HOW TO TALK SO KIDS WILL LISTEN
AND LISTEN SO KIDS WILL TALK.
Copyright © 1980 by Adele Faber and Elaine Mazlish.
Xuất bản theo hợp đồng chuyển nhượng bản quyền giữa Scribner, a Division of
Simon & Schuster, Inc. và Công ty TNHH Sách Phương Nam.
Bản quyền bản tiếng Việt © Công ty TNHH Sách Phương Nam, 2010. theo bản
in lần thứ 20 tại Mỹ
Mọi sao chép, trích dẫn phải có sự đồng ý bằng văn bản của Công ty TNHH
Sách Phương Nam

LỜI CẢM ƠN
Ebook miễn phí tại : www.SachMoi.net
Chúng tôi chân thành gửi lời cảm ơn tới:
Leslie Faber và Robert Mazlish, cố vấn thường trực của chúng tôi, những
người luôn ở cạnh chúng tôi với những lời cổ vũ và tư duy mới.
Carl, Joanna, và Abram Faber; Kathy, Liz và John Mazlish, những nguồn
vui của chúng tôi, chỉ bằng cách các con là chính mình.
Kathy Menninger, người hỗ trợ đánh máy văn bản với sự chú ý cẩn thận đến
từng chi tiết.
Họa sĩ Kimberly Coe, người tạo nên hình hài cho những nhân vật của chúng
tôi từ những phác thảo ban đầu mà thoạt nhìn chúng tôi đã cảm ngay.
Robert Markel với sự ủng hộ và chỉ dẫn trong những giờ phút khủng hoảng.
Gerald Nierenberg, người bạn hào phóng với những lời khuyên giàu kinh
nghiệm và tính chuyên môn.
Những phụ huynh tham gia các chương trình hội thảo của chúng tôi, với
những góp ý nghiêm khắc nhất, cả trực tiếp lẫn qua thư từ.
Ann Marie Geiger và Patricia King, luôn tận tâm bất cứ khi nào chúng tôi
cần.
Jim Wade, biên tập viên của chúng tôi, người luôn khắt khe về chất lượng,
người mà chúng tôi cảm thấy sung sướng khi làm việc cùng.
Và nhất là tiến sĩ Haim Ginott, người giới thiệu cho chúng tôi những
phương pháp mới về giao tiếp với trẻ em. Một người luôn đau đáu với mục tiêu

“không được để một vết xước nào lên tâm hồn con trẻ”. Khi ông qua đời, trẻ em
thế giới mất đi một người thầy vĩ đại.

THƯ GỬI ĐỘC GIẢ
Thưa quý vị,
Điều sau cùng chúng tôi từng nghĩ tới là viết sách “bí kíp” về những kỹ năng
giao tiếp với con cái dành cho phụ huynh. Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái
vốn là vấn đề mang tính chất cá nhân và riêng tư. Chúng tôi có cảm giác rằng ý
tưởng hướng dẫn mọi người cách nói chuyện như thế nào trong mối quan hệ
gần gũi mật thiết ấy, quả tình, nghe có vẻ không xuôi tai cho lắm.
Trong quyển sách đầu tiên của mình, Giải phóng cha mẹ/Giải phóng con cái ,
chúng tôi đã cố gắng không thuyết giảng hay chỉ giáo, mà chúng tôi kể những
câu chuyện. Những năm tham gia hội thảo với nhà tâm lý học trẻ em, tiến sĩ
Haim Ginott, đã ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc đời chúng tôi. Chúng tôi chắc
chắn rằng nếu chỉ kể những câu chuyện về những kỹ năng mới đã thay đổi cách
chúng tôi đối xử với con cái của chính mình như thế nào, thì có lẽ độc giả sẽ
nắm bắt được tinh thần ẩn sau những kỹ năng ấy và được khuyến khích ứng
biến những phương pháp của chính họ.
Ở mức độ nào đó thì chúng tôi đã đạt được hiệu quả đúng như thế. Nhiều
phụ huynh viết thư cho chúng tôi, tự hào kể những thành tựu họ đạt được ở
nhà nhờ đọc về những kinh nghiệm của chúng tôi. Nhưng có những lá thư
mang chung một nội dung khẩn cầu: Họ muốn có một quyển sách thứ hai, một
quyển sách gồm “những bài học”... “những bài luyện”... “những kinh nghiệm
đúc kết”... “những ghi nhớ”... một loại tài liệu nào đó khả dĩ giúp họ học những
kỹ năng theo từng-bước-một.
Chúng tôi cân nhắc lời đề nghị này rất lâu, nhưng cảm giác phản kháng ban
đầu cứ hiển hiện khiến chúng tôi tạm đặt ý nghĩ ấy qua bên. Mặt khác, chúng
tôi bận rộn với những chương trình hội thảo để chuẩn bị cho vòng lưu thuyết
của mình.

