảnh báo sớm, hướng dẫn nhân dân trong chủ động phòng trừ bảo vệ tốt cây
trồng.
Trước đây, tình trạng nông dân sử dụng thuốc Bảo vệ thực vật chưa nhiều nên các
lứa sâu thường tập trung thành từng cao điểm, rất dễ cho công tác dự tính dự báo cũng
như tổ chức phòng trừ. Hiện nay, do biến đổi khí hậu dịch hại xảy ra thường xuyên,
người dân một số nơi còn lạm dụng thuốc BVTV nên công tác dự tính dự báo ngày
càng phức tạp hơn: các lứa sâu gối lứa liên tục, nhiều thế hệ xuất hiện trong cùng một
lứa. Do đó xây dựng hệ thống ruộng dự tính dự báo là hết sức cần thiết trong thực tiễn
sản xuất hiện nay.
Hàng năm, công tác dự tính dự báo sinh vật hại được các chi cục Bảo vệ thực vật
nghiêm túc thực hiện theo Thông tư 71 của Bộ Nông nghiệp và PTNT, quy chuẩn 0138/QCVN. Từ xây dựng hệ thống ruộng dự tính dự báo, tổ chức nuôi côn trùng trong
phòng thí nghiệm đến duy trì các điểm bẫy đèn tại các huyện, thành phố; toàn hệ
thống tuân thủ nghiêm ngặt công tác điều tra định kỳ vào ngày thứ 2 thứ 3 hàng tuần
và cập nhật số liệu 7 ngày/lần.
8

Hàng tuần cán bộ BVTV điều tra sâu bệnh trên vườn, ruộng định kỳ, đồng thời đo
đếm các chỉ tiêu sâu bệnh như: xác định tuổi sâu, cấp bệnh, phân tích hệ sinh thái,
phân tích số liệu dự đoán các pha phát dục, cao điểm gây hại trong thời gian tới... hệ
thống các trạm huyện, thành phố tổ chức điều tra định kỳ và bổ sung để xác định
khoanh vùng chính xác từng khu vực sâu bệnh có khả năng bùng phát thành dịch.
Hiện nay tại các cơ quan chuyên ngành bảo vệ thực vật đà ứng dụng công nghệ
GIS và viễn thám để theo dõi tình hình dịch hại trên thực vật, đặc biệt là trên cây lúa
được Trung tâm Công nghệ phần mềm Thuỷ lợi tiến hành từ những năm 2005-2006.
Năm 2008, Cục Bảo vệ thực vật tổ chức đấu thầu thực hiện gói thầu thử nghiệm “Xây
dựng phần mềm truy cập hệ thống thông tin địa lý” và Trung tâm Công nghệ phần
mềm Thuỷ lợi là đơn vị trúng thầu. Sản phẩm của gói thầu là hệ thống WebGIS giám
sát tình hình rầy nâu, sâu cuốn lá nhỏ và dự báo ngắn hạn cho hai loại sâu đó. Hệ
thống được triển khai ứng dụng thử nghiệm cho huyện Tiên Lãng thành phố Hải
Phòng, huyện Hưng Nguyên tỉnh Nghệ An, huyện Tư Nghĩa tỉnh Quảng Ngãi và
huyện Cai Lậy tỉnh Tiền Giang. Theo Cục BVTV, riêng trên cây lúa hiện nay có trên
30 đối tượng gây hại, trong đó có 10 đối tượng hàng năm gây ra thiệt hại lớn.
4.1. Trên thế giới
Công tác điều tra dự tính dự báo dịch hại trên thế giới được nhiều nước rất quan
tâm, đặc biệt phục vụ cho công tác kiểm dịch thực vật, góp phần ngăn chặn dịch hại
nguy hiểm, tránh sự lây lan gây hại của dịch hại lạ, dịch hại kiểm dịch thực vật.
Trung tâm quốc gia nghiên cứu nông nghiệp quốc tế tại Úc (viết tắt: ACIAR) có
hướng dẫn điều tra dịch hại thực vật ở Châu Á và Thái Bình Dương. Trung tâm này
được thành lập từ 1982, nhiệm vụ của trung tâm là nghiên cứu những vấn đề nông
nghiệp ở các quốc gia đang phát triển.
Năm 2001 – 2002 cơ quan hỗ trợ phát triển Quốc tế (AusAid) đã tài trợ cho Bộ
Nông – Lâm – Ngư của Úc để thực hiện điều tra và tổng hợp tình hình dịch hại thực
vật, bộ sư tập có ý nghĩa lớn trong việc cung cấp chứng cứ về sức khỏe thực vật
Tại Hoa Kỳ có Cơ quan Kiểm tra Sức khoẻ Động, Thực vật Hoa Kỳ(Animal and
Plant Health Inspection Service - APHIS) thuộc Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) có
quy định cụ thể về công tác điều tra dự tính dự báo dịch hại thực vật
PestNet (mạng lưới dịch hại) đưa ra một hệ thống thư điện tử liên tập trung nhiều
vào dịch hại nông nghiệp nhằm trợ giúp những người làm công tác điều tra dịch hại ở

