ĐẤU TRƯỜNG LA MÃ Ở ĐÂU?

Gốc > Tiểu học > Cánh Diều > Lớp 1 > Toán học 1 >

0 / 0

Nhấn vào đây để tải về
Báo tài liệu có sai sót
Nhắn tin cho tác giả

(Tài liệu chưa được thẩm định)
Nguồn: thuvienpdf.com
Người gửi: Nguyễn Thị Minh Châu
Ngày gửi: 13h:40' 29-01-2024
Dung lượng: 1.2 MB
Số lượt tải: 1

Số lượt thích: 0 người

“Chỉ cần Colosseum đứng vững là Rome sẽ đứng vững ”
Bede

ĐẤU TRƯỜNG LA MÃ Ở ĐÂU?
---❊ ❖ ❊--ă m 80, mọ i nẻ o đường thà nh Rome rạ o rực phan khởi.
Hoà ng đe mới lê n ngô i đã ưng thuậ n mộ t tră m ngà y vui chơi
nhâ n khá nh thà nh đau trường tọ a lạ c tạ i trung tâ m thà nh pho.

N

Đau trường Flavian, được đặ t tê n theo dò ng dõ i hoà ng gia, là
mộ t kỳ cô ng kỹ nghệ . Cô ng trı̀nh khong lo nà y cao hơn 45,72 m,
có sức chứa nă m mươi nghı̀n người. 80 cong và o dan khá n giả
tới đú ng cho ngoi. Nơi đâ y có quay bá n đo ă n vặ t, rat nhieu vò i
phun nước và cả phò ng tam trong nhà .
Mộ t tam bạ t lớn că ng qua khu võ trường lộ thiê n là m má i che
cho quan chú ng. Việ c ké o bạ t do độ i gom mộ t nghı̀n thủ y thủ
đả m nhiệ m, chı̉ có họ mới đủ sức ké o tam bạ t nà y – mộ t má i
nhà bang vả i đo sộ – và o vị trı́ và đieu chı̉nh khi can.
Những cuộ c giao đau giữa người và mã nh thú mở mà n cho
buoi dien hô m ay. Thú hoang – sư tử, ho, gau, và voi – từ khap
mọ i mien Đe che La Mã được đưa ve đâ y. Trong mộ t tră m ngà y
tiep đó , hơn chı́n nghı̀n con thú sẽ bị tà n sá t.
Roi, và o giờ trưa, tù nhâ n bị á p giả i từ nhà ngụ c tới cho lũ thú
hoang xé xá c hoặ c quâ n lı́nh giet hạ i. Với chú ng ta, thú vui nà y
thậ t khó hieu nhưng đá m đô ng thời đó lạ i lay the là m vui. Dâ n
chú ng thà nh Rome mê man cả nh tượng ay – cà ng má u me lạ i
cà ng phan khı́ch.
Cao trà o trong ngà y dien ra và o buoi chieu – từng cặ p đau sı̃
với tê n gọ i “võ sı̃ giá c đau” sẽ tı̉ thı́ với đủ loạ i vũ khı́ chet người.
Mọ i người co vũ cho võ sı̃ họ mong thang cuộ c. Họ hô hoá n, co

độ ng. Ngà y nay, ai lạ i nghı̃ việ c giet chó c lan nhau lạ i là mô n giả i
trı́. Nhưng với dâ n chú ng Rome thời ay, lạ i thú là m sao.
Le khá nh thà nh hoà nh trá ng cho đau trường rộ ng lớn nà y
đá nh dau mộ t đı̉nh cao trong lịch sử thà nh Rome co đạ i. Đâ y là
đau trường lớn nhat từng được xâ y dựng. Sớm thô i, nó sẽ mang
tê n Colosseum. Giờ đâ y, sau hai nghı̀n nă m, nơi đâ y chı̉ cò n là
phe tı́ch. Dau vậ y, đâ y van là mộ t trong những danh thang nức
tieng củ a cả thà nh pho Rome lan nước Y. Moi nă m, hơn nă m
triệ u người tới đe tậ n mat chiê m ngưỡng chứng tı́ch củ a thứ
quyen lực đam má u thuộ c ve mộ t trong những đe che vı̃ đạ i
nhat the gian.

CHƯƠNG 1
---❊ ❖ ❊---

SỰ HÌNH THÀNH ROME

Trước khi Colosseum ra đời, thà nh Rome đã gan 800 nă m tuoi.