Trong những năm sau đó, chúng tôi đi khắp đất nước, tổ chức hội thảo cho
phụ huynh, giáo viên, hiệu trưởng, nhân viên bệnh viện, thanh thiếu niên,
những người làm công tác xã hội phụ trách việc chăm sóc trẻ em. Bất cứ nơi
nào chúng tôi đến, mọi người đều chia sẻ với chúng tôi những kinh nghiệm
riêng tư của họ – với những phương pháp thông tin liên lạc mới, những nghi
ngờ, thất vọng, những bầu nhiệt huyết của họ. Chúng tôi biết ơn họ đã phóng
khoáng mở lòng chia sẻ và học hỏi từ tất cả họ. Cặp hồ sơ của chúng tôi luôn
dày lên với những tài liệu mới, thú vị.
Đồng thời những cánh thư vẫn không ngớt gửi về cho chúng tôi, không chỉ
từ nước Mỹ, mà còn từ Pháp, Canada, Israel, New Zealand, Philippines, Ấn Độ.
Bà Anagha Ganpule từ New Delhi viết: “Có nhiều vấn đề mà tôi muốn được
nhờ quý vị tư vấn... Vui lòng cho tôi biết tôi có thể làm gì để nghiên cứu chiều
sâu của đề tài này. Tôi đã lâm vào ngõ cụt. Những phương pháp cũ đều không
thích hợp với tôi, trong khi tôi không biết những kỹ năng mới. Vui lòng giúp
tôi tháo gỡ vấn đề này.”
Chính nội dung của lá thư đó đã lay động chúng tôi.
Chúng tôi bắt đầu suy nghĩ lại về khả năng viết một quyển sách “bí kíp”.
Càng bàn luận về ý tưởng này, chúng tôi càng thấy thoải mái với nó. Tại sao lại
không có một quyển “bí kíp” với những bài tập cho phụ huynh có thể tự học
những kỹ năng mới mà họ muốn biết?
Tại sao lại không có một quyển sách mang lại cho phụ huynh cơ hội luyện
tập những gì họ đã học theo tốc độ tùy ý họ, luyện một mình hay cùng luyện
với bạn bè họ?
Tại sao lại không có một quyển sách với hàng trăm ví dụ, mẩu đối thoại hữu
ích để phụ huynh có thể ứng dụng ngôn ngữ mới này vào phong cách cá nhân
của họ?
Tại sao lại không có một quyển sách có tranh minh họa, chỉ ra những kỹ

năng hành động, để những phụ huynh bận rộn có thể liếc nhìn hình ảnh rồi tự
cung cấp cho mình một “lớp bồi dưỡng nghiệp vụ”.
Chúng tôi đã cá nhân hóa quyển sách này. Chúng tôi nói về những kinh
nghiệm của chính mình, trả lời những câu hỏi phổ biến nhất, lồng vào những
câu chuyện và những kiến thức mới mà phụ huynh trong những nhóm hội thảo
đã chia sẻ với chúng tôi trong sáu năm qua. Nhưng, quan trọng nhất, chúng tôi
luôn tâm niệm mục tiêu lớn hơn của mình: Không ngừng tìm kiếm những
phương pháp khẳng định phẩm giá và lòng tự trọng của cả phụ huynh lẫn con
cái.
Bất giác những ngại ngần về việc viết một quyển “bí kíp” trong chúng tôi
biến mất. Mỗi ngành khoa học hay nghệ thuật đều có những sách dạy kỹ năng.
Vậy thì tại sao phụ huynh, những người muốn nói sao cho con cái họ chịu nghe
và nghe sao cho con cái họ chịu nói, lại không có?
Một khi đã quyết định, chúng tôi nhanh chóng bắt tay vào viết. Chúng tôi
hy vọng kịp gửi tặng một bản sách cho bà Ganpule ở New Delhi trước khi các
con bà kịp lớn khỏi vòng tay của bà.
Adele Faber và Elaine Mazlish

S Ử DỤNG QUYỂN SÁCH NÀY NHƯ THẾ
NÀO
Chúng tôi nghĩ mình thật đường đột nếu chỉ cho người khác về cách đọc
sách như thế nào (nhất là khi cả hai chúng tôi vốn hay đọc sách từ giữa quyển
hoặc thậm chí đọc giật lùi). Nhưng vì đây là sách do chúng tôi viết ra, nên
chúng tôi muốn chia sẻ với quý vị chúng tôi nghĩ nó nên được xử lý bằng cách
nào. Sau khi quý vị lật nhanh qua các trang, liếc nhìn những hình minh họa và
có được những cảm nhận về nó, hãy bắt đầu với Chương 1. Quý vị đọc tới đâu
hãy thật sự làm những bài tập tới đó. Cần cưỡng lại cám dỗ muốn nhảy cóc qua
những bài tập để đọc tới những “phần hay”. Nếu có bạn thân thiết cùng làm bài
tập thì còn gì bằng. Chúng tôi hy vọng quý vị sẽ nói chuyện, tranh luận và bàn
thảo đầy đủ chi tiết những câu trả lời của quý vị.
Chúng tôi cũng hy vọng quý vị sẽ viết những câu trả lời của mình ra để
quyển sách này trở thành bản lưu trữ cá nhân của quý vị. Hãy viết gọn gàng, dễ
đọc; cứ thay đổi ý kiến, có thể gạch chéo hoặc tẩy bỏ. Nhưng quan trọng là hãy
viết ra.
Hãy đọc quyển sách thật chậm rãi. Chúng tôi đã phải mất hơn mười năm
mới vỡ lẽ ra những ý tưởng được trình bày trong quyển sách này. Chúng tôi
không đề xuất quý vị cũng phải mất ngần ấy năm để đọc nó, nhưng nếu những
phương pháp được đề xuất ở đây có ý nghĩa với quý vị thì quý vị có thể muốn
thực hiện sự thay đổi nào đó, và thay đổi mỗi lần từng chút một tất sẽ dễ dàng
hơn. Sau khi quý vị đọc xong mỗi chương, hãy đặt quyển sách qua bên, cho
mình một tuần để hoàn tất những bài tập rồi hẵng đọc tiếp. (Quý vị có thể nghĩ
“Với hằng hà sa số việc khác đang cần phải làm, điều cuối cùng tôi cần trên đời
này là bài tập!” Tuy nhiên, kinh nghiệm nói với chúng tôi rằng chỉ có kỷ luật
mới biến những kỹ năng thành hành động (cần phải học đi đôi với hành) và