9

Đông Nam Á và Thái Bình Dương, chủ yếu liên quan đến nhận dạng dịch hại, yêu cầu
về tiêu bản và phương pháp phòng trừ dịch hại.
5. Quy chuẩn Việt Nam về phương pháp điều tra, dự tính dự báo dịch hại
5.1. Giới thiệu về Quy chuẩn
QCVN 01-38 : 2010/BNNPTNT do Ban soạn thảo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia
về phương pháp điều tra phát hiện dịch hại cây trồng biên soạn, Cục Bảo vệ thực vật
trình duyệt, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành tại Thông tư số
71/2010/TT-BNNPTNT ngày 10 tháng 12 năm 2010.
Quy chuẩn này quy định những nguyên tắc, nội dung áp dụng trong công tác điều
tra phát hiện dịch hại chủ yếu và sinh vật có ích trong từng giai đoạn sinh trưởng, phát
triển của cây trồng chính ở từng địa phương.
Đối với những cây trồng mới phải điều tra theo dõi thành phần dịch hại, sinh vật
có ích; sau đó xác định các loại dịch hại chính, chủ yếu và sinh vật có ích chính
Quy chuẩn này bắt buộc áp dụng trong Hệ thống tổ chức chuyên ngành Bảo vệ và
Kiểm dịch thực vật; tổ chức, cá nhân thực hiện dịch vụ bảo vệ thực vật có liên quan
đến điều tra, phát hiện dịch hại cây trồng taị Việt Nam.
5.2. Nội dung chính của Quy chuẩn
- Kỹ thuật về phương pháp điều tra phát hiện dịch hại cây trồng
+ Yêu cầu về kỹ thuật điều tra
+ Thiết bị và dụng cụ điều tra
+ Thời gian điều tra
+ Yếu tố điều tra
+ Khu vực điều tra
+ Điểm điều tra
+ Số mẫu điều tra của một điểm
+ Thu mẫu dịch hại để theo dõi ký sinh
+ Các chỉ tiêu theo dõi và công thức tính
+ Phương pháp thu thập, xử lý số liệu điều tra
+ Sổ theo dõi
- Phương pháp điều tra
+ Xác định đối tượng điều tra
10

+ Xác định các yếu tố điều tra
+ Xác định khu vực điều tra
+ Xác định tuyến điều tra
+ Chuẩn bị thiết bị, dụng cụ điều tra
+ Phương pháp điều tra
- Trách nhiệm của tổ chức cá nhân
+ Điều tra và gửi thông báo định kỳ
+ Thông báo, điện báo đột xuất và các văn bản chỉ đạo
+ Báo cáo khác
+ Lưu giữ và khai thác dữ liệu
- Tổ chức thực hiện

11

Câu hỏi ôn tập
Câu 1. Trình bày khái niệm về công tác điều tra, dự tính dự báo dịch hại ngoài
đồng ruộng
Câu 2. Hãy cho biết các loại hình điều tra, dự tính dự báo dịch hại
Câu 3. Trình bày nhiệm vụ của công tác điều tra, dự tính dự báo dịch hại
Câu 4. Nêu sơ lược tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về điều tra, dự tính
dự báo dịch hại
Câu 5. Anh (chị) hãy nêu những nội dung chính của Quy chuẩn quốc gia về công
tác điều tra, dự tính dự báo dịch hại

12

BÀI 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐIỀU TRA, DỰ TÍNH DỰ BÁO SÂU HẠI
Mã bài: MĐ24- 02
Giới thiệu:
Bài học giới thiệu về đặc tính sinh vật học, sinh thái học của sâu hại giúp cho đảm
bảo độ chính xác trong việc điều tra dịch hại
Mục tiêu:
- Trình bày được đặc tính sinh vật học của sâu hại
- Trình bày ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái tới đời sống của sâu hại
- Nhận biết phương thức sinh sống của sâu hại trên đồng ruộng
Nội dung:
1. Đặc tính sinh vật học của sâu hại
1.2. Phương thức sinh sống
Một trong những đặc điểm nổi bật của lớp côn trùng là quá trình phát triển cá thể
của chúng phải trải qua nhiều pha phát triển khác nhau với sự khác biệt không chỉ ở
hình thái mà cả cấu tạo giải phẫu cũng như phương thức sinh sống. Trong sinh học,
hiện tượng này được gọi là biến thái (Metamorphosis). Theo đặc điểm tự nhiên, quá
trình phát triển cá thể của côn trùng cũng được chia làm hai thời kỳ: Phát triển phôi
thai và phát triển sau phôi thai.
1.2.1 Thời kỳ trứng
Trứng côn trùng là một tế bào lớn, ngoài nguyên sinh chất, nhân, còn có lòng đỏ
trứng là nguồn dinh dưỡng không thể thiếu cho sự phát triển phôi thai của côn trùng.
Trứng côn trùng được bao bọc ngoài cùng bởi vỏ trứng, tiếp đó là lớp màng trứng.
Vỏ trứng côn trùng được cấu tạo bởi protein và chất sáp do tế bào vách ống trứng tiết
ra hình thành. Tùy theo loài, vỏ trứng côn trùng có thể dày, mỏng, cứng, mềm khác
nhau song có cấu tạo bề mặt rất phức tạp và tinh vi . Với thành phần hoá học và cấu
tạo như vậy vỏ trứng có chức năng bảo vệ tốt, chống thấm nước nhưng không cản trở
hoạt động trao đổi khí của tế bào trứng. ở một đầu quả trứng có một hoặc vài lỗ rất
nhỏ gọi là lỗ thụ tinh, là lối cho tinh trùng chui vào trứng để thụ tinh.
1.2.2. Thời kỳ sâu non
Khi phôi thai đã phát triển đầy đủ, sâu non mới được hình thành sẽ tự thoát
13

khỏi vỏ trứng để ra ngoài, hiện tượng này được gọi là trứng nở. Để mở lối ra,
những sâu non có miệng nhai như ở bộ Cánh vẩy dùng hàm trên khoét thủng màng bọc
phôi và vỏ trứng, còn miệng chích hút như bọ xít lại dùng một cấu tạo đặc biệt ở phần
đầu, có sự hỗ trợ của áp lực máu để làm bật nắp vỏ trứng theo một đường ngấn