Tác phẩm: Tám mươi ngày vòng quanh thế giới
Nguyên tác: Le Tour du monde en quatre-vingts jours
Tác giả: Jules Verne
Thể loại: Tiểu thuyết, phiêu lưu, khoa học
Dịch giả: Duy Lập
Nhà xuất bản: Hội Nhà Văn
Năm xuất bản: 2002

Dự án Ebolic #16
Shooting: Scan trên mạng
Typing: Amy, Minh Thanh, Uyen Vo
Checking: Tornad
Leading & Publishing: Tornad
Ngày hoàn thành: 17/5/2017

Ebolic là dự án chế bản ebook do Bookaholic thực hiện. Chúng tôi hoạt động hoàn
toàn phi lợi nhuận và dựa trên tinh thần tự nguyện, với mục đích mang đến cho độc giả
những đầu sách hay và lan tỏa văn hóa đọc cho cộng đồng. Chúng tôi khuyến khích độc
giả mua sách in, và chỉ nên tìm đến ebook này khi không thể tiếp cận ấn phẩm sách.

Liên hệ với Ebolic qua:
Email: ebook@bookaholic.vn
Group: facebook.com/groups/ebolic
Fanpage: facebook.com/EbolicEbook

•

•

•
•

Ebook được thêm nhiều chú thích, sửa lỗi dịch, sửa lỗi đánh máy, lược bỏ ảnh minh
họa trong sách in, do đó sẽ có nhiều khác biệt với bản in của dịch giả Duy Lập, NXB
Hội Nhà Văn, 2002.
Tất cả chú thích đề Tornad là của người làm ebook; những chú thích không đề đều là
của dịch giả; chú thích của tác giả, chỉ có một cái, được ghi ngay giữa nội dung sách,
trình bày dựa theo nguyên tác Le Tour du monde en quatre-vingts jours.
Tất cả tên riêng phiên âm trong sách đã được thay thế bằng tên tiếng Pháp bởi người
làm ebook – Tornad, dựa theo nguyên tác Le Tour du monde en quatre-vingts jours.
Đặc biệt cảm ơn hai bạn Quỳnh Anh và Ngọc Quỳnh đã nhiệt tình giúp đỡ để phần
Lời giới thiệu được thay thế đủ hết các tên riêng.

MỤC LỤC
LỜI GIỚI THIỆU
I – Phileas Fogg và Vạn Năng nhận nhau làm chủ và tớ như thế nào
II – Như thế nào mà Vạn Năng đinh ninh rằng cuối cùng đã tìm thấy lý tưởng của
mình
III – Làm thế nào mà nổ ra một cuộc chuyện trò có thể rất tai hại cho Phileas Fogg
IV – Phileas Fogg đã làm anh hầu Vạn Năng của mình chết đứng như thế nào
V – Một chứng khoán mới đã xuất hiện trên quảng trường Luân Đôn như thế nào
VI – Viên thanh tra Fix biểu lộ một sự sốt ruột rất chính đáng như thế nào
VII – Thêm một lần nữa chứng tỏ sự vô dụng của những giấy hộ chiếu trong công
việc của ngành cảnh sát.
VIII – Vạn Năng có lẽ nói nhiều hơn sự cần thiết như thế nào
IX – Biển Đỏ và biển Ấn Độ tỏ ra thuận lợi cho những kế hoạch của Phileas Fogg như
thế nào.
X – Vạn Năng rất đỗi sung sướng chịu mất đôi giày để được thoát nạn như thế nào
XI – Trong trường hợp nào mà Phileas Fogg phải mua một con vật để cưỡi với giá đắt
kinh người
XII – Phileas Fogg và các bạn mình mạo hiểm qua rừng Ấn Độ như thế nào và những
chuyện gì đã xảy ra từ đó
XIII – Vạn Năng một lần nữa chứng minh rằng số mệnh ủng hộ những người táo bạo
như thế nào
XIV – Phileas Fogg đi qua tất cả lưu vực kỳ lạ của sông Hằng mà không thèm ngắm
cảnh như thế nào
XV – Do đâu mà cái xắc bạc giấy còn nhẹ thêm vài ngàn livrơ nữa
XVI – Fix có vẻ chẳng biết gì cả về những chuyện người ta nói với ông như thế nào
XVII – Do đâu mà sinh chuyện này chuyện nọ trong chuyến đi từ Singapore đến Hồng
Kông
XVIII – Phileas Fogg, Vạn Năng, Fix, ai lo phận nấy chạy theo công việc của mình như
thế nào