việc lưu giữ những kết quả sẽ giúp cho những kỹ năng được đề cập trong quyển
sách này trở thành thực chất con người quý vị.
Cuối cùng, về vấn đề đại từ nhân xưng. Chúng tôi sẽ luân phiên dùng xen kẽ
những đại từ nhạy cảm như “nó”, “cậu ấy”, “cô bé ấy”, “ông ấy”, “bà ấy” khi ám
chỉ giới tính nam hay nữ của các nhân vật trong các câu chuyện kể. Hy vọng
chúng tôi không thiên vị giới tính nào cả.
Rất có thể quý vị cũng tự hỏi tại sao quyển sách này được viết bởi hai người
nhưng phần lớn lại được trình bày dưới dạng quan điểm của một người. Đó là
cách chúng tôi giải quyết vấn đề nhàm chán để khỏi cứ phải liên tục chỉ ra rằng
đó là kinh nghiệm của ai. Chúng tôi thống nhất, xưng “Tôi” dễ dàng hơn là cứ
phải nói rõ “Tôi, Adele Faber...” hay là “Tôi, Elaine Mazlish...” Coi như để tăng
phần thuyết phục của những ý tưởng trong quyển sách này, chúng tôi đồng
lòng có tiếng nói chung. Cả hai chúng tôi đều đã thấy những phương pháp giao
tiếp này hữu hiệu với gia đình chúng tôi và với hàng ngàn gia đình khác. Bây
giờ chúng tôi vô cùng sung sướng chia sẻ chúng với quý vị.
“Tất cả những gì chúng ta được ban tặng chính là
khả năng tự làm cho mình điều này hay điều khác.”
JOSE ORTEGA Y GASSET

“Tất cả những gì chúng ta được ban tặng chính là khả năng tự làm cho mình
điều này hay điều khác”
JOSE ORTEGA Y GASSET

1 - GIÚP CON CÁI XỬ LÝ NHỮNG CẢM
XÚC CỦA CHÚNG
PHẦN I
TRƯỚC KHI CÓ CON, tôi là một phụ huynh tuyệt vời. Tôi là một chuyên gia
chuyên lý giải tại sao tất cả mọi người luôn gặp vấn đề rắc rối với con cái. Rồi thì
đến khi tôi có ba đứa con. Sống với đám con thật sự của mình có thể khiến ta
trở nên mất tự tin. Dù sáng sáng tôi đều tự nhủ “Hôm nay thế nào cũng sẽ khác
mà”, nhưng sáng nào cũng là một sự biến thiên của sáng hôm trước. “Mẹ múc
cho nó nhiều hơn con!”... “Cái tách này màu hồng. Có muốn cái tách xanh da
trời cơ”... “Bột yến mạch gì mà trông 'muốn ói'”. “Nó thụi con kìa, mẹ”... “Con
thụi nó hồi nào!”... “Con không về phòng. Mẹ không phải là bà chủ mà sai
khiến được con!”
Rốt cuộc chúng “quay” cho tôi bơ phờ. Và mặc dù đó là điều cuối cùng tôi
từng mơ mình sẽ làm, tôi gia nhập một nhóm phụ huynh. Nhóm gặp mặt tại
trung tâm hướng dẫn nuôi dưỡng trẻ em địa phương do nhà tâm lý học, tiến sĩ
Haim Ginott chủ trì. Buổi gặp gỡ thật thú vị và gợi mở. Đề tài thảo luận là “Cảm
xúc của trẻ” và hai giờ trôi qua cái vèo. Tôi về nhà mà trong đầu quay cuồng với
những ý tưởng mới và một quyển sổ tay ghi chi chít những ý kiến chưa được
hấp thụ:
Có mối liên hệ trực tiếp giữa cảm xúc và hành vi của trẻ.
Khi trẻ cảm thấy dễ chịu, chúng sẽ cư xử đúng mực.
Chúng ta phải làm sao để giúp trẻ cảm thấy dễ chịu?
– Hãy chấp nhận cảm xúc của chúng!

Vấn đề là cha mẹ không thường xuyên chấp nhận cảm xúc của trẻ, chẳng hạn:
“Không phải con cảm thấy như thế đâu.”
“Con nói thế chỉ vì con mệt mỏi mà thôi.”
“Chẳng có lý do gì mà con phải cáu nhặng lên vậy.”
Sự khước từ cảm xúc thường xuyên có thể làm trẻ rối trí và phát khùng. Đồng
thời nó cũng dạy trẻ không biết được những cảm xúc của nó là gì – và chúng sẽ
không tin cậy vào những cảm xúc của chúng.
Sau buổi hội thảo đó tôi nhớ mình đã nghĩ, “Có lẽ những cha mẹ khác thì
thế. Chứ mình thì không.” Rồi sau đó tôi bắt đầu lắng nghe chính mình. Dưới
đây là những mẫu đối thoại ở tại nhà tôi trong một ngày:
Con : Mẹ, con mệt quá.
Tôi : Con làm sao mà mệt. Con vừa mới ngủ trưa dậy cơ mà.
Con : ( nói to hơn ) Nhưng mà con mệt quá.
Tôi : Mệt đâu mà mệt. Chỉ tại con ngái ngủ thôi. Để mẹ thay đồ cho con nào.
Con : ( Rống lên ) Không, con mệt!
Con : Mẹ, ở đây nóng quá.
Tôi : Trời lạnh mà. Con không được cởi áo lạnh ra đâu đấy.
Con : Nhưng mà con nóng quá.
Tôi : Mẹ nói rồi “Không được cởi áo!”
Con : Không, con nóng thật mà.
Con : Chương trình đó chán òm.