Truyen thuyet ke rang, Rome được Romulus kien tạ o nă m 753
Trước Cô ng nguyê n (TCN). Romulus và người em song sinh củ a
ngà i, Remus, là ket tinh giữa mộ t phụ nữ tran the và Mars, vị than
chien tranh củ a người La Mã . Mẹ họ , Rhea, thả hai đứa trẻ xuong
dò ng Tiber mặ c song chet. Nhưng cặ p song sinh cứ the xuô i dò ng
roi được mộ t con só i cá i cứu mạ ng. Con só i nuô i nang hai đứa bé
ở nơi có bả y ngọ n đoi lâ n cậ n.
Cũ ng theo truyen thuyet, khi đã lớn khô n, hai anh em những
muon dựng xâ y đô thà nh trê n mộ t trong bả y ngọ n đoi đó . Nhưng
họ khô ng thong nhat noi ngọ n đoi sẽ chọ n, chang ai chịu ai và roi
mộ t trậ n chien kinh khiep no ra. Remus bỏ mạ ng dưới tay
Romulus.
Romulus xâ y đô thà nh củ a mı̀nh ở chı́nh nơi ô ng muon, đặ t
theo tê n mı̀nh là Rome. Người dâ n sinh song tạ i đó gọ i là người La
Mã (Roman).

Suot 300 nă m tiep theo, Rome bà nh trướng tới mức chiem trọ n
cả bả y ngọ n đoi. Thà nh pho trả i dà i theo hai bờ sô ng Tiber nước
von khô ng sâ u.
Khoả ng nă m 400 TCN, Rome khai sinh Ostia, mộ t thà nh pho
cả ng bê n bờ bien. Từ nơi nà y, tà u thuyen La Mã có the dong buom
tới mọ i trung tâ m giao thương trê n Địa Trung Hả i. Người La Mã
nhờ vậ y trở nê n già u có .
Tới nă m 218 TCN, Rome đã xâ m lan toà n bộ những vù ng hiệ n
là lã nh tho nước Y. Nă m 117, Đe che La Mã trả i dà i từ Anh quoc
phương bac qua hau het châ u Au, gom toà n bộ những vù ng đat
bao quanh bien Địa Trung Hả i. Những quoc gia hiệ n tạ i như Tho

Nhı̃ Kỳ, Iraq, Iran và A Rậ p Xê Ut đeu từng là mộ t phan củ a Đe che
La Mã . Người La Mã mang theo loi song củ a họ tới những vù ng
đat họ chinh phụ c.
Sau moi cuộ c xâ m lă ng, vị tướng La Mã chien thang sẽ trở ve và
dieu hà nh qua thà nh pho, khoe củ a cả i đoạ t được cũ ng như vô
và n tù binh chien tranh. Củ a cả i từ những vù ng đat bị chiem đó ng
ay sau dà nh đe chi trả cho cá c cô ng trı̀nh xâ y dựng đo sộ , chang
hạ n Colosseum.

CHƯƠNG 2
---❊ ❖ ❊---

CÁC HOÀNG ĐẾ

Ai là người cai trị lã nh tho mê nh mô ng cường thịnh nà y?
Mộ t người duy nhat – Hoà ng đe.

Khô ng phả i lú c nà o cũ ng vậ y. Gan 500 nă m, Rome ton tạ i dưới
the che cộ ng hò a. Từ cộ ng hò a bat nguon từ cụ m “res publica”
trong tieng Latin, mang nghı̃a “củ a cả i củ a dâ n chú ng.”
Dưới nen cộ ng hò a, quyen lực thuộ c ve người dâ n – khô ng có
người cai trị độ c nhat. Người dâ n bau đạ i bieu quả n lý họ . Việ n
nguyê n lã o củ a Rome là nhó m người lậ p ra luậ t phá p.
Nhưng mọ i sự đoi thay và o nă m 49 TCN. Julius Caesar đó ng vai
trò chủ chot trong sự ket thú c nen cộ ng hò a.
Caesar là vị tướng vı̃ đạ i, nhà chı́nh trị tà i ba và tá c gia xuat
chú ng. Những cuon sá ch củ a ô ng ve chien dịch quâ n sự van được
người thời nay tı̀m đọ c.
Caesar rat được lò ng cô ng dâ n thà nh Rome. Việ n Nguyê n lã o,
ngược lạ i, coi ô ng như hiem họ a. Họ đã đú ng khi lo sợ. Nă m 49
TCN, Caesar cù ng những người thâ n tı́n khơi mà o cuộ c nộ i chien.
Già nh thang lợi trước những người La Mã khá c phe, Caesar buộ c
Việ n Nguyê n lã o phong ô ng là m người cai trị trọ n đời nă m và o 46
TCN. Từ đó trở đi, mọ i đieu ô ng muon trở thà nh luậ t. Nhưng vỏ n
vẹ n hai nă m sau, ô ng bị kẻ thù sá t hạ i ngay chı́nh trong tò a nhà
củ a Việ n Nguyê n lã o.
Augustus noi bước Caesar, là người đau tiê n được phong hoà ng
đe. Mộ t vị hoà ng đe cai trị bang cá ch kiem soá t Việ n Nguyê n lã o.