XIX – Vạn Năng quá quan tâm đến ông chủ của mình và hậu quả từ đó sinh ra như
thế nào
XX – Fix bắt đầu giao du trực tiếp với Phileas Fogg như thế nào
XXI – Do đâu mà ông chủ tàu Tankadère suýt nữa mất toi món tiền thưởng hai trăm
livrơ
XXII – Trong hoàn cảnh nào Vạn Năng thấy rõ ngay cả ở những điểm đối chân vẫn
nên cẩn thận có ít tiền trong túi
XXIII – Cái mũi của Vạn Năng được kéo dài quá khổ như thế nào
XXIV – Cuộc vượt biển qua Thái Bình Dương mất bao nhiêu ngày
XXV – Cái nhìn thoáng qua về San Francisco trong một ngày mít tinh
XXVI – Chuyến đi trên đoàn tàu tốc hành tuyến đường sắt Thái Bình Dương diễn ra
như thế nào
XXVII – Vạn Năng theo học với tốc độ hai mươi dặm một giờ một giáo trình lịch sử
Mormon như thế nào
XXVIII – Vạn Năng không thể làm cho người ta nghe được tiếng nói của lẽ phải như
thế nào
XXIX – Câu chuyện kể về các loại sự cố chỉ xảy ra trên những tuyến đường sắt của
Liên bang
XXX – Phileas Fogg chỉ làm bổn phận của mình thôi như thế nào
XXXI – Ông tranh tra Fix đã đứng rất nghiêm chỉnh về phía lợi ích của Phileas Fogg
như thế nào
XXXII – Phileas Fogg mở một cuộc chiến đấu trực diện chống lại số phận không may
như thế nào
XXXIII – Phileas Fogg có thể đương đầu với mọi hoàn cảnh như thế nào
XXXIV – Ai tạo cho Vạn Năng cơ hội đặt ra một trò chơi độc địa nhưng có lẽ mới lạ
XXXV – Vạn Năng không để ông chủ phải ra lệnh đến hai lần như thế nào
XXXVI – Phileas Fogg lại được cao giá trên thị trường như thế nào
XXXVII – Cuối cùng Phileas Fogg chẳng được gì trong chuyến đi vòng quanh thế giới
này nếu không phải là hạnh phúc

LỜI GIỚI THIỆU
Năm 1863, khi cuốn tiểu thuyết Năm tuần trên khinh khí cầu của Jules Verne ra đời, dư
luận Pháp xôn xao trước một hiện tượng đặc biệt của đời sống văn học: sự xuất hiện một
thể loại tiểu thuyết mới, “tiểu thuyết khoa học”. Nhân vật chính là nhà khoa học
Fergusson đã chế tạo một khinh khí cầu có điều khiển cùng hai người cộng sự bay đi
thám hiểm vùng Trung Phi. Trước Jules Verne, năm 1852 một người Pháp là Henri
Giffard đã biểu diễn ở Paris một khinh khí cầu nhưng không chống nổi gió, phải cho khí
cầu lên lên xuống xuống để tìm những hướng gió thuận lợi trong các tầng khí quyển khác
nhau. Cuốn tiểu thuyết dựa trên những thành tựu khoa học đã đạt được, phóng tầm viễn
tưởng trên hai vấn đề: việc đi lại có điều khiển trên không và việc nghiên cứu miền Trung
Phi. Đoàn công tác của tiến sĩ Fergusson trong mấy tuần đã làm một công việc mà những
người trước phải làm trong nhiều năm. Ra đi từ Zanzibar – một hòn đảo bên bờ Ấn Độ
Dương – ngày 18/4/1862 đến ngày 23/4 đã ở trên nguồn sông Nil và ngày 24/5 bay ngang
Châu Phi đến các lãnh địa Pháp trên sông Senegal. Jules Verne tiên đoán đúng địa điểm
bắt nguồn của sông Nil và dự đoán cả tương lai phát triển của Châu Phi, một lục địa có
nhiều tài nguyên phong phú. Cuộc du hành đó là viễn tưởng. Nhưng Jules Verne “thôi
miên” độc giả đến nỗi nhiều người tin là có thật và tiến sĩ Fergusson là có thật.
Một năm sau, cuốn tiểu thuyết được dịch ra ở Nga với tên Cuộc du lịch bằng khinh khí
cầu qua Châu Phi (1864) và Saltykov-Chtchedrine là người đầu tiên nhiệt liệt ca ngợi nó
trên tập Người cùng thời.
Ngay từ những năm đầu xuất hiện trên diễn dàn văn học, Jules Verne đã cho xuất bản
liên tiếp bốn tiểu thuyết khoa học xuất sắc: Năm tuần trên khinh khí cầu (1863), Cuộc du lịch
vào trung tâm trái đất (1864). Những cuộc phiêu lưu của thuyền trưởng Hatteras (1864). Từ trái
đất lên mặt trăng (1865). Những cuốn truyện đó đưa ta đến “Cuộc viễn du kỳ lạ”, đến
vùng lục địa nhưng chưa mấy người thám hiểm, vào sâu trong lòng đất không ai tới
được, lên những miền hoang vắng đóng băng ở Bắc Cực, vào cả vực thẳm mênh mông
khủng khiếp của vũ trụ. Bằng những tác phẩm ấy, Jules Verne đã khẳng định vai trò của
tiểu thuyết khoa học như một thể loại văn học độc đáo có tác dụng giáo dục lớn trong
quần chúng, nhất là trong thanh niên.
Từ Jules Verne đến nay, tiểu thuyết khoa học mà cách gọi phổ biến này bây giờ là tiểu
thuyết khoa học viễn tưởng – đã nhanh chóng phát triển và Jules Verne được xem như
người đã có công lớn nhất đưa nó lên vị trí xứng đáng.

Jules Verne sinh ngày 8/2/1828 ở thành phố cổ Nantes, một trong những cảng lớn nhất
của nước Pháp nằm trên bờ sông Loire.