Tôi : Sao con lại bảo nó chán. Nó hay thế còn gì.
Con : Nó lãng xẹt.
Tôi : Đây là chương trình giáo dục trên truyền hình con ạ.
Con : Thấy mà thối.
Tôi : Đừng ăn nói kiểu ấy!
Bạn có thấy điều gì đang diễn ra? Không chỉ tất cả những cuộc đối thoại giữa
chúng tôi đều trở thành cuộc tranh cãi, mà tôi còn đang nói đi nói lại với các
con mình rằng đừng có tin vào những cảm nhận của chúng, thay vào đó, hãy
tin vào những cảm nhận của tôi đây này.
Một khi tôi nhận thức ra những gì mình đang làm. Tôi quyết định thay đổi.
Nhưng tôi không biết chắc mình sẽ bắt đầu như thế nào để thay đổi. Cuối cùng,
điều giúp tôi đắc lực nhất là tôi tự đặt mình vào vị trí của các con. Tôi tự hỏi
“Giả sử mình là thằng con đang mệt, hay đang nóng bức, hay đang chán thì
sao? Và giả sử tôi muốn bày tỏ cho ba mẹ, những người lớn quan trọng trong
cuộc đời tôi, biết những gì tôi đang cảm nhận...?”
Trong những tuần tiếp sau đó tôi cố gắng dò sóng để bắt lấy những gì mà tôi
cảm nhận là các con mình đang trải qua; và khi tôi cố gắng như thế, những lời
nói của tôi vuột ra một cách rất tự nhiên. Tôi không hề sử dụng kỹ thuật. Mà tôi
thật lòng có ý như vậy khi nói “Thì ra con vẫn còn thấy mệt mặc dù con vừa mới
ngủ trưa dậy” hoặc “Mẹ thấy trong phòng này lạnh nhưng chắc là con thấy
nóng” hoặc “Mẹ thấy con không thích chương trình này”. Dẫu gì chúng tôi cũng
là hai con người tách biệt, với hai hệ thống cảm xúc khác hẳn nhau. Không ai
trong chúng tôi đúng hay sai. Chúng tôi chỉ đơn thuần cảm thấy những gì
mình đang cảm thấy.
Một thời gian sau, những kỹ năng mới đã giúp tôi rất nhiều. Số lần tranh cãi
giữa tôi và lũ con giảm đi đáng kể. Nhưng rồi một ngày nọ con gái tôi tuyên bố

“Con ghét bà ngoại” – đó là nó đang nói đến mẹ của tôi. Không hề lưỡng lự lấy
một giây, tôi độp liền, “Con nói gì mà khủng khiếp vậy. Con biết là con đâu có ý
nói như vậy. Mẹ không bao giờ muốn nghe lời như thế từ miệng con lần nào
nữa.”
Cuộc đối đáp nhỏ đó dạy cho tôi một điều khác nữa về chính mình. Ấy là tôi
có thể rất sẵn sàng chấp nhận hầu hết cảm xúc của bọn trẻ, nhưng hễ một đứa
nào trong bọn chúng nói với tôi những điều làm tôi giận dữ hoặc lo lắng thì lập
tức tôi sẽ quay trở lại thói quen cũ.
Vì lẽ tôi nhận ra phản ứng của mình không phải là bất thường. Cho nên,
trong trang tiếp theo sau bạn sẽ thấy những ví dụ về những câu khẳng định mà
con cái nói ra sẽ tự động kích hoạt hệ thống khước từ của cha mẹ chúng. Vui
lòng đọc từng câu và viết ra những gì bạn nghĩ một phụ huynh có thể nói nếu
ông khước từ cảm xúc của con mình.
I. CON: Con không thích em bé mới sinh.
MẸ: ( khước từ cảm xúc của con )
II. CON: Tiệc sinh nhật con chán quá (sau khi bạn đã “chạy đôn chạy đáo”
để làm cho nó là một ngày tuyệt vời).
MẸ: ( khước từ cảm xúc của con )
III.CON: Con không đeo niềng răng nữa đâu. Nó làm con đau lắm. Con mặc
kệ bác sĩ chỉnh răng nói gì thì nói!
MẸ: ( khước từ cảm xúc của con )
IV. CON: Con phát điên lên được! Chỉ vì con trễ có hai phút đến phòng tập
mà thầy gạt tên con ra khỏi đội.
MẸ: ( khước từ cảm xúc của con )