Cá c nguyê n lã o có the cho hoà ng đe lời khuyê n, nhưng ngà i khô ng
nhat thiet phả i nghe theo.
Quan trọ ng hơn, quyen lực củ a hoà ng đe nam ở việ c thong lı̃nh
quâ n độ i. Vı̀ the, hoà ng đe phả i ra sức khien quâ n độ i hoan hı̉ và
trung thà nh với mı̀nh. Augustus được lò ng cả Việ n Nguyê n lã o lan
quâ n độ i. Ong trị vı̀ Đe che La Mã trong 45 nă m.
Bon vị hoà ng đe ke ngô i trị vı̀ tong cộ ng 54 nă m. Khoả ng thời
gian ay khá thanh bı̀nh. Bởi vậ y, thời đạ i nà y được mệ nh danh
“Pax Romana” hay Thá i bı̀nh La Mã . Nhưng cá c vị hoà ng đe luô n
canh cá nh lo sợ bị kẻ thù lậ t đo. Họ khô ng tin tưởng ngay cả thà nh
viê n trong gia đı̀nh, và đô i khi ra tay sá t hạ i cả thâ n tộ c.
Nero là hoà ng đe cuoi cù ng trong nă m hoà ng đe ke nghiệ p
Caesar. Ong ta trị vı̀ từ nă m 54 tới nă m 68.
Nero là kẻ tà n á c và vô cù ng đoi bạ i. Ong ta tử hı̀nh mẹ ruộ t bởi
bà â m mưu chong lạ i ô ng. Ong cũ ng đau độ c con trai riê ng củ a bo
dượng. Ngà y nay, Nero được biet tới với hı̀nh ả nh ngoi gả y đà n lia
khi thà nh Rome rực chá y trước mat.
Trậ n hỏ a hoạ n nă m 64 quả thực kinh hoà ng. Nó ké o dà i chı́n
ngà y và hủ y hoạ i phan lớn thà nh pho. Dù vậ y, câ u chuyệ n ve Nero
và câ y đà n củ a ô ng ta chang he có thậ t. Sự thực là , Nero cũ ng no
lực tı̀m kiem người song só t và muon mau chó ng xâ y dựng lạ i
thà nh pho. Ong cò n chi trả mộ t khoả n bang tien riê ng.
Cù ng thời gian đó , Nero chiem mộ t mả nh đat bạ t ngà n ngay
trung tâ m thà nh Rome cho riê ng mı̀nh. Tạ i đâ y, ô ng cho xâ y dựng
cung điệ n trá ng lệ nhat tran đời. Cung điệ n gom hơn ba tră m
phò ng, có cả phò ng tiệ c xoay trò n. Ho nước nhâ n tạ o, vườn nho và
vườn câ y ă n trá i. Mặ t ngoà i cung điệ n được op vỏ sò hiem và đá
quý, mộ t và i cho cò n điem xuyet bang lá và ng phả n chieu á nh mặ t
trời. Bởi the, nơi đâ y có tê n “Nhà Và ng.”

Bức tượng Nero cao 36,576 m dựng ngay loi và o. Mộ t pho
tượng kı́ch cỡ nhường ay được gọ i là colossus (tượng khong lo).
Ngà y nay, chú ng ta van dù ng từ “colossal” nham miê u tả những
thứ kỳ vı̃.
Khi Nero chuyen và o Nhà Và ng, ô ng nó i: “Cuoi cù ng, ta đã có
the song như con người.” Nhưng ô ng ta hưởng thụ cung điệ n nguy
nga củ a mı̀nh chang được bao lâ u. Nă m 68, ô ng bị lậ t đo và phả i
tự sá t.
Mộ t nă m sau cá i chet củ a Nero, bon người cù ng tranh già nh
ngô i vị hoà ng đe. Người thang là vị tướng lı̃nh noi danh
Vespasian. Chı́nh Vespasian nả y ra ý tưởng xâ y dựng Colosseum –
đau trường lớn nhat the giới. Nơi đâ y sẽ trở thà nh bieu tượng sức
mạ nh và quyen lực củ a Rome, mộ t trong những kỳ quan củ a the
giới co đạ i.