Nantes là thành phố của những người đóng tàu và những người đi biển. Nhà của
Jules Verne ở trên một hòn đảo giữa sông. Ở đấy, cậu bé Jules Verne đã lớn lên như trên
một con tàu đá bơi xuôi dòng sông Loire. Cậu thường ra khỏi nhà hòa vào đám người
đánh cá, say mê nghe những truyền thuyết cổ vùng Nantes và thả hồn theo những
chuyến đi xa trên biển. Trong nhà Jules Verne treo ảnh hai cụ tổ là một nhà hàng hải và
một ông chủ tàu. Bà mẹ của Jules Verne, bà Sophie Allote cũng là con một dòng họ những
nhà đi biển và đóng tàu.
Lòng ham mê du lịch thôi thúc đến nỗi có lần cậu bé bỏ nhà định đi xa. Đó là một
sáng mùa hè 1839, cậu bé mười một tuổi trốn theo một con tàu vượt biển đi Ấn Độ. Khi
phát hiện ra, gia đình liền đi một canô phóng nhanh hơn đuổi kịp và đưa cậu về nhà. Sau
này, khi Jules Verne đã đi khắp các bến bờ Châu Âu, Châu Mỹ, thì cái buổi vượt biển
không thành của năm mười một tuổi ấy vẫn là một kỷ niệm không bao giờ quên được.
Jules Verne là con một luật sư, được bố chọn cho theo nghề luật. Học trường trung
học Nantes, Jules Verne được giải nhì về tu từ học – tức nghệ thuật hùng biện – khiến
ông bố càng khẳng định “năng khiếu” cậu con trai sẽ nối dõi và làm vẻ vang cho nghề
nghiệp của mình. Chiều ý gia đình, học xong phần tú tài, Jules Verne lên Paris vào trường
Đại học Luật khoa.
Cậu thanh niên Jules Verne đến Paris vào năm 1848, khi không khí cách mạng đang
sôi sục ở thủ đô Pháp và ở nhiều nước Châu Âu. Trong gia đình, ông bố là một nhà bảo
hoàng kiên định và một tín đồ Gia-tô giáo nhiệt thành. Verne chưa biết gì về cách mạng.
Cuộc sống ở Paris đã mở cho cậu những chân trời mới. Paris đã đứng lên, dựng chiến lũy
trên đường phố, nhà vua chạy trốn ra nước ngoài, nước Pháp tuyên bố thành lập nền
cộng hoà… Jules Verne làm quen với nhiều thanh niên có tư tưởng cách mạng và với các
nhà hoạt động văn hóa nghệ thuật.
Verne đỗ luật, và một công việc ở văn phòng luật sư ở Nantes đang dành sẵn chờ anh,
nhưng chính lúc này anh quyết định một bước ngoặt. “Số phận đã buộc chặt con với Paris
– Jules Verne viết thư về Nantes. – Cái nghề duy nhất hấp dẫn con, mà con khao khát
vươn tới, là văn học”. Trong thư trả lời, ông bố bằng lòng để Verne quyết định lấy số
phận mình nhưng phải tự kiếm sống. Từ đấy anh không nhận được 100 phật lăng hàng
tháng của bố nữa. Anh nhấp nhận cảnh sống khó khăn với món tiền kiếm được mỗi tháng
50 phật lăng.
Ở Paris, Jules Verne làm quen với Alexandre Dumas cha, nhà viết tiểu thuyết nổi tiếng
mà anh coi là “Người cha đỡ đầu” của mình trong văn học. Anh làm việc rất căng thẳng,
vừa mê sân khấu và âm nhạc, vừa mê địa lý, thiên văn học, lịch sử, kỹ thuật và những
phát minh khoa học. Verne đang nghĩ xem làm thế nào để kết hợp được văn học với khoa
học. Vào giữa những năm 50 ông bố viết thư khuyên anh từ bỏ việc viết văn. Verne trả
lời: “Con không nghi ngờ tương lai của con. Đến năm ba mươi tuổi, con sẽ chiếm một vị
trí vững vàng trong văn học.” Điều tiên đoán đầu tiên đó trong cuộc đời Verne – cũng