Quý vị có thấy mình viết ra những câu kiểu như:
“Sao lại có chuyện đó. Mẹ biết trong tim con thật sự thương em mà.”
“Con nói gì vậy? Con đã có một bữa tiệc tuyệt vời còn gì – kem này, bánh
sinh nhật này, bong bóng nữa này. Hừ, đó là bữa tiệc cuối cùng mà con có
đấy!”
“Niềng răng đâu thể làm con đau dữ vậy. Cha mẹ đã đầu tư cả đống tiền vào
trong miệng con rồi thì con phải đeo nó, cho dù con có thích hay không!”
“Con không được phép nổi khùng với thầy giáo. Đó là lỗi tại con. Đáng lẽ ra
con phải đến đúng giờ chứ.”
Về mặt nào đó, đối với rất nhiều người chúng ta, thật dễ buột mồm nói theo
cách như thế. Nhưng con cái chúng ta sẽ cảm thấy như thế nào khi chúng nghe
vậy? Để dễ hình dung việc cảm xúc bị xem thường thì như thế nào, hãy thử làm
những bài tập sau đây:
Hãy tưởng tượng. Bạn đang ở tại sở làm. Thủ trưởng của bạn yêu cầu bạn
làm thêm cho ông ấy một việc và ông ấy muốn bạn giao nộp kết quả vào cuối
ngày. Bạn đã có ý định thực hiện việc đó ngay lập tức, nhưng vì hàng loạt sự
việc khẩn cấp dồn dập ập đến nên bạn quên phéng nó đi. Bạn quay cuồng giải
quyết các việc đến nỗi hầu như không có thời gian ăn trưa.
Khi bạn và vài đồng nghiệp đang chuẩn bị ra về thì thủ trưởng đến, yêu cầu
bạn trình bày kết quả công việc kia. Lập tức bạn cố giải thích hôm nay bạn đã
bận bất thường như thế nào.
Ông ấy cắt lời bạn. Bằng giọng lớn tiếng, giận dữ, ông quát tháo, “Tôi không
quan tâm đến những lời bào chữa biện hộ của cô! Cô nghĩ coi tôi trả tiền cho cô
để cô làm cái quái quỷ gì – để ngồi bệt suốt ngày hả?” Khi bạn mở miệng ra
định nói, ông nạt “Im đi” rồi bước ra thang máy.

Những đồng nghiệp của bạn giả bộ như không nghe thấy gì. Bạn lật đật thu
dọn đồ đạc và rời văn phòng. Trên đường về nhà bạn gặp một người bạn. Trong
lòng vẫn còn quá ấm ức đến nỗi bạn thấy mình kể tuốt luốt cho anh ấy toàn bộ
sự việc vừa xảy ra.
Anh bạn kia liền cố “giúp đỡ” bạn bằng tám cách khác nhau. Khi bạn đọc
từng cách đối đáp của anh ấy, hãy dò bắt tần số “phản ứng bột phát” tức thời
của bạn đối với chúng và viết ra. (Không có phản ứng đúng hay sai. Bất kể bạn
cảm thấy muốn phản ứng kiểu gì đều đúng đắn đối với bạn).
I. Chối bỏ cảm xúc. “Không có lý do gì mà bà phải bực mình cả. Bà bực mình
là dại. Chắc tại bà mệt mỏi và thổi phồng mọi thứ ra khỏi bản chất của nó thôi,
chứ làm gì đến mức tệ hại như bà thể hiện ra. Thôi nào, cười lên đi... trông bà
đẹp hết sẩy khi cười.”
Phản ứng của bạn:
II. Triết lý. “Bà coi. Đời là thế. Mọi sự không phải lúc nào cũng luôn diễn
biến theo đúng như ý chúng ta muốn được. Bà phải học cách vượt qua hoàn
cảnh đi thôi. Trên đời này không có gì toàn hảo cả.”
Phản ứng của bạn:
III. Khuyên răn . “Bà biết tôi nghĩ bà nên làm gì không? Sáng mai hãy tới
thẳng văn phòng sếp của bà mà nói “Thưa, tôi đã sai”. Sau đó ngồi xuống và
hoàn thành cấp tập cái việc hôm qua bà đã quên làm. Đừng để bị sập bẫy khi
những việc khẩn linh tinh xảy đến. Nếu bà thông minh và muốn giữ công việc
của bà thì hãy làm sao để chắc chắn sự việc như vậy không tái diễn nữa.”
Phản ứng của bạn:
IV . Chất vấn . “Chính xác những việc khẩn mà đã khiến bà quên khuấy việc
quan trọng do đích thân sếp giao đó là gì?”

“Bà không nhận thấy ông ta sẽ nổi giận thế nào nếu bà không làm xong nó
ngay lập tức sao?”
“Việc này hồi nào tới giờ đã từng xảy ra chưa?”
“Sao bà không đi theo ông ấy ra khỏi văn phòng và cố gắng giải thích lại lần
nữa?”
Phản ứng của bạn:
V . Bênh vực phía bên kia . “Tôi có thể hiểu được phản ứng của sếp bà. Chắc
chắn ông ta đang phải chịu áp lực kinh khủng. Bà may phước là ông ấy không
nổi nóng thường xuyên.”
Phản ứng của bạn:
VI . Thương hại . “Ối, tội nghiệp không. Khủng khiếp thật. Tôi thấy tội
nghiệp cho bà đến muốn khóc đây này!”
Phản ứng của bạn:
VII . Nhà phân tích tâm lý nửa vời . “Có bao giờ bà nghĩ lý do thật sự khiến bà
bức bối là bởi vì sếp của bà đại diện cho hình ảnh một người cha trong cuộc đời
bà? Hồi nhỏ chắc là bà hay sốt vó mỗi khi không làm hài lòng cha của bà, rồi
khi sếp la mắng bà, vụ việc gợi nhắc bà liên tưởng đến nỗi sợ hãi bị khước từ
hồi xưa. Có đúng thế không?”
Phản ứng của bạn:
VIII . Thông cảm (một cố gắng nhằm dò bắt cảm xúc của người tiếp chuyện).
“Trời, nghe coi bộ sự việc đó khó chịu quá nhỉ. Bị sếp la lối ngay trước mặt
những người khác, nhất là sau khi bà đã bù đầu muốn chết với áp lực rồi, thì
thật là khó chấp nhận!”
Phản ứng của bạn:

Thế là bạn đã dò tìm ra những phản ứng của bạn đối với những cách đối đáp
điển hình mà mọi người hay nói trong tình huống này. Bây giờ tôi muốn chia
sẻ với bạn một số kiểu phản ứng của cá nhân tôi. Khi tôi bực mình hay đang bị
tổn thương, điều cuối cùng tôi muốn nghe là lời khuyên, triết lý, phân tích tâm
lý, hoặc bày tỏ quan điểm của người kia. Kiểu nói như thế chỉ tổ càng khiến tôi
cảm thấy tệ hại hơn trước. Thương hại khiến tôi cảm thấy mình đáng khinh;
chất vấn khiến tôi co vòi phòng thủ; và điên tiết nhất trong tất cả các kiểu đối
đáp này là khi nghe người kia nói: “Ôi, thôi, quên đi... khơi nó lên nữa thì có
ích lợi gì?”
Nhưng để tôi thật sự lắng nghe bạn nói, hãy công nhận nỗi đau bên trong
lòng tôi và cho tôi cơ hội nói thêm về những gì khiến tôi bực bội, như thế thì
tôi sẽ bắt đầu dịu đi, bớt rối trí hơn, tôi sẽ sáng suốt hơn với cảm xúc của mình
và sẽ tìm cách tháo gỡ vấn đề.
Có thể, khi đã nguôi bớt tôi sẽ tự nhủ, “Sếp của mình bình thường rất công
bằng... Mình nghĩ mình nên thu xếp làm cái báo cáo đó ngay lập tức và viết
báo cáo đó sẽ là ưu tiên đầu tiên của mình vào sáng mai... Nhưng khi mình
mang báo cáo vào văn phòng của sếp để nộp, mình sẽ cho ông biết mình đã
nghẹn họng như thế nào khi bị nói như vậy... Và mình cũng cho ông ấy biết
rằng từ giờ trở đi, nếu ông có phê bình mình thì mình sẽ cảm kích nếu được
phê bình riêng.”
Quy trình này không khác gì đối với con cái chúng ta. Bọn chúng cũng có
thể tự giúp mình tháo gỡ khúc mắc của mình nếu chúng có được một cái tai
biết lắng nghe và nhận được một kiểu phản hồi đầy thông cảm. Nhưng ngôn
ngữ cảm thông không tự nhiên vuột ra khỏi miệng chúng ta. Nó không thuộc
về “tiếng mẹ đẻ” của chúng ta. Hầu hết chúng ta lớn lên hay bị khước từ cảm
xúc. Để trở nên nhuần nhuyễn với ngôn ngữ mới của sự công nhận này, chúng
ta cần phải học và luyện tập những phương pháp của nó. Sau đây là một số
phương pháp giúp con cái xử lý cảm xúc của chúng.

ĐỂ GIÚP TRẺ XỬ LÝ CẢM XÚC
1. Lắng nghe chăm chú hết sức.
2. Công nhận cảm xúc của chúng bằng những từ cảm thán “Ồ,” “Ừm”... “Ra
vậy”.
3. Đặt tên cho cảm xúc của chúng.
4. Nêu ra những ước muốn không thể thực hiện được của chúng.
Trong những trang tiếp theo, bạn sẽ thấy sự tương phản giữa những phương
pháp này và cách người ta hay phản ứng với một đứa trẻ đang buồn bực.

Vậy là bạn có bốn phương pháp sơ cứu khả thi để đối phó với đứa trẻ đang
làm nũng: lắng nghe chăm chú, công nhận cảm xúc của trẻ bằng câu ngắn gọn,
đặt tên cho cảm xúc của trẻ, và nêu ra những ước muốn không thực hiện được
của trẻ.
Nhưng quan trọng hơn bất kỳ lời nói nào chúng ta sử dụng là thái độ của

chúng ta. Nếu thái độ của chúng ta không phải là thái độ thông cảm, thì bất kể
chúng ta nói gì cũng đều sẽ bị đứa trẻ cảm nhận là giả tạo hoặc muốn khống
chế nó. Những lời nói chất chứa sự cảm thông thật lòng của chúng ta sẽ truyền
tải thẳng tới trái tim đứa trẻ.
Trong số bốn kỹ năng được minh họa ở đây có lẽ kỹ năng lắng nghe cảm xúc
đang tuôn trào của trẻ là khó nhất, sau đó tới kỹ năng “đặt tên cho cảm xúc đó”.
Cần phải tập luyện và tập trung mới có thể nhìn vào và nhìn xa hơn những gì
trẻ đang nói để xác định cảm xúc thật của nó là gì. Tuy nhiên, việc này cực kỳ
quan trọng bởi vì chúng ta đang cung cấp vốn từ ngữ cho trẻ để trẻ biết cách
mô tả thực tế nội tâm của nó. Một khi trẻ biết từ vựng để diễn đạt những gì nó
đang trải qua thì nó có thể bắt đầu xử lý cảm xúc của mình.
Bài tập tiếp theo đây gồm một danh sách liệt kê sáu câu khẳng định mà trẻ
hay nói với cha mẹ nó. Vui lòng đọc kỹ từng câu và suy gẫm để tìm ra:
1. Một hoặc hai từ mô tả cảm xúc trẻ đang cảm nhận.
2. Một câu khẳng định mà bạn có thể nói với trẻ để chứng tỏ cho trẻ thấy là
bạn hiểu được cảm xúc của nó.
CÔNG NHẬN CẢM XÚC CỦA TRẺ
Đứa
trẻ
nói:

Tìm một cụm từ mô tả Dùng câu khẳng định để thể hiện là bạn hiểu
những gì trẻ có thể đang cảm xúc của trẻ (đừng chất vấn hoặc khuyên
cảm nhận
răn)

VÍ DỤ:
Quê
“Bác tài xế xe buýt quát con, thế là tụi nó phá lên
độ
cười rần rần.”

