CÁCH MẠNG KHOA HỌC - CÔNG NGHỆ HIỆN ĐẠI VỚI VẤN ĐỀ CÔNG NGHIỆP HOÁ - HIỆN ĐẠI HOÁ Ở VIỆT NAM
1- Đặc điểm cơ bản của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại và sự hình thành nền kinh tế tri thức
a- Đặc điểm của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại:
Thế giới đã trải qua hai cuộc cách mạng kĩ thuật. Cuộc cách mạng kĩ thuật lần thứ nhất diễn ra đầu tiên ở nước Anh vào 30 năm cuối thế kỉ XVIII và hoàn thành vào những năm 50 đầu thế kỉ XX với nội dung chủ yếu là cơ khí hoá, thay thế lao động thủ công bằng lao động sử dụng máy móc. Cuộc cách mạng kĩ thuật lần II còn gọi là cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại, xuất hiện vào những năm 50 của thế kỉ XX. Mới mấy thập niên trôi qua, nhất là thập niên gần đây, cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại đã làm nên sự thay đổi to lớn trên nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị và xã hội. Cuộc cách mạng này có nhiều nội dung, song có 5 nội dung chủ yếu sau :
- Về tự động hoá : Sử dụng ngày càng nhiều máy tự động quá trình, máy công cụ điều khiển bằng số, rôbốt.
- Về năng lượng : Ngoài những dạng năng lượng truyền thống ( nhiệt điện, thuỷ điện ) ngày nay đã và đang chuyển sang lấy dạng năng lượng nguyên tử là chủ yếu và các dạng năng lượng “ sạch” như năng lượng mặt trời ... v...v ....
- Về vật liệu mới: Chỉ chưa đầy 40 năm trở lại đây các vật liệu mới đã xuất hiện với nhiều chủng loại rất phong phú và có nhiều tính chất đặc biệt mà vật liệu tự nhiên không có được . Ví dụ : vật liệu tổ hợp ( Composit ); gồm Zincôn hoặc cácbuasilích chịu nhiệt cao ...
- Về công nghệ sinh học : Được ứng dụng ngày càng nhiều trong công nghiệp, nông nghiệp, y tế, hoá chất, bảo vệ môi trường ... như công nghệ vi sinh, kĩ thuật cuzin, kĩ thuật gen và nuôi cấy tế bào.
- Về điện tử và tin học : Đây là lĩnh vực vô cùng rộng lớn, hấp dẫn đang được loài người đặc biệt quan tâm, nhất là lĩnh vực máy tính diễn ra theo 4 hướng : nhanh ( máy siêu tính ); nhỏ ( vi tính ); máy tính có xử lí kiến thức ( trí tuệ nhân tạo ); máy tính nói từ xa ( viễn tin học ).
Từ nội dung của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ nêu trên, ta thấy có hai đặc điểm chủ yếu sau :
- Một là, khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp ( bao gồm cả khoa học tự nhiên - kĩ thuật lẫn khoa học - xã hội, nhất là khoa học kinh tế ) do con người tạo ra và thông qua con người đến lực lượng sản xuất. Nó đòi hỏi cần phải có chính sách đầu tư cho khoa học, kĩ thuật, công nghệ tương ứng.
- Hai là, thời gian cho một phát minh mới của khoa học ra đời thay thế cho phát minh cũ có xu hướng rút ngắn lại và phạm vi ứng dụng của một thành tựu khoa học vào sản xuất và đời sống ngày càng mở rộng. Nó đòi hỏi cần được kết hợp chặt chẽ giữa chiến lược khoa học - công nghệ với chiến lược kinh tế - xã hội.
b- Sự hình thành và những đặc điểm chủ yếu của nền kinh tế tri thức :
Từ thập niên 80 thế kỉ XX đến nay, do tác động mạnh mẽ của cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại, đặc biệt là công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu ... nền kinh tế thế giới đang biến đổi sâu sắc, nhanh chóng về cơ cấu, chức năng và phương thức hoạt động. Đây là một bước ngoặt lịch sử có ý nghĩa đặc biệt : lực lượng sản xuất xã hội đang chuyển từ kinh tế tài nguyên sang kinh tế tri thức, nền văn minh loài người chuyển từ văn minh công nghiệp sang văn minh trí tuệ.
Vậy nền kinh tế tri thức là gì ? Có nhiều định nghĩa khác nhau, nhưng dễ chấp nhận nhất hiện nay là định nghĩa của Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế ( OECD ) đưa ra năm 1995 : Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế trong đó sự sản sinh ra, phổ cập và sử dụng tri thức giữ vai trò quyết định nhất đối với sự phát triển kinh tế, tạo ra của cải, nâng cao chất lượng cuộc sống.
Với định nghĩa trên, có thể hiểu kinh tế tri thức là trình độ phát triển cao của lực lượng sản xuất xã hội, theo đó trong quá trình lao động của từng người lao động và toàn bộ lao động xã hội, trong từng sản phẩm và trong tổng sản phẩm quốc dân thì hàm lượng lao động cơ bắp, hao phí lao động cơ bắp giảm đi vô cùng nhiều trong khi