như nhiều tiên đoán khoa học khác sau này của nhà văn – đã tỏ ra đúng đắn một cách kỳ
lạ. Đúng vào năm 1863, năm ông ba mươi lăm tuổi ra đời cuốn tiểu thuyết Năm tuần trên
khinh khí cầu như ta đã biết. Jules Verne trở thành một nhà văn nổi tiếng. Dumas – khi đọc
xong Năm tuần trên khinh khí cầu rất thích liền giới thiệu với Nhà xuất bản Hetzel. Jules
Verne ký hợp đồng với Hetzel nhận hàng năm đưa bản thảo ba cuốn sách (cỡ 160 trang
in).
Ngoài tiểu thuyết ông còn viết những loại sách khoa học như Địa lý nước Pháp có minh
họa (1868), Lịch sử những cuộc du lịch vĩ đại và những nhà du lịch vĩ đại (1878), Christophe
Colomb (1883). Những thành tựu chủ yếu của Jules Verne là những tiểu thuyết khoa học
viễn tưởng tập hợp trong bộ Những cuộc viễn du kỳ lạ được giải thưởng lớn của Viện Hàn
Lâm Pháp. Cho đến hết đời mình, Jules Verne đã viết trên dưới 80 tiểu thuyết chưa kể
những cuốn sách truyền bá khoa học, và nhiều bài thơ và 15 vở kịch, trong đó nổi lên
những tác phẩm như Năm tuần trên khinh khí cầu (1863), Những cuộc phiêu lưu của thuyền
trưởng Hatteras (1864), Cuộc du lịch vào trung tâm trái đất (1864), Từ trái đất lên Mặt trăng
(1865), Những đứa con của thuyền trưởng Grant (1867), Hai vạn dặm dưới biển (1869), Vòng
quanh Mặt trăng (1870). Vòng quanh thế giới trong 80 ngày (1873), Hòn đảo bí mật (1874),
Michael Strogoff (1876), Ấn Độ đen (1877), Người thuyền trưởng 15 tuổi (1878), Năm trăm triệu
người xứ Bégum (1879), Tia sáng xanh (1882), Quần đảo bốc lửa (1884), Robur người chinh
phục (1886).
Thành công của Jules Verne là kết quả của cả một quá trình tích luỹ và lao động không
mệt mỏi. Để viết được Những cuộc viễn du kỳ lạ, Jules Verne đã đi nhiều. Năm 1866 Verne
sắm một xuồng máy đánh cá cũ sửa lại thành một con tàu nhỏ có buồm, một thứ du
thuyền mang tên Saint-Michel. Vừa là chủ tàu, vừa là thuyền trưởng, mặt rám nắng,
người cứng cáp vì vận động. Verne đã sống và làm việc trên tàu Saint-Michel mà ông gọi
là “Căn phòng làm việc nổi” của ông. Chính trên tàu này, ngang dọc biển Manche, ông
đã viết Hai vạn dặm dưới biển. Về sau Jules Verne sắm những du thuyền khác mới hơn, tốt
hơn, đi xa hơn đưa ông đi Na Uy, Ai Len, Scotland, Biển Bắc, Biển Bantích, Địa Trung
Hải…
Sức lao động nghệ thuật của Jules Verne rất lớn. Có những ngày ông làm việc liền từ
sáng hôm trước đến mờ sáng hôm sau. Ông tự ví mình như “một con ngựa thồ chỉ nghỉ
ngơi ngay trong bộ yên cương của nó”. Có khi viết chưa xong tiểu thuyết này ông đã nghĩ
đến một tiểu thuyết khác, và đó là sự “nghỉ ngơi” đầy hứng thú của ông. “Cuộc đời tôi
kín đặc không còn chỗ cho sự buồn tẻ”, ông thường nói như vậy. Có lần ông tâm sự: “Khi
tôi không làm việc, tôi không cảm thấy mình sống nữa”. Thật vậy, một năm trước khi
mất, ông già 76 tuổi vẫn còn cho ra đời tác phẩm Người chủ Thế giới (1904).
“Đọc nhiều, đi nhiều, viết nhiều”, đó chính là tác phong lao động đã góp phần rất
quan trọng vào những thành công của Jules Verne.

***

Tiểu thuyết khoa học viễn tưởng ngày nay đã phát triển với một nhịp điệu chưa từng
thấy ở các nước công nghiệp với nhiều phương pháp, phong cách, thủ pháp khác nhau.
Với Jules Verne, điều quan tâm trước hết là kết hợp được khoa học chính xác với viễn
tưởng, và đây chính là một chỗ mạnh nổi bật của phong cách Jules Verne. Tài năng của
ông nhiều làm cho cái “viễn tưởng” mang bộ mặt của hiện thực, khiến người đọc cảm
thấy những điều tưởng như thần bí hay viển vông ấy hoàn toàn có thể giải thích được và
có thể thực hiện được bằng khoa học.
Trong Từ trái đất lên Mặt trăng, những hội viên Câu lạc bộ Đại bác, mà chủ tịch là
Barbicane, muốn phóng người lên mặt trăng phải tiến hành cả một quá trình tính toán
những số liệu khoa học chính xác chứ không phải “giả khoa học” tùy tiện: cấu tạo viên
đạn bằng gì, hình dáng, kích thước và sức nặng thế nào, lượng thuốc nổ bao nhiêu để có
được sáu tỉ lít khí ở dưới viên đạn truyền cho nó cấp độ ban đầu cần thiết 11.000 m/s, rồi
lại phải tính xem đặt đại bác ở đâu, bắn lúc nào để được lên Mặt trăng ngắn nhất, v.v…
Tất cả những cái đó đều là kiến thức khoa học thật sự. Nhà vật lý và thiên văn học Jules
Janssen, nhà toán học Henri Garcet, nhà toán học Joseph Bertrand, thư ký viện Hàn lâm
khoa học Pháp đã giúp Jules Verne sửa chữa lại những con tính và kiểm tra sự chính xác
của những đường Parabol và Hypebol, xác định hành trình của viên đạn đại bác bác từ
trái đất lên mặt trăng… Khi viết Hòn đảo bí mật, Jules Verne được sự giúp đỡ của nhà Địa
lý học Gabriel Marcel, nhưng để viết tác phẩm viễn tưởng này bản thân Verne cũng phải
“đi thực tế” ở các nhà máy, nghiên cứu kỹ thuật sản xuất hóa chất mà kỹ sư Cyrus Smith
áp dụng với quy mô nhỏ hơn trên đảo Lincoln. Viết Ấn Độ đen ông xuống hầm mỏ quan
sát lao động của người thợ mỏ và cách khai thác than. “Ở Jules Verne nhà văn và nhà
khoa học là một”1.
Trên cơ sở hiện thực và khoa học ấy, bốc cao lên tinh thần lãng mạn chinh phục thiên
nhiên của Jules Verne. Dựa chắc vào những chân lý những quy luật khoa học, ông đã
tung cánh cho những tưởng tượng và mơ ước hết sức táo bạo. Tác phẩm Từ trái đất lên
Mặt trăng của ông đã góp phần ảnh hưởng đến Tsiolkovski, người đặt nền móng cho
khoa du hành vũ trụ hiện nay.
Nói đến phương pháp sáng tác thể loại khoa học viễn tưởng, các nhà nghiên cứu
thường xác định một số đặc trưng của nó như “Cái Lạ”. Những tiểu thuyết khoa học viễn
tưởng của Jules Verne vận dụng “Cái Lạ” đến cao độ. “Cái Lạ” ở đây chính là cái viễn
tưởng của khoa học, cái sáng tạo mới của trí tuệ của con người. Nó đi vào truyện, vừa là
một yếu tố nội dung, vừa là một yếu tố nghệ thuật được Jules Verne sử dụng rất linh
L. A. Zenkevich và E. Brandis: Lời giới thiệu Hai vạn dặm dưới biển – Hai vạn dặm dưới biển, tập 1 (Lê Anh
dịch). Nxb Kim Đồng. 1975. trang 3.
1

