Lý do chọn đề tài
Làm bài tập thực hành là một phần rất quan trọng của việc học tập môn Địa lý. Vì vậy trong các đề thi môn Địa lý (Thi tốt nghiệp + Học sinh giỏi và tuyển sinh) thường có 2 phần: Lý thuyết và bài tập. So với câu hỏi lý thuyết thì câu hỏi thực hành thường dễ đạt điểm tối đa hơn vì yêu cầu của câu hỏi thường là vẽ biểu đồ dựa vào số liệu cho trước hoặc là nhận xét , giải thích số liệu. Nhưng trên thực tế: Số lượng học sinh không làm được hoặc chỉ làm được một phần bài tập lại tương đối nhiều vì đa số các em có kỹ năng làm bài tập rất yếu .
Từ thực tế của trườngTHPT Trần Phú (Nói riêng) và các trường THPT(nói chung) tôi nhận thấy: Việc rèn luyện cho các em học sinh thành thạo các kỹ năng vẽ, nhận xét và giải thích các bài tập thực hành Địa lý là một bộ phận quan trọng của công tác giảng dạy Địa lý. Công việc này không những giúp các em có thể đạt kết quả cao trong các kỳ thi mà còn làm cho các em có hứng thú hơn khi học Địa lý. Đồng thời cũng đóng góp tích cực vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy Địa lý trong các trường THPT vì thông qua các bài tập thực hành học sinh sẽ hiểu hơn, dễ nhớ hơn các bài học lý thuyết .
Từ yêu cầu của một bài thi, yêu cầu của bộ môn và thực trạng học tập Địa lý của học sinh :Tôi lựa chọn dề tài : “Hướng dẫn học sinh lớp 10, lớp 11 làm bài tập Địa lý.”
Đề tài gồm 3 phần:
Hướng dẫn học sinh nhận dạng bài tập, phân loại và vẽ biểu đồ.
Xử lý số liệu khi vẽ .
Tìm mối quan hệ để phân tích số liệu .
Nội dung đề tài rất rộng nên tôi chỉ đi sâu về một số bài tập cơ bản trong sách giáo khoa Địa lý lớp10, lớp11.Đề tài được đúc kết từ kinh nghiệm của bản thân qua quá trình giảng dạy; sự tham khảo, học hỏi kinh nghiệmcủa một số đồng nghiệp.
Mong rằng: Đề tài sẽ giúp các em học sinh lớp10, lớp11 có thể đạt được kết quả cao hơn trong các bài thi.
Bài viết chắc chắn chưa thể hoàn thiện nên tôi rất mong sự đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo, các đồng nghiệp để tôi có thể hoàn thiện và thực hiện tốt hơn trong việc rèn luyện các kỹ năng Địa lý cho học sinh.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Móng Cái, tháng 5 năm 2006.
Nội dung
I. hướng dẫn học sinh nhận dạng bài tập,phân loại và vẽ biểu đồ khi làm các bài tập Địa lý.
Trong chương trình Địa lý lớp11 có rất nhiều giờ thực hành và sử dụng đến nhiều bảng số liệu khác nhau. Thông qua các giờ thực hành và bảng số liệu này: Giáo viên có trách nhiệm làm cho học sinh hiểu rõ hơn nội dung của bài học và có thể dùng các số liệu đó để học bài. Trên thực tế rất nhiều học sinh vẫn chưa nắm được yêu cầu của những bài thực hành nên vẽ sai hoặc không đạt điểm tối đa trong phần vẽ khi làm bài thi. Điều này vẫn tồn tại nhiều như vậy một phần do giáo viên còn coi nhẹ các giờ thực hành hoặc hướng dẫn học sinh chưa chu đáo, một phần là do học sinh chủ quan coi rằng Địa lý chỉ là môn học thuộc nên các giờ thực hành ít chú ý nghe thầy giáo hướng dẫn .
Theo tôi ngay từ tiết học đầu tiên (Giờ học ôn tập phương pháp sử dụng bản đồ, biểu đồ trong dạy và học Địa lý) giáo viên có thể ôn tập và củng cố cho học sinh thấu rõ có bao nhiêu dạng biểu đồ thường gặp( Điều này học sinh chưa thể biết hết được vì chương trình Địa lý cấp II ít hoặc không có giờ thực hành, việc vẽ chỉ là các số liệu đơn giản).
Trong mỗi loại biểu đồ cần phải chỉ ra nó thường xử dụng để thể hiện cho bài tập nào. Muốn vậy ta cần chỉ ra cho học sinh thấy được đặc điểm của từng chuỗi số liệu và mục đích phân tích để lựa chọn và quyết định xem cách vẽ nào tốt nhất. Ta có thể phân loại như sau:
1- Dạng biểu đồ hình tròn:
Loại này phù hợp với những bài tập yêu cầu về so sánh quy mô hay cơ cấu. Dạng bài tập này cũng có thể vẽ biểu đồ vuông nhưng ít khi xử dụng vì mất nhiều thời gian vẽ và khả năng truyền tải thông tin hạn chế(Chia phần lẻ khó hơn biểu đồ tròn).
Trong bài tập trang 9 – SGK - Địa lý 11 có bài tập yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện về diện tích của nước Anh so với diện tích các thuộc địa của Anh và Thế Giới trong các năm 1947 và 1960 theo số liệu sau :
Năm
Diện tích nước Anh (Km2)
Diện tích các thuộc địa Anh (Triệu Km2)
Diện tích thế giới (Triệu Km2)