Vậy thì quê chết lên
được,
(hoặc)
Nghe vậy coi bộ quê
quá.
Cảm

1. “Con muốn đấm vào mũi thằng Michael!”

xúc của Bạn hiểu cảm
trẻ
xúc của trẻ

Cảm
2. “Trời mưa có chút xíu mà cô giáo bảo cả lớp không thể
Bạn hiểu cảm
xúc của
đi dã ngoại được. Cô kỳ quá.”
xúc của trẻ
trẻ
Cảm
3. “Mary mời con dự sinh nhật bạn ấy, nhưng con không
Bạn hiểu cảm
xúc của
biết...”
xúc của trẻ
trẻ
Cảm
4. “Con không biết tại sao thầy cô nào cũng phải chất đầy
Bạn hiểu cảm
xúc của
bài tập về nhà lên đầu tụi con vào cuối tuần!”
xúc của trẻ
trẻ
Cảm
5. “Hôm nay tụi con có giờ tập bóng chày mà con không
Bạn hiểu cảm
xúc của
thể đánh được quả nào vào hố.”
xúc của trẻ
trẻ
Cảm
6. “Janey sắp chuyển trường rồi, mẹ. Bạn ấy là bạn thân
Bạn hiểu cảm
xúc của
nhất của con.”
xúc của trẻ
trẻ
Bạn nhận thấy chúng ta cần phải mất bao nhiêu công sức và trí não mới làm
cho trẻ biết là bạn hiểu những gì nó đang cảm nhận? Đối với hầu hết chúng ta,
không dễ gì chúng ta tự nhiên nói được những câu kiểu như:
“Trời đất, nghe bộ con tức giận quá!” hoặc
“Vậy chắc là con thất vọng lắm.” hoặc
“Ờm. Chắc là con đang phân vân không biết có nên đi dự tiệc hay không,”
hoặc
“Ồ, nghe như con phẫn nộ với chuyện bài tập về nhà” hoặc

“Ôi, thế thì thất vọng lắm!” hoặc
“Bạn thân chuyển đi trường khác thì còn gì buồn bằng.”
Tuy nhiên chính những câu khẳng định kiểu như vậy sẽ đem lại cho trẻ niềm
an ủi, để chúng tự do bắt đầu xử lý vấn đề của chúng. (Nhân tiện, đừng cố sử
dụng từ ngữ quá đao to búa lớn. Cách dễ nhất cho trẻ học từ vựng mới là để trẻ
nghe từ đó được sử dụng đúng ngữ cảnh.)
Có thể bạn đang nghĩ: “Ừm, trong bài tập này tôi có khả năng đưa ra phản
ứng ban đầu chứng tỏ sự thông hiểu của mình, không ít thì nhiều. Nhưng sau
đó thì cuộc đàm thoại giữa tôi và con sẽ đi tới đâu? Tôi sẽ tiếp tục như thế nào?
Tiếp theo tôi đưa ra lời khuyên có được không?”
Hãy kiềm giữ lời khuyên răn lại. Tôi biết bạn rất nôn nóng muốn giải quyết
vấn đề giùm cho con của bạn bằng một giải pháp tức thì.
“Mẹ, con mệt quá!”
“Thế thì nằm xuống nghỉ đi.”
“Mẹ, con đói bụng.”
“Thế thì ăn gì đó đi.”
“Mẹ, con không đói.”
“Thôi thì đừng ăn nữa.”
Hãy chống lại cám dỗ “làm cho tốt hơn” ngay lập tức. Thay vì đưa ra lời
khuyên răn, hãy tiếp tục công nhận và phản ánh cảm xúc của trẻ.
Sau đây là một ví dụ cho ý kiến của tôi. Một người cha trong nhóm hội thảo
của chúng tôi kể lại việc cậu quý tử của ông vừa đi học về, vào đến nhà là hét ầm
lên câu đầu tiên mà bạn đã ghi trong phần bài tập: “Con muốn đấm vào mũi
thằng Michael!”

Người cha đó bảo với chúng tôi, “Bình thường thì cuộc đối thoại của hai cha
con sẽ diễn ra như thế này:”
CON: Con muốn đấm vào mũi thằng Michael!
CHA: Sao vậy? Có chuyện gì xảy ra?
CON: Nó quẳng tập của con xuống đất!
CHA: Hừ, con đã làm gì nó trước phải không?
CON: Không!
CHA: Con chắc chứ?
CON: Con thề, con không bao giờ đụng tới nó.
CHA: Hừ, Michael là bạn của con. Nếu làm theo lời khuyên của ba thì con sẽ
quên chuyện đó liền. Con biết là con đâu có ngoan hoàn toàn. Đôi khi con bất
thần kiếm chuyện rồi đổ lỗi cho người khác – giống như cách con hay đổ thừa
cho anh vậy.
CON: Không phải. Nó kiếm chuyện với con trước... mà thôi, con không nói
chuyện với ba nữa!
Nhưng người cha đã tham dự buổi hội thảo chuyên đề giúp con cái xử lý cảm
xúc của chúng, và đây mới thật sự là câu chuyện đã diễn ra:
CON: Con muốn đấm vào mũi thằng Michael!
CHA: Trời, con tức giận quá.
CON: Con muốn đấm vào giữa cái mặt phèn phẹt của nó!
CHA: Con phát điên với nó đến thế cơ!
CON: Ba có biết cái thằng bắt nạt đó đã làm gì không? Nó giật tập của con ở