hoạt. Điểm đặc biệt của Jules Verne là: đối với tất cả những “Cái Lạ” ấy cuối cùng nhà
văn đều giải thích bằng khoa học, và từ đó tạo nên lòng tin mãnh liệt vào khoa học kỹ
thuật. Khi nói về tài tiên đoán của Jules Verne nhiều người cho rằng ông đã có một “trực
giác thiên tài”. Chiếc tàu ngầm Nautilus đi hai vạn dặm dưới biển qua tưởng tượng của
ông để rồi mười năm sau có chiếc tàu ngầm thật của kỹ sư Robert.2 Và điều thú vị là chiếc
tàu ngầm thật này dường như được làm ra theo mẫu chiếc tàu ngầm tưởng tượng của
ông. Vào thời ấy chưa có đèn điện và điện chưa phải là năng lượng chủ yếu của công
nghiệp, nhưng tàu ngầm Nautilus đã dùng điện để thắp sáng và quay tít chân vịt, tạo ra
tốc độ gấp đôi tốc độ nhanh nhất của những tàu biển bấy giờ. Nhà du hành vũ trụ Mỹ
Frank Borman lái tàu Apollon IX nhận thấy tàu của anh cũng có kích thước và trọng
lượng như Jules Verne tính và cũng hạ cánh xuống nước cách điểm hạ cánh trong tiểu
thuyết có 4km (trong tiểu thuyết viên đạn qua tàu rơi xuống Thái Bình Dương cách bờ
400 km ở tọa độ 27°7 Bắc và 41°37 Tây theo kinh tuyến Washington, ở đó nó được một
tàu biển vớt lên). Frank Borman còn kể khi vợ anh đọc xong Từ trái đất lên Mặt trăng, chị
tỏ ra lo ngại cho số phận của chồng, vì cuốn tiểu thuyết dừng lại ở một tình thế rất hiểm
nghèo cho những người đang bay trong vũ trụ. Anh khuyên chị đọc tiếp Vòng quanh Mặt
trăng (quyển II của tác phẩm bộ hai này), và cuốn sách đã làm chị yên lòng, vì viên đạn
toa tàu lại quay về trái đất.
Thật ra cái gọi là “tài tiên đoán” hoặc “trực giác thiên tài” của Jules Verne cũng chẳng
có gì thần bí. Đúng hơn, nên xem ông là một con người của thời đại, nhạy bén với những
phát hiện khoa học mà ông quan tâm theo dõi thường xuyên và tỉ mỉ: ông đã chuyển vào
tác phẩm những thành tựu của các nhà bác học thời đại ông đồng thời nối tiếp những
thành tựu ấy bằng một sự ngoại suy minh mẫn. Nhà bác học Nga Mendeleïev cũng ca
ngợi Jules Verne là “một thiên tài khoa học”. Tinh thần khoa học cho đến nay vẫn là một
điểm tựa chủ yếu của khoa học viễn tưởng. Không có yếu tố khoa học và phương pháp
khoa học không có khoa học viễn tưởng.
Tiểu thuyết khoa học viễn tưởng cũng không thể tách rời những vấn đề xã hội, những
tư tưởng nhân văn. Những nhân vật chính của Jules Verne là những con người của khoa
học, khao khát hiểu biết và có năng lực hành động, đồng thời lại là những phẩm chất cao
quý, ngay thẳng, chân thành, giàu tình thương yêu. Điển hình là Phileas Fogg, một “tấm
lòng vàng” sẵn sàng nhận hy sinh về mình để cứu người bị nạn (Vòng quanh thê giới trong
80 ngày); là Barbicane, Nicholl, Maston trước tham gia chiến tranh giải phóng nô lệ, khi
chiến tranh kết thúc đã cải tạo cái vũ khí giết người thành vũ khí khoa học chinh phục vũ
trụ (Từ trái đất lên Mặt trăng); là thuyền trưởng Nemo đã gửi những kho tàng dưới đáy
biển của mình cho các phong trào khởi nghĩa.
2
Người viết có lẽ nhầm lẫn. Tàu Nautilus của Robert Fulton (1800) ra đời sớm hơn rất lâu Nautilus của Jules
Verne (1870), và Verne cũng công nhận rằng cái tên Nautilus ông đặt dựa theo con tàu của Robert. Tạo hình tàu lấy
từ nhiều nguyên mẫu khác nhau, ngoại hình giống với USS Alligator (1862) còn nội thất giống với Plongeur (1863).
– Tornad