CHƯƠNG 3
---❊ ❖ ❊---

VÕ ĐÀI LA MÃ

Tạ i sao người La Mã lạ i ưa thı́ch kieu giả i trı́ tà n khoc má u me

đó ? Có the bởi họ tin mı̀nh là hậ u duệ củ a Mars, vị than chien
tranh. Họ lay nghiệ p chien chinh là m kiê u hã nh. Ngà y ay, cá c
binh sı̃ giao đau mặ t đoi mặ t, dù ng kiem ngan và giá o. Thang
trong giao chien và xâ m chiem những vù ng đat mới khien đe
che hù ng mạ nh hơn bao giờ het.
Khi binh lı́nh La Mã trở ve từ trậ n mạ c, họ nhớ mã i cơn hưng
phan trê n chien trường. Vı̀ lẽ nà y, đô i khi, nham mụ c đı́ch giả i
trı́, binh sı̃ La Mã quâ y thà nh vò ng roi é p hai tù nhâ n giao đau
tới khi mộ t người bỏ mạ ng.
Cù ng với thời gian, những “cuộ c đau” ay tă ng tien dan. Chú ng
được người già u có tà i trợ, có lẽ như cá ch tưởng nhớ những
thâ n thı́ch đã qua đời. Mới đau, chı̉ hai hoặ c ba cặ p võ sı̃ giao
đau. Sau nà y, cá c cuộ c đau trở nê n quy mô và đat đỏ hơn. Người
ta xâ y tạ m những sà n đau bang go, roi thá o dỡ sau khi tan cuộ c.
Có thê m nhieu võ sı̃ giá c đau tham gia. Người xem được phâ n
phá t đo ă n mien phı́. Đá nh giet trở thà nh mộ t phan vă n hó a La
Mã .
Đau trường co định bang đá đau tiê n được xâ y tạ i Pompeii
khoả ng nă m 80 TCN, có sức chứa hai vạ n người. Giong như
Colosseum, đau trường hı̀nh oval, nhưng được đà o sâ u xuong
mặ t đat. Nhı̀n từ đường pho thı̀ khá nhỏ bé . Chı̉ tới khi khá n giả
bước và o khá n đà i, họ mới thay được đau trường rộ ng lớn biet
may.

Nă m 79, nú i lửa Vesuvius phun trà o, đau trường nà y bị chô n
vù i dưới tro bụ i nú i lửa. Cuoi the kỷ 16, Pompeii mới được tá i
phá t hiệ n và cô ng tá c khai quậ t thà nh pho bat đau nă m 1748.
Pompeii sở hữu những đau trường La Mã co nhat và được bả o
ton tot nhat.

CHƯƠNG 4
---❊ ❖ ❊---

KHỞI CÔNG

Vespasian quyet xâ y đau trường mới ở đâ u?
Chı́nh giữa trung tâ m thà nh Rome.

Vị trı́ ô ng chọ n nam trong thung lũ ng giữa hai ngọ n đoi củ a
Rome. Vespasian nham vị trı́ ay, bởi đó là nơi Nero từng xâ y ho.
Ong muon xó a mọ i dau vet bạ o chú a Nero từng đe lạ i. (Tương
truyen, ô ng đã lệ nh thay đoi khuô n mặ t trê n pho tượng Nero
khong lo, thê m và o đó mộ t chiec vương miệ n, đe nó mang dá ng
dap mộ t vị than.)
Muon bat tay xâ y dựng, Vespasian can loạ i bỏ chiec ho bang
cá ch thá o nước trong đó , dan qua ong ngam và o sô ng Tiber.
Chı̉ khi ay, người ta mới có the xâ y nen mó ng đau trường. Mó ng
phả i đủ khỏ e đe chong đỡ cau trú c bang đá kỳ vı̃ Vespasian ap ủ .
Người ta đã đà o hơn ba vạ n tan đat, roi đo thay và o đó mộ t hon
hợp gom bê tô ng và cá c lớp sỏ i.
Bê tông
Bê tô ng đã được người La Mã phá t minh hà ng tră m nă m trước
đó ; cau tạ o gom thạ ch cao, vô i, tro nú i lửa, nước và cot liệ u. Thứ
cot liệ u nà y chứa đá dă m, ngó i sứ vỡ và gạ ch vụ n từ những tò a
nhà bị phá bỏ . Bê tô ng củ a La Mã , bởi thà nh phan tro nú i lửa, thực
chat ben vững hơn nhieu so với bê tô ng hiệ n đạ i.
Mat gan hai nă m mới xâ y xong phan mó ng. Nă m 72, đau
trường bat đau thà nh hı̀nh.
Đa phan người tham gia xâ y dựng cô ng trı̀nh là nô lệ . Cá c sử gia
ước tı́nh khoả ng mộ t tră m nghı̀n nô lệ đã là m việ c tạ i cô ng trường