trạm xe buýt và quẳng xuống đất. Vô cớ!
CHA: Hừmm!
CON: Con cá là tại vì nó tưởng con đã làm bể con chim bằng đất sét thô
thiển của nó trong phòng mỹ thuật!
CHA: Con nghĩ vậy à.
CON: Phải đó, ba. Nó cứ nhìn chằm chằm vào con trong lúc nó la thét.
CHA: Ồ.
CON: Nhưng con đâu có làm bể. Con đâu có làm!
CHA: Con biết rõ con không làm.
CON: Ừm, con không cố ý! Con đâu thể tránh được khi thằng ngốc Debby xô
con vào bàn.
CHA: Thì ra Debby xô con.
CON: Đúng rồi. Nhiều thứ đổ ụp xuống, nhưng món duy nhất bị bể là con
chim. Con không cố ý làm bể nó. Con chim của nó khá đẹp.
CHA: Ờ, đúng là con không cố ý làm bể nó.
CON: Dạ. Nhưng nó không tin con.
CHA: Con không tin là nó tin con nếu con nói cho nó nghe sự thật.
CON: Con không biết... Để con thử nói với nó xem sao – cho dù nó có tin
con hay không. Con nghĩ nó nên xin lỗi con vì đã quẳng tập con xuống đất!
Người cha rất kinh ngạc. Ông không hề hỏi một câu nào và đứa trẻ tự động
kể cho nghe ông toàn bộ câu chuyện. Ông không khuyên răn lời nào mà đứa
con tự tìm ra hướng giải quyết của nó. Ông dường như không thể tin nổi mình

lại giúp đỡ đắc lực cho con chỉ bằng cách lắng nghe và công nhận cảm xúc của
nó.
Làm bài tập được viết ra và đọc một mẩu đối thoại mẫu là một chuyện. Đem
những kỹ năng lắng nghe vào hành động trong một tình huống thật với con cái
bạn lại là chuyện khác. Những phụ huynh trong nhóm của chúng tôi thay
phiên nhau đóng vai luyện tập trước khi ứng phó với tình huống thật ở nhà.
Trong trang sau, bạn sẽ thấy một bài tập đóng vai để cho bạn thử cùng với
một người bạn hay với vợ (chồng) bạn. Hãy phân vai xem bạn quyết định đóng
vai con hay đóng vai phụ huynh, sau đó chỉ đọc phần vai mà bạn đang đóng.
TÌNH HUỐNG CỦA TRẺ
(Dành cho người đóng vai con)
I. Bác sĩ nói bạn bị dị ứng và cần tiêm hàng tuần để không bị hắt xì hoài. Đôi
lần tiêm thấy đau đau, và đôi lần bạn hầu như không cảm thấy gì hết. Mũi tiêm
hôm nay thuộc loại đau thấu trời. Sau khi rời phòng khám của bác sĩ, bạn
muốn cho cha hoặc mẹ bạn biết bạn cảm thấy ra sao.
Phụ huynh của bạn sẽ phản hồi lại bạn theo hai cách khác nhau. Cách đầu
tiên, cảm xúc của bạn sẽ bị khước từ nhưng bạn cố hết sức làm cho phụ huynh
hiểu. Khi cuộc đàm thoại kết thúc một cách tự nhiên, hãy tự hỏi xem bạn đang
cảm thấy gì, rồi chia sẻ câu trả lời của bạn với người đóng vai phụ huynh bạn.
Hãy bắt đầu bối cảnh bằng cách bạn vừa xoa cánh tay vừa nói:
“B ác sĩ suýt giết chết con bằng mũi tiêm vừa rồi!”
II. Tình huống cũng tương tự, chỉ có điều lần này phụ huynh của bạn phản
ứng khác đi. Một lần nữa, khi cuộc đàm thoại kết thúc một cách tự nhiên, hãy
tự hỏi xem lần này bạn cảm thấy gì, rồi chia sẻ câu trả lời với người đóng vai
phụ huynh bạn.

Lần này cũng bắt đầu bằng cách bạn vừa xoa cánh tay vừa nói:
“B ác sĩ suýt giết chết con bằng mũi tiêm vừa rồi!”
Sau khi đã đóng vai con hai lần xong, bạn sẽ muốn đổi vai để trải nghiệm
quan điểm của phụ huynh trong bối cảnh này.
Tình huống của phụ huynh
(Dành cho người đóng vai phụ huynh)
I. Mỗi tuần bạn phải đưa con bạn đi tới bác sĩ để tiêm một lần vì con bạn bị
dị ứng. Mặc dù bạn biết con bạn sợ đi tiêm, nhưng bạn cũng biết hầu hết mọi
mũi tiêm sẽ chỉ đau chừng một giây rồi thôi. Hôm nay sau khi rời phòng khám
của bác sĩ, con bạn nhăn nhó kêu ca.
Bạn sẽ đóng cảnh này hai lần. Lần đầu bạn cố làm cho con ngừng kêu ca
bằng cách khước từ cảm xúc của nó. Hãy dùng những câu khẳng định sau đây
(nếu bạn thích, bạn có thể nghĩ ra những câu khẳng định của riêng bạn):
“Đâu nào,...