Verne là một nhà văn có tư tưởng dân chủ và nhân đạo. Ông đã giao du với những
nhà báo và nhà hoạt động chính trị nổi tiếng như Paschal Grousset, thành viên của Quốc
tế Cộng sản. Louise Michel, “cô gái đỏ” của Công xã Paris. Năm 1888, tại Amiens thành
phố quê hương vợ, nơi ông đã sống từ năm 1872. Verne nộp đơn ứng cử vào Hội đồng
thành phố trong danh sách những người “cực đỏ”. Ông tuyên bố mặc dầu ông không
tham gia đảng phái nào nhưng người xã hội chủ nghĩa vẫn gần gũi với ông hơn cả.
Jules Verne đã chinh phục tâm hồn người đọc không phải chỉ bằng những kiến thức
của một trí tuệ thiên tài mà bằng cả một tài năng nghệ thuật điêu luyện. Thật vậy, tài
năng nghệ thuật đã làm cho những tiểu thuyết khoa học viễn tưởng của ông có một sức
hấp dẫn đặc biệt. Tolstoï rất ham đọc Jules Verne và có thói quen mỗi chiều đọc cho các
con nghe một hoặc hai chương trong một cuốn tiểu thuyết mới của Verne. Ông khen
“Verne có biệt tài trong nghệ thuật tạo dệt tình tiết”3. Thiên hướng của “những cuộc viễn
du kỳ lạ” dễ ngả về loại văn ký sự du ký. Nhưng ở Jules Verne những trang miêu tả
phong tục cảnh vật, những tài liệu và số liệu nhằm mục đích truyền bá kiến thức khoa
học và kích động lòng ham hiểu biết của người đọc đã nhập hẳn vào cấu trúc tiếu thuyết
và đem lại cho thể loại khoa học viễn tưởng một điều căn bản là “hiệu quả tiểu thuyết”4.
Tài năng viết chuyện của Jules Verne bao hàm nhiều yếu tố kết hợp mật thiết với
nhau. Chính sự hiểu biết rộng lớn đã nâng cao khả năng hư cấu và tạo ra nhiều tình tiết
độc đáo dẫn dắt cốt chuyện phát triển. Trong cuộc viễn du Vòng quanh thế giới trong 80
ngày, ở chặng vượt biển cuối cùng nếu Phileas Fogg không biết con đường tắt của ngành
bưu vụ Mỹ từ Queenstown qua Dublin đến Liverpool thì ông sẽ ra sao trên con tàu đã bị
phá trụi? Có lẽ phải nhìn trong tổng thể mới hiểu hết được tài năng của Jules Verne: “tầm
hiểu biết rộng lớn và tư tưởng táo bạo của ông, trí tưởng tượng không bao giờ cạn và
những hư cấu độc đáo của ông, tài năng truyền bá khoa học và kể chuyện của ông, chất
“u mua”5 đầy sức sống và lối diễn đạt giản dị của ông, đó là những phẩm chất lớn nhất
của các tác phẩm của Jules Verne”6.
Nhiều nhà nghiên cứu và nhà văn lớn đã đánh giá cao tài năng nghệ thuật của Jules
Verne. Họ nói: “Verne là một nghệ sĩ sâu sắc quá, bí mật quá, mới quá”7. “Cần phải nhắc
lại rằng Verne rất quan tâm đến các vấn đề hình thức, đã luyện được một phong cách
thích hợp với mình và làm cho khoa học tham dự như một yếu tố và một chỗ dựa của
tính trữ tình”8. Khi giáo sư Zinger, nhà vật lý học nổi tiếng, đến thăm Tolstoï ở Iasnaïa
Poliana năm 1891, Tolstoï say sưa nói: “Những tác phẩm của Jules Verne thật tuyệt duyệt!

Eugène Brandis, Jules Verne ở Nga và Liên Xô, tạp chí Lettres sovietiques số 230-1978, Tr.177.
Theo báo Châu Âu (Europe số tháng 8-9 năm 1977).
5
Từ mượn tiếng Pháp, humour: dí dỏm, hài hước. – Tornad
6
L. A. Zenkevich và E. Brandis: Lời giới thiệu Hai vạn dặm dưới biển – Hai vạn dặm dưới biển, tập 1 (Lê Anh
dịch). Nxb Kim Đồng. 1975. trang 3.
7
Raymond Russell ý kiến, trích trong Encyclopædia Universalis.
8
Marc Soriano – Encyclopædia Universalis tập 16, Paris 1968, tr.708.
3
4