hoặ c cá c mỏ đá . Hau het nô lệ tới từ Judea, vù ng đat Vespasian đã
đá nh chiem trước khi lê n ngô i hoà ng đe.
Khô ng ai biet danh tı́nh vị kien trú c sư. Bả n thiet ke nom khá
giả n đơn. Ve cơ bả n, Colosseum có hı̀nh oval và tường cao bao
quanh. Bê n trong là những hà ng ghe so le thap dan xuong võ đà i ở
trung tâ m mặ t đat. (Từ “arena” [võ đà i] xuat từ harena trong tieng
Latin, chı̉ địa điem chứa nhieu cá t. Người La Mã dù ng cá t giú p cá c
đau sı̃ de dà ng đặ t châ n và cũ ng đe tiệ n tham hú t má u.)
Suot chieu dà i lịch sử đe che, người La Mã đã xâ y dựng nhieu
đau trường và tà n tı́ch và i nơi trong so đó được tı̀m thay ở Bac
Phi, Tâ y Ban Nha, Phá p, Y. Đau trường tạ i Nimes, Phá p được xâ y
khoả ng nă m 100, ngà y nay van được sử dụ ng cho cá c trậ n đau bò
và cá c buoi dien nhạ c rock. Sức chứa chı̉ 16.300 người, nhưng đau
trường nà y mang dá ng dap Đau trường La Mã nhờ rat nhieu cửa
so và loi và o hı̀nh vò m.

Đau trường củ a Vespasian đặ c biệ t tới vậ y nhờ kı́ch cỡ củ a nó .
Chı̉ gom bon tang, nhưng đau trường cao ngang mộ t tò a nhà 15
tang thời nay. Võ đà i trê n mặ t đat rộ ng 55 m và dà i 87 m – so với
mộ t sâ n bó ng đá thı̀ rộ ng hơn, cò n chieu dà i gan như ngang bang.
Vespasian muon khá nh thà nh đau trường khi mı̀nh cò n song.
Nham đay nhanh tien trı̀nh, ô ng chia cô ng trı̀nh thà nh nhieu phan,
moi khu phâ n cho mộ t độ i xâ y dựng. Cá ch nà y quả có đay nhanh
tien độ . Dau vậ y, khi Vespasian qua đời ở tuoi 79, tang hai mới bat
đau bước và o thi cô ng. Cô ng cuộ c nà y đà nh nhờ hoà ng đe ke vị,
Titus, con trai lớn củ a Vespasian ke tụ c.
Titus cho mở Colosseum nă m 80. Theo lệ nh ô ng, võ sı̃ giao đau
với thú dữ và cá c võ sı̃ khá c. Nhưng ô ng cũ ng tá i hiệ n cả những

trậ n hả i chien trong Colosseum. Ong cho là m ngậ p nước võ đà i và
mang và o đó những con thuyen đặ c biệ t đá y dẹ t bởi mực nước rat
nô ng. Những con thuyen nà y nhỏ hơn thuyen ga-lê La Mã thô ng
thường, nhưng được cá c tay chè o rẽ nước và chở cá c đau sı̃ đã
qua huan luyệ n, hạ sá t đoi thủ trê n những con thuyen khá c.
Domitian, vị hoà ng đe tiep theo, khô ng may vui thú với việ c
dà n cả nh hả i chien. Thay và o đó , ô ng cho xâ y lạ i khu phı́a dưới võ
đà i nham trữ hậ u cả nh cho cá c trò chơi, long dã thú và xà lim
giam tù nhâ n đợi xử tử cô ng khai. Sà n võ đà i an giau những cửa
bay. Mộ t hệ thong rò ng rọ c nâ ng hậ u cả nh và o vị trı́; những cửa
bay khá c là loi đe ho, gau, voi và o võ đà i, giao chien với đau sı̃.
Những thay đoi dưới tay Domitian khien “trò tiê u khien”, cá ch
người ta gọ i cá c mà n dien, trở nê n kı́ch thı́ch hơn. Thú dữ có the
độ t ngộ t độ i đat chui lê n. Võ sı̃ mới xung phong và o trậ n. Khá n giả
đò i hỏ i những trò vui phả i ngà y cà ng quy mô hơn, đo má u nhieu
hơn và đe chieu lò ng dâ n chú ng, họ đò i gı̀, hoà ng đe ban thứ đó .

CHƯƠNG 5
---❊ ❖ ❊---

COLOSSEUM NHÌN GẦN

Colosseum được xâ y dựng chủ yeu bang ba loạ i vậ t liệ u: đá vô i,
gạ ch và bê tô ng.

