Chương trình bồi dưỡng thường xuyên chu kỳ III
Chuyên đề 1
Tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh theo hướng phát triển năng lực tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề và tư duy khoa học
Chuyên đề 1
Các luận điểm phương pháp luận chỉ đạo nghiên cứu đổi mới dạy học theo hướng phát triển hoạt động tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề và tư duy khoa học





1.1. Những quan điểm và định hướng chung của việc đổimớiPPDH. 1.1.1. Lý do phải đổi mới PPDH ở THPT
Do yêu cầu của đất nước, của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đòi hỏi phải đào tạo được nguồn nhân lực đáp ứng kịp với yêu cầu thời đại.
Lượng thông tin, tri thức khoa học càng ngày càng tăng gấp bội, vì thế kiến thức dạy trong nhà trường càng trở nên ít ỏi, học sinh cần phải có khả năng tự học, tự trau dồi kiến thức suốt đời.
Nhà trường phải đào tạo được những lớp người tự lực, tự chủ, năng động, sáng tạo...

1.1.2. Những quan điểm chung của việc đổi mới PPDH Vật lí ở THPT.
Không phủ định vai trò của các PPDH truyền thống, nhưng yêu cầu phải sử dụng các PPDH đó theo tinh thần đổi mới: phải làm cho học sinh tiếp thu kiến thức, kĩ năng một cách chủ động, có sự động não thực sự trong giờ học.
Nên đổi mới dần từng công việc, từng bước lên lớp, tiến tới đổi mới toàn bộ PPDH của một tiết học.

Chiến lược quan trọng của việc đổi mới PPDH là: DH thông qua việc tổ chức các hoạt động của HS, họ được làm quen với việc nắm mục tiêu của bài học, chủ động tìm tòi kiến thức trong SGK, quan sát hiện tượng, tranh luận với bạn, trình bày ý kiến của mình ...
Coi trọng thực hành vật lý là một trong những biện pháp quan trọng để thu lượm thông tin từ thực tế.
Coi trọng rèn luyện các kĩ năng ngang với việc truyền thụ tri thức; đặc biệt chú ý đến kĩ năng của một tiến trình khoa học .

Bồi dưỡng khả năng tự học cho học sinh: GV cần luyện cho HS khả năng nắm bắt nội dung chính của mỗi phần tài liệu, đường lối suy nghĩ, hành động để giải quyết vấn đề cụ thể…
Đổi mới cách đánh giá HS: chú trọng đánh giá sự hiểu và khả năng vận dụng thực tế trong bài kiểm tra, loại bớt những bài toán phức tạp phi thực tế .
1.1.3. Những định hướng đổi mới PPDH Vật lí ở trường phổ thông .
a) Đổi mới cách soạn bài.
b) Nghiên cứu việc sử dụng SGK trong giờ học theo tinh thần tạo ra sự chủ động, tích cực của học sinh, bồi dưỡng khả năng tự học của họ, kết hợp sử dụng các phương tiện DH tăng hiệu quả truyền tải thông tin.
c) Nghiên cứu đổi mới quá trình thực hiện TN minh hoạ, tổ chức cho HS làm TN đồng loạt theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học.

d) Nghiên cứu PPDH tương tác theo nhóm nhỏ, kết hợp với các PPDH khác một cách hợp lý; tổ chức để học sinh tranh luận khoa học.
e) Cần vận dụng các PPDH mới: PPDH giải quyết vấn đề, các PPDH thiết kế trên cơ sở của các PP nhận thức khoa học như PP thực nghiệm, PP mô hình ....
g) Đổi mới cách đánh giá: phối hợp trắc nghiệm với tự luận.

1.2. Các luận điểm phương pháp luận cơ bản chỉ đạo đổi mới PPDH
1.2.1. Mục đích dạy học trong giai đoạn hiện nay:
Mục đích giáo dục của nước ta không chỉ dừng ở việc truyền thụ cho học sinh những kiến thức, kỹ năng mà loài người đã tích luỹ được mà còn đặc biệt quan tâm đến bồi dưỡng cho họ năng lực sáng tạo ra những tri thức mới, phương pháp mới, cách giải quyết vấn đề mới phù hợp với hoàn cảnh nước nhà.

1.2.2.Con đường nhận thức Vật lí :

1.2.3. Hoạt động nhận thức vật lí của học sinh :
1.2.3.1. Dạy học và sự phát triển
DH cổ truyền : Giáo viên quyết định, điều khiển toàn bộ quá trình dạy học từ đặt vấn đề, giải quyết vấn đề, đánh giá, kết luận ...
DH theo quan điểm mới : DH không chỉ chú trọng đến truyền thụ kiến thức mà còn chú trọng đến phát triển toàn diện nhân cách HS. Trong đó phát triển năng lực nhận thức là cơ sở, có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển những năng lực khác.

Cơ sở của của việc xây dựng chiến lược dạy học mới là hai lý thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget và Lép Vưgôtski.
Nhiệm vụ của bài học thường được diễn đạt dưới dạng "một bài toán nhận thức" mà nếu giải quyết được nó thì HS sẽ đạt được mục đích đề ra, bao gồm:
- Xây dựng giả thuyết về mối quan hệ giữa SV,HT.
- Từ giả thuyết suy ra một hệ quả.
- Lập phương án TN kiểm tra giả thuyết .
- Tiến hành TN kiểm tra dự đoán.
- Kết luận và vận dụng.