1947
244000
10,3
135

1960
244000
5,2
135

Học sinh có thể biết vẽ 2 biểu đồ tròn nhưng không biết là bán kính các biểu đồ bằng nhau hay không bằng nhau.Ta có thể đưa ra gợi ý: Diện tích của mỗi hình tròn biểu thị số liệu diện tích nào trong bảng? Để thể tích thế giới có thay đổi không? (không đổi) vậy phải vẽ 2 biểu đồ có bán kính bằng nhau. Nhưng đối với dạng bài tập để thể hiện số dân: Ví dụ: phần (b) của bài thực hành trang 9 thì càn cho học sinh biết được dân số là một đại lượng luôn thay đổi theo thời gian như thế phải vẽ 2 biểu đồ tròn có bán kính khác nhau (rõ ràng học sinh có thể tự phân tích được). Qua các bài thực hành này giáo viên cần cho học sinh thấy được: Đối với các bản số liệu cho phép thể hiện cả quy mô và cơ cấu thì phải vẽ các biểu đồ có bán kính khác nhau.
2 - Dạng biểu đồ miền
- Đối với bảng số liệu và bài tập yêu cầu thể hiện cả quy mô và cơ cấu trong nhiều năm (4 năm, 6 năm , 8 năm ...)
Ví dụ: Lập biểu đồ thích hợp thể hiện tỷ lệ giá trị xuất khẩu của dầu mỏ so với các sản phẩm khác trong giá trị tổng xuất khẩu của An- giê – ri từ 1966 -1987 theo số liệu sau :
Năm
Giá trị xuất khẩu dầu mỏ trong tổng giá trị xuất khẩu (%)

1966
59,3

1970
70,4

1972
82,3

1979
97,4

1981
97,5

1987
97,0

Nếu học sinh vẽ 6 biểu đồ sẽ mất rất nhiều thời gian,ta cần hướng dẫn cho học sinh vẽ biểu đồ miền.
Ví dụ









3 - Biểu đồ cột:
+ Dạng biểu đồ cột đơn thường dùng để thể hiện sự khác biệt về quy mô số lượng của một đại lượng(ví dụ:Sản lượng khai thác than ,dầu khí...)
+Dạng bài tập thể hiện các đại lượng khác nhau (ví dụ: sản lượng dầu, xi măng, thép của ấn độ, bài tập 3- trang 135 – SGK11, ta có thể hướng dẫn học sinh vẽ các biểu đồ cột đơn gộp nhóm).
+ Dạng biểu đồ hình cột chồng có thể xử dụng đối với loại bài tập thể hiện sự thay đổi cơ cấu theo thời gian. Ví dụ : Bài tập trang19 – SGK11:












4 - Biểu đồ dạng đường (đồ thị)
+ Loại này phù hợp với dạng bài tập dùng để thể hiện sự thay đổi của một hay vài đại lượng theo một chuỗi thời gian. Mốc thời gian thường là các thời điểm xác định :Ví dụ như tháng, năm. chính vì thế mà đối với các đại lượng được xác định theo thời kỳ thì không dùng loại biểu đồ này mà phải dùng biểu đồ cột.
+Đối tượng với dạng bài tập có nhiều đại lượng với nhiều đơn vị khác nhau, ví dụ : bài tậpp 3 – trang 135 – SGK.
Yêu cầu của bài tập là vẽ biểu đồ thể hiện sản lượng than, điện dầu mỏ, xi măng , thép của Ân Độ trong các năm 1950 và 1991.Dựa theo bảng số liệu:
Sản phẩm
Sản lượng năm 1950
Sản lượng năm 1991

Than
33 triệu tấn
224,5 triệu tấn

Điện
5,1 tỷ Kwh
309,4 Kwh

Thép
1,4 triệu tấn
52 triệu tấn

Trong trường hợp này ta có thể chuyển thành các đại lượng tương đối rồi vẽ một biểu đồ cột và đường kết hợp.
Với nhiều dạng biểu đồ như vậy, cùng một lúc học sinh có thể khó nhớ, vậy ta phải củng cố lại trong các giờ thực hành và hướng dẫn làm bài tập về nhà. Phải luôn luôn nhắc nhở học sinh lưu ý khi vẽ biểu đồ là:Trên các trục toạ độ cần phải ghi rõ danh số (ví dụ: Nghìn tấn, nghìn ha, triệu kw,..)và nghi rõ mốc thời gian (đối với trục ngang). Các trục phải có mũi tên chỉ chiều tăng lên của giá trị (đối với biểu đồ tròn, vuông, cột) thì không nhất thiết phải như vậy.
Cần rèn cho học sinh một thói quen khi vẽ phải ghi tên biểu đồ và có bảng chú giải.
Với sự rèn luyện thường xuyên trong các giờ thực hành, tôi tin rằng học sinh nắm được các dạng biểu đồ và lựa chọn được biểu đồ thích hợp khi làm bài tập.
xử lý các số liệu khi vẽ và nhận xét
Biểu đồ là cách thể hiện trực quan của chuỗi số liệu. Vì vậy khi vẽ và nhận xét trước hết ta phải tìm hiểu rõ đặc điểm biến động của chuỗi số liệu để phát hiện xem có sự thay đổi đột ngột (tăng hay giảm đột ngột ) của hiện tượng không ? để khi nhận xét có thể chia thành các giai đoạn.
1 - Ví dụ 1 :
Trong bài tập số 2- trang109 SGK11
Đề bài yêu cầu : Hãy vẽ các biểu đồ so sánh diện tích và dân số các vùng kinh tế thuộc liên bang Nga. Với bài tập này trước hết phải hướng dẫn lấy số liệu về diện tích và dân số của 10 vùng kinh tế liên bang Nga (dựa vào nội dung bài học và bảng số liệu trang 109) sau đó hướng dẫn học sinh vẽ theo hai cách.
Cách 1: Có thể để nguyên số liệu ta lập hai biểu đồ hình cột, mỗi biểu đồ có 10 cột thể hiện cho 10 vùng kinh tế.
Cách 2: Hướng dẫn học sinh đưa về dạng % (Tính diện tích, dân số theo tổng thể diện tích và dân số lãnh thổ nước Nga)
2 - Ví dụ 2:
Bài tập số 3 – trang135 – SGK11
Sản phẩm
Sản lượng 1950
Sản lượng 1991

T