Travertine, loạ i đá vô i chı́nh được sử dụ ng, nặ ng và chac hơn cả
gạ ch lan bê tô ng. Chú ng được cat từ mộ t mỏ đá cá ch Rome
khoả ng 32,2 km, dù ng cho cá c cộ t và bat cứ nơi nà o can tạ o tá c
chạ m khac đá .
Những phien đá travertine kı́ch thước lớn được dù ng là m bậ c
thang và hau het cho ngoi. Cau thang và ghe ngoi được che tạ o
trong những cô ng xưởng quanh Rome, chung kı́ch cỡ nê n có the
được trưng dụ ng bat cứ đâ u can thiet, sau đó vậ n chuyen tới cô ng
trường và lap đặ t.
Nâ ng những phien đá travertine nặ ng và o đú ng cho là mộ t
trong những việ c gian nan nhat. Người La Mã sử dụ ng mộ t can
trụ c được vậ n hà nh nhờ độ i ngũ nhâ n cô ng bước trong bá nh xe go
khong lo. Khi ay, bá nh xe quay và quan mộ t sợi dâ y quanh trụ c.
Quy trı̀nh nà y rú t ngan sợi dâ y, nâ ng hò n đá tới đú ng vị trı́ mà từ
đó thợ xâ y đủ sức đay và o cho.
Bê tô ng tạ o nê n phan cot lõ i củ a Colosseum. Chú ng được trộ n
ngay tạ i cô ng trường. Xử lý bê tô ng de hơn đá hoa cương. Chat
liệ u nà y cũ ng nhẹ hơn đá tả ng.
Với những loi đi và hà nh lang má i vò m, người La Ma dựng
khuô n go trước tiê n. Sau đó , họ đo bê tô ng và o, đe chú ng cứng lạ i.
So với tran phang, tran cong hı̀nh vò m khỏ e hơn. Vò m bê tô ng
củ ng co cô ng trı̀nh, mà lạ i khô ng quá nặ ng. Khô ng có bê tô ng,

Colosseum chang the nà o có quy mô đen the.
Gạ ch chı̉ được dù ng đe trang trı́ trê n cá c cong vò m và mộ t so
hà nh lang.

Cộ t trụ (dạ ng cộ t trò n trợ lực) xuat hiệ n hau khap Colosseum.
Tuy nhiê n, những câ y cộ t phı́a ngoà i thuan mụ c đı́ch trang trı́ chứ
khô ng có tá c dụ ng nâ ng đỡ cô ng trı̀nh.
Cò n phả i ke tới 160 bức tượng cá c vị hoà ng đe và than linh
được sơn vẽ trang hoà ng ở mặ t ngoà i đau trường. Chang bức nà o
giong bức nà o. Moi pho tượng cao 4,5 m, ngự dưới má i vò m trê n
tang hai và ba củ a Colosseum.
Theo ke hoạ ch ban đau, Colosseum chı̉ gom ba tang gá c. Titus,
con trai trưởng củ a Vespasian, quyet tă ng mộ t tang sau khi
Vespasian qua đời. Tang thứ tư khô ng lộ ng lay như những tang

cò n khá c, bù lạ i, cho phé p nhieu người cù ng xem cá c trò tiê u
khien trê n vũ đà i.

CHƯƠNG 6
---❊ ❖ ❊---

KHÁN GIẢ

Colosseum có nă m khá n đà i riê ng biệ t cho khá n giả . Vị trı́ ngoi
phụ thuộ c và o vị the củ a moi cá nhâ n. Cho ngoi đẹ p nhat, gan võ
đà i nhat, thuộ c ve những ai già u có , quyen uy.

Những nhâ n vậ t quan trọ ng ngoi tạ i hiê n cam thạ ch, gọ i là
bậ c đà i vò ng (podium). Mộ t đau võ đà i là lô hoà ng gia. Hoà ng đe
cù ng những thà nh viê n nam trong gia tộ c, trưởng te cù ng những
vị khá ch đặ c biệ t an tọ a ở đó . Hoà ng hậ u và cá c thị tı̀ ngoi trong
lô đau bê n kia.
Hạ ng tiep theo dà nh cho cá c nguyê n lã o, sứ giả , cá c chı̉ huy
quâ n sự lừng lay và thay te le củ a hà ng loạ t ngô i đen trọ ng yeu.
Khu thứ ba rộ ng nhat, gom 19 hà ng và 20.400 ghe khá n giả –
những thường dâ n củ a Rome.
Phı́a trê n khu vực nà y là bả y hà ng ghe cho nô lệ được trả tự
do, người ngoạ i quoc, người nghè o và cá c nô lệ thô ng thường,
sức chứa khoả ng 10.000 khá n giả .
Sá u hà ng ghe cao nhat dà nh riê ng cho phụ nữ – vợ con cá c
nguyê n lã o và những cô ng dâ n có vai ve. Khu nà y che chan phá i
nữ khỏ i thời tiet xau, đem tới cho họ sự riê ng tư nhờ mộ t bức
tường đá cao chan phı́a trước cá c ghe ngoi, tá ch biệ t với đá m
khá n giả nghè o phı́a dưới. Cũ ng có the, phụ nữ được bo trı́ ngoi
cao đen vậ y nham lá nh xa những má u me, gà o hé t trong trường
đau.