Tôi đã đọc từ tuổi mới trưởng thành và mặc dầu vậy tôi vẫn nhớ tôi say mê chúng biết
chừng nào… Và nếu như anh biết Tourgueniev hào hứng nói về ông ta thế nào! Thật tình
mà nói tôi chưa thấy Tourgueniev say mê một nhà văn nào đến như Jules Verne”9. Độc
giả ham thích Verne từ viện sĩ hàn lâm, các nhà bác học và nhà văn lớn đến quần chúng
đông đảo các nước. Một lần du lịch qua Ý, để khỏi bị chú ý. Jules Verne ở khách sạn với
cái tên giả Prudent Allotte10. Nhưng ở Venice không biết vì sao bị lộ, quần chúng tập hợp
dưới khách sạn để chào mừng Jules Verne. Một cuộc diễu hành cầm đuốc có đốt pháo
hoa diễn ra với khẩu hiệu sáng lấp lánh: “Evviva Giulio Verne!”11. Đứng trên bao lơn,
nhà văn cảm động chào những người dân Ý đã biểu lộ tình cảm nồng nhiệt với ông12.
Jules Verne là một trong những nhà văn được đọc nhiều nhất trên thế giới. Theo thông
kê của UNESCO (Ủy ban giáo dục, khoa học văn hóa Liên Hợp Quốc). Jules Verne là một
trong số tác giả được dịch nhiều nhất trên thế giới hiện nay.
Từ xưa Jules Verne đã là đối tượng của bao bài nghiên cứu và sách chuyên khảo, luận
văn tiến sĩ. Tham gia nghiên cứu Jules Verne có cả những nhà khoa học tự nhiên như nhà
bác học nguyên tử Pháp Charles-Noël Martin với luận văn tiến sĩ văn học của ông. Ở
Pháp đã thành lập nhiều tổ chức nghiên cứu Jules Verne “Hội Jules Verne”, “Trung tâm
Đại học nghiên cứu Jules Verne”, “Trung tâm nghiên cứu Jules Verne của Thư viện thành
phố Nantes”, “Nhà bảo tàng Jules Verne” ở Nantes… Những tổ chức ấy thu thập, truyền
bá, xuất bản, những tài liệu thông tin, những công trình nghiên cứu về Jules Verne, những
thư từ trao đổi của Jules Verne về các tác phẩm của mình. Và năm 1978, theo quyết định
của Hội đồng Hòa bình Thế giới, toàn thế giới đã kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Jules
Verne người cha đẻ của nền tiểu thuyết khoa học viễn tưởng hiện đại.
Vòng quanh thế giới trong 80 ngày là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của Jules
Verne. Đây là một cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng. “Viễn tưởng” ở chỗ nó đi trước
thời gian, nó thực hiện một điều chưa thực hiện được. Bởi vì trước kia các nhà du hành
phải đi vòng quanh trái đất mất 300 ngày: thời Jules Verne với những phương tiện mới
như tàu hỏa, tàu thuỷ… có tờ báo đã thử làm chuyện vui, tính toán các chặng đường cộng
lại thành 80 ngày. Tuy nhiên đó mới chỉ là một “thời gian lý thuyết”, bằng những tính
toán sít sao trên giấy. Trên thực tế sẽ vấp phải hàng ngàn vụ bất trắc do tổ chức giao
thông còn bấp bênh và những vụ cướp tàu thường xảy ra ở nhiều vùng hoang vu lạc hậu,
do những tai nạn tàu xe trục trặc máy móc, do những trận giông bão và sương mù trên

Eugène Brandis – Jules Verne ở Nga và Liên Xô, tạp chí Lettres sovietiqué số 230 – 1978, tr.179.
Prudent Allotte là tên bác, cũng là cha đỡ đầu, của Jules Verne. Ông là người có vị trí đặc biệt với Verne và
thường xuất hiện thấp thoáng trong các sáng tác của nhà văn.
11
Tiếng Ý, nghĩa là “Hoan hô Giulio Verne!” Evviva là hoan hô, Giulio là phiên bản tiếng Ý của tên thánh Jules.
– Tornad
12
Eugène Brandis – Jules Verne được khám phá một lần nữa trong tập Văn học thiếu nhi tiếng Nga, Nxb Văn học
thiếu nhi, 1975, tr.176.
9