Câu hỏi thảo luận
1. Anh (chị) quan niệm thế nào về tình hình dạy và học hiện nay ở THPT sao cho đáp ứng với yêu cầu thời đại?
2. Dựa trên những cơ sở nào để tiến hành việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông?
3. Cần đổi mới ở những khâu nào trong quá trình giảng dạy vật lí ở THPT?
Lập sơ đồ mô phỏng tiến trình khoa học giải quyết vấn đề, xây dựng tri thức cần dạy
2.1. Bản chất của nhận thức khoa học và của dạy học khoa học:
2.2. Tiến trình khoa học xây dựng tri thức vật lí
2.3. Sơ đồ mô phỏng tiến trình khoa học giải quyết vấn đề, xây dựng tri thức
2.4. Phân tích cấu trúc nội dung và tiến trình khoa học xây dựng tri thức
2.1. Bản chất của nhận thức khoa học và của dạy học khoa học: 2.1.1. Những hành động phổ biến trong hoạt động nhận thức vật lí :
Quan sát, nhận biết những dấu hiệu đặc trưng của SV, HT.
Phân tích một HT phức tạp ra thành những HT đơn giản .
Xác định những giai đoạn diễn biến của HT.
Tìm các dấu hiệu giống nhau của các SV, HT.
Bố trí một TN để tạo ra một HT trong những ĐK xác định.
Tìm mối quan hệ nhân quả, khách quan, phổ biến giữa các SV, HT.
Mô hình hoá những sự kiện thực tế quan sát được dưới dạng những khái niệm, những mô hình lý tưởng để sử dụng chúng làm công cụ của tư duy.


8. Đo một đại lượng vật lí .
9. Tìm mối quan hệ hàm số giữa các đại lượng vật lí bằng công cụ toán học .
10. Dự đoán diễn biến của một HT trong những điều kiện thực tế xác định.
11. Giải thích một HT thực tế .
12. Xây dựng một giả thuyết .
13. Từ giả thuyết suy ra một hệ quả.
14. Lập phương án TN để kiểm tra giả thuyết (hệ quả).
15. Tìm những biểu hiện cụ thể trong thực tế của những KN, ĐL vật lí.
16. Diễn đạt bằng lời những kết quả thu được qua hành động .
17. Đánh giá kết quả hành động.
18. Tìm phương pháp chung để giải quyết một loại vấn đề .



2.1.2. Những thao tác phổ biến cần dùng trong hoạt động nhận thức vật lí :
2.1.2.1.Thao tác vật chất :
Nhận biết bằng giác quan.
Tác động lên các vật thể bằng công cụ: chiếu sáng, tác dụng lực, làm lạnh, hơ nóng, cọ xát, …
Sử dụng các dụng cụ đo.
Làm thí nghiệm (bố trí, lắp ráp, vận hành)
Thu thập tài liệu, số liệu thí nghiệm.
Thay đổi các điều kiện thực nghiệm…

2.1.2.2. Thao tác tư duy:
- Phân tích, tổng hợp, so sánh
Suy luận qui nạp, diễn dịch, tương tự .
Cụ thể hoá, trừu tượng hoá, khái quát hoá .

2.1.2.3. Bản chất của hoạt động dạy vật lí :
Mục đích của hoạt động dạy vật lí là làm cho HS lĩnh hội được KT, KN, kinh nghiệm XH, hình thành và phát triển ở họ phẩm chất và năng lực. Hoạt động của GV là tổ chức, hướng dẫn, tạo điều kiện cho HS thực hiện thành công các hoạt động (HĐ) học của họ.
GV cần NC HĐ học, căn cứ vào đặc điểm của HĐ học của mỗi đối tượng cụ thể để định ra những hành động dạy thích hợp, tạo ra những điều kiện thuận lợi giúp cho học sinh có thể thực hiện tốt các hành động học.

2.1.3. Những hành động chủ yếu của giáo viên trong dạy học vật lí :
Xây dựng tình huống có vấn đề: Tạo mâu thuẫn nhận thức, gợi động cơ, hứng thú …
Lựa chọn một lôgic nội dung bài học thích hợp: Phân chia bài học thành những vấn đề nhỏ, phù hợp với trình độ HS, xác định hệ thống những hành động học tập mà HS có thể thực hiện được với sự cố gắng vừa sức.

Rèn luyện cho HS kĩ năng thực hiện một số thao tác cơ bản, một số hành động NT phổ biến.
Cho HS làm quen và nắm được những giai đoạn chính của các PPNT phổ biến trong hoạt động nhận thức vật lí như PPTT, mô hình, PPTN.
Hướng dẫn, tạo điều kiện để HS được phát biểu, trao đổi, tranh luận về các kết quả hành động của mình và có động viên, khuyến khích kịp thời.
Lựa chọn và cung cấp cho HS những phương tiện, công cụ cần thiết để thực hiện các hành động.
2.2. Tiến trình khoa học xây dựng tri thức vật lí
Tiến trình xây dựng tri thức khoa học là tiến trình đề xuất và giải quyết vấn đề. Về bản chất, đó là tiến trình mô hình hoá, có mối liên hệ biện chứng giữa lý thuyết và thực nghiệm, giữa suy diễn và quy nạp; giữa tư duy trực giác và tư duy lôgíc.
Bao gồm các pha: ``Đề xuất vấn đề, suy đoán giả thuyết, tiên đoán biến cố thực nghiệm; thí nghiệm, xác nhận, đối chiếu lý thuyết với thực nghiệm, đánh giá, kết luận".
2.3. Sơ đồ mô phỏng tiến trình khoa học giải quyết vấn đề, xây dựng tri thức
2.4. Phân tích cấu trúc nội dung và tiến trình khoa học xây dựng tri thức
2.4.1. Xây dựng các yếu tố c