Vé dà nh cho khá n giả là m từ xương độ ng vậ t, go hoặ c chı̀, ghi
so lô và so ghe cụ the. Thường, những người dâ n Rome nghè o
đó i được phá t vé mien phı́, nham duy trı̀ lò ng trung thà nh củ a
họ với hoà ng đe. Đô i khi, neu đang chạ y đua cho chức vụ nà o đó ,
nhà tà i trợ sẽ bao trọ n toà n bộ ghe ngoi nham tă ng cả m tı̀nh lan
phieu bau.
Khá n giả pho thô ng và o đau trường qua mộ t trong 76 cửa
được đá nh so. Tiep sau cong và o là cau thang hoặ c đường doc
đưa người xem tới cho ngoi. Trê n đường, người xem sẽ đi qua
quay ă n nhẹ , đà i nước uong và cá c phò ng tam.
Cá c hà nh lang và sả nh đeu được trang trı́ bang tranh tường
trê n nen xi mă ng. Hà nh lang trò n khé p kı́n tạ o đieu kiệ n di
chuyen vò ng quanh trường đau.
Rat ı́t du khá ch tham quan Colosseum ngà y nay biet ve tam
bạ t che khong lo trê n nó c đau trường, gọ i là velarium. Tam bạ t
nà y bả o vệ người xem khỏ i á nh nang mặ t trời chó i chang củ a
Rome.
Ké o tam bạ t nà y là cả mộ t cô ng cuộ c hoà nh trá ng, phả i huy
độ ng tới cả nghı̀n thủ y thủ . 160 rò ng rọ c được gan và o cộ t go
dọ c theo cá c bức tường trê n đı̉nh đau trường. Vò ng khuyê n
chı́nh củ a tam bạ t đặ t ở trung tâ m võ đà i nham trợ lực cho
mạ ng lưới dâ y thừng. 160 tời được gan và o cá c khoi đá tả ng, noi
với so dâ y thừng lê n xuong nhờ rò ng rọ c.
Moi tời do mộ t độ i gom bon hay tá m thủ y thủ lo liệ u. Tat cả
dâ y thừng nham nâ ng vò ng khuyê n phả i được ké o đong thời.
Mộ t tay trong sẽ đá nh nhịp, đe cá c tời hoạ t độ ng cù ng lú c và
nâ ng vò ng khuyê n sao cho đong đeu.
Khi vò ng khuyê n đã lê n tới đı̉nh đau trường, cá c đau dâ y sẽ
được buộ c và o tời. Roi bộ dâ y thừng thứ hai ké o từ rò ng rọ c bê n

dưới bộ dâ y thứ nhat và buộ c và o vò ng khuyê n chı́nh. Cá c mả nh
ghé p thà nh tam bạ t lớn că ng ra phı́a dưới mạ ng lưới dâ y thừng
thap và noi với nhau. Tam mà n che sau khi hoà n thà nh có khoi
lượng đen hà ng tan.
Người ta khô ng che phủ vò ng khuyê n nà y, đe cho á nh mặ t
trời lọ t xuong võ đà i.
Colosseum cũ ng được thiet ke giú p người xem nhanh chó ng
thá o thâ n trong trường hợp khan cap. Mộ t so nhà khả o co từng
ước tı́nh, toà n bộ 50.000 quan khá ch có the di tả n trong chưa
đay mười phú t!
Ngoà i ra, dã thú là moi nguy cho hoà ng đe và những ai ngoi
sá t võ đà i. Mộ t so loà i như sư tử hay ho có the nhả y cao hơn cả
bức tường quanh võ đà i, ước tı́nh cao 3,6 m.
Vı̀ the, người ta că ng mộ t tam lưới chac khỏ e từ sà n đau lê n
cao hơn tường và i mé t. Do đó con vậ t dù có nhả y bậ t cũ ng khó
dan được tới bức tường. Thê m nữa, tường bao võ đà i là m từ
cam thạ ch mà i bó ng, cực kỳ trơn trượt. Dù thú dữ có phó ng
được qua tam lưới, phi lê n nó c tường, trê n đó cò n có những con
lă n bang ngà , chı̉ can chạ m và o sẽ xoay trò n. Con vậ t sẽ khó mà
bau vı́u nhờ đó ngă n chú ng từ đó nhả y xuong đá m đô ng.
Biệ n phá p an toà n sau chó t: cá c cung thủ thiệ n nghệ được bo
trı́ xung quanh võ đà i, san sà ng hạ gụ c bat cứ con vậ t nà o trước
khi chú ng đe dọ a người xem.

CHƯƠNG 7
---❊ ❖ ❊---

THÀNH ROME

Thời co đạ i, Colosseum chı̉ là mộ t trong so cá c kien trú c cô ng
cộ ng đo sộ củ a Rome, thà nh đô vı̃ đạ i.