10

biển, v.v… Thế nhưng Phileas Fogg – nhân vật chính của tác phẩm – dám đánh cuộc đi
vòng quanh thế giới trong thời hạn ấy.
Qua chuyện này Jules Verne khẳng định sức mạnh của ý chí tinh thần khoa học và
những phẩm chất cao quý khác của con người nuôi dưỡng trong chúng ta niềm tin ở khả
năng con người: làm chủ thiên nhiên.
Dọc đường, Jules Verne có nhận xét khá tinh tế về một số nét nổi bật của các địa
phương. Qua Trung Quốc, ông lưu ý những nét trì trệ của “vương quốc thiên triều”. Qua
Nhật, ông để ý những nét của một dân tộc đang lớn lên và sự phát triển mạnh mẽ của
ngành quân sự là “cái nghề được trọng vọng ở Nhật”. Qua Mỹ, cái vùng đất mới mà đã
có thời dân tứ chiếng đổ xô đến tìm vàng, đánh bạc với “nắm vàng bột tay này, khẩu
súng lục tay kia”. Và bây giờ là đất của các nhà doanh nghiệp, đất của chủ nghĩa tư bản
trẻ tuổi đang phát triển, ông nêu bật “chất Ianki”13 tích cực, khoa học, táo bạo trong hành
động thực tiễn nhưng ngạo mạn và hỗn độn. Ở đó người ta dám liều và thích thú cho xe
lửa phóng qua chiếc cầu hư nát thật nhanh để “tốc độ nuốt trọng lượng”, ở đó người ta
họp mít tinh đánh nhau túi bụi để bầu một vị “quan tòa hòa giải”!…
Nhưng cái “hiệu quả tiểu thuyết” tạo ra sức hấp dẫn lớn nhất của tác phẩm này là ở
tính cách nhân vật chính Phileas Fogg và các tình tiết tạo dệt quanh chuyến đi vòng quanh
thế giới của ông ta. Qua nhân vật Phileas Fogg, Jules Verne muốn nêu lên một kiểu người
của khoa học, của lý trí, có đầu óc tổ chức chặt chẽ và tính chính xác đến từng chi tiết của
cuộc sống, có tính trầm tĩnh, gan góc, quyết đoán, làm chủ được mình và mọi hoàn cảnh,
đồng thời sau cái vẻ lạnh lùng của lý trí ấy lại là một tấm lòng nhân hậu…
Lúc ra mắt bạn đọc lần đầu ở Pháp tiểu thuyết Vòng quanh thế giới trong 80 ngày đăng
rải rác nhiều kỳ trên báo, được dư luận đặc biệt chú ý ngay và từ trang giấy nó đi vào đời
sống lúc nào không biết. Khi đăng tới cuối truyện, lúc Phileas Fogg chỉ còn cách Đại Tây
Dương nữa là về tới đích, thì những bức điện của các hãng vận tải đường biển Mỹ gửi
tới tấp đến tác giả, hứa tặng những món tiền khổng lồ nếu Phileas Fogg chọn con tàu của
hãng họ để đi chặng cuối cùng về nước. Jules Verne đành cho Phileas Fogg mua riêng
một con tàu nhỏ vượt Đại Tây Dương. Cuốn tiểu thuyết này, Tolstoï đọc cho các con
nghe, hấp dẫn đến nỗi nhà văn vừa đọc vừa minh họa bằng hình vẽ. (Hiện nay còn lưu
lại 17 bức tranh của Tolstoï vẽ bằng bút và mực đen minh họa cuốn tiểu thuyết)14.
Nikolaïevitch Ostrovski, nhà văn thân thuộc của thanh niên, tác giả Thép đã tôi thế đấy,
cho biết những cảm giác thời niên thiếu của mình khi đọc Jules Verne: “Ông không chỉ là
một vị cứu tinh của tuổi thơ tôi, đối với tôi ông còn là một cái gì lớn hơn thế!… Những
phát minh kỳ diệu của Jules Verne đã chiếm một vị trí khác thường trong trái tim tôi! Tôi
13
Yankee, người Mỹ. Từ này từng mang nghĩa miệt thị dành cho người Mỹ thuộc Liên bang miền Bắc trong cuộc
nội chiến Mỹ. Tuy nhiên, khi cuộc chiến kết thúc nó không còn mang nghĩa đó nữa. – Tornad
14
Trong cuốn Ba cuộc đời của Jules Verne (Kirill Andreyev) M. 1956 (tiếng Nga: Три жизни Жюля Верна —
Кирилл Андреев) có in một số tranh như thế của Tolstoï.

đã xúc động biết bao khi đọc những tập sách dày của ông và đau khổ rằng sớm hay muộn
rồi tôi cũng phải đọc đến chỗ kết thúc”15.
Trong thời đại khoa học và kỹ thuật này, có lẽ nền văn học của ta cũng phải suy nghĩ
nhiều hơn nữa về “hiện tượng Jules Verne”. Chúng ta rất cần những tác phẩm văn học,
cả sáng tác và dịch, thông qua hình thức hấp dẫn của tiểu thuyết khoa học, khích lệ ở
thanh niên tinh thần yêu khoa học kỹ thuật, dám ước mơ, tìm tòi, dám khát vọng hiểu
biết và chinh phục thiên nhiên. Cuốn sách của Jules Verne ra mắt bạn đọc với lòng mong
muốn đáp ứng được phần nào yêu cầu chính đáng đó.

DUY LẬP

15

Eugène Brandis: Jules Verne ở Nga và Liên Xô, tạp chí Lettres sovietiqué, số 230 – 1978, tr.180.

I – Phileas Fogg và Vạn Năng nhận nhau làm chủ và tớ như thế
nào
Vào năm 1872 ngôi nhà số 7 phố Saville, bên công viên Burlington – ngôi nhà tại đó
Sheridan đã tạ thế năm 1814 – là nơi ở của ngài Phileas Fogg một trong những hội viên
kỳ dị nhất và đặc biệt nhất của “Câu lạc bộ Cải cách Luân Đôn” mặc dầu ông ta vẫn có
vẻ cố gắng không làm gì để mọi người chú ý.
Vậy là kế vị cho một trong những nhà hùng biện lớn nhất làm vinh dự cho nước Anh
là ông Phileas Fogg này, một nhân vật bí hiểm mà người ta không biết gì ngoài cái điều
đó là một con người rất hào hoa phong nhã và là một trong những nhà quý phái điển trai
nhất của xã hội thượng lưu Anh.
Người ta bảo ông t...