Quả ng trường La Mã nam ngay gan Colosseum. Đâ y là trung
tâ m đời song củ a Rome. Quả ng trường xâ y quanh khu đat lộ
thiê n, tạ i đâ y cá c thay giá o to chức lớp họ c cò n thương nhâ n mở
quay bá n hà ng hó a. Nơi đâ y, chı́nh trị gia và những người La Mã
gặ p gỡ, trao đoi, tá n chuyệ n. Có những ngô i đen thờ nữ than Vesta
và nam than Vulcan, cũ ng có đen dà nh cho cá c vị hoà ng đe, bao
gom Caesar, Vespasian và Titus. Mộ t phı́a Quả ng trường là Phá p
đı̀nh (Basilica), tò a á n xé t xử những kẻ bị cá o buộ c. Việ n nguyê n
lã o (Curia) – sả nh hộ i họ p củ a cá c vị nguyê n lã o – cá ch khô ng xa.
Du khá ch ngà y nay có the dạ o bước qua Quả ng trường La Mã ,
nhı̀n ngam vô so tà n tı́ch đen đà i và cá c cô ng trı̀nh xâ y dựng, cũ ng
như những khả i hoà n mô n – đà i tưởng niệ m xâ y cat sau chien
cô ng lay lừng.

Cá ch Quả ng trường khô ng xa là trường đua Circus Maximus,
dà i hơn 609,6 m, sức chứa 250.000 người. Tương tự Colosseum,
đâ y là trường đau the thao – nhưng dà nh đe đua chien xa. Đua
chien xa được người La Mã cực kỳ ưa chuộ ng. Phan lớn cá c co xe
do hai hoặ c bon ngựa ké o. Đô i lú c, người đieu khien nà o đó muon
chơi trộ i, lien thang tới mười con ngựa ké o xe.
Trường đua dà i bả y vò ng và moi ngà y có tới 24 cuộ c đua, moi
cuộ c chạ y hơn 5 km.
Những tay đá nh xe người Rome that dâ y cương quanh hô ng
chı́nh mı̀nh – mộ t việ c là m vô cù ng nguy hiem. Neu chien xa bị lậ t,
chı́nh họ sẽ bị ké o lê đen chet – trừ phi kịp cat dâ y.

Ngoà i đua ngựa, Circus Maximus cò n được trưng dụ ng cho cá c
le hộ i tô n giá o, với những cuộ c să n dã thú dà n dựng, cá c trậ n giá c
đau và hà nh hı̀nh cô ng khai.
Người La Mã ưa xem kịch và trước khi Colosseum ra đời, Rome
đã sở hữu hai nhà há t chı́nh. Pompey là nhà há t bang đá đau tiê n.
Dau nhà há t Pompey giờ khô ng cò n vet dau, những tà n tı́ch củ a
Nhà há t Marcellus van hien hiệ n. Nhà há t có sức chứa từ 11.000
tới 20.000 người xem và hao hao Colosseum với những cong tò vò
và cộ t vò m trê n tang hai.
Người La Mã chuộ ng cả hà i kịch lan bi kịch. Tá c gia Lucius
Annaeus Seneca – Seneca Trẻ , thà nh danh nhờ bi kịch. Trong so
đó , chı́n vở cò n ton tạ i tới ngà y nay và mộ t so van được trı̀nh dien
như Medea, Phaedra và Oedipus.
Xã hộ i La Mã khô ng may coi trọ ng dien viê n. Nghe dien luô n
dà nh cho nam giới và đay tai tieng – tới mức hoà ng đe Tiberius
tuyê n rang dien viê n đá nh bạ n với tang lớp trê n là việ c là m phi
phá p.
Phan lớn nhà tạ i Rome, dù củ a người già u có , đeu khô ng có
phò ng tam. Vậ y là , người ta xâ y nhà tam cô ng cộ ng rộ ng rã i cho
dâ n chú ng, sử dụ ng bat ke già u nghè o, phâ n khu riê ng biệ t đà n
ô ng và phụ nữ.
Khu nà o cũ ng có phò ng thay đo, khu the dụ c và ba phò ng với
nhiệ t độ khá c biệ t: mộ t phò ng hơi nó ng, mộ t phò ng am và mộ t
phò ng nhỏ hı̀nh ong nơi đà n ô ng có the đam mı̀nh xuong be tam
má t lạ nh. (Khu nữ giới khô ng có be, bù lạ i, họ có the tam nước
lạ nh trong phò ng thay đo.)
Nhà tam cô ng cộ ng thê m lan nữa chứng minh người La Mã là
những kỹ sư đạ i tà i. Từ phò ng chứa lò , nước được đun nó ng roi
theo ong dan tới những be tam khá c nhau. Khı́ nó ng từ lò được
lưu chuyen dưới sà n đá củ a phò ng am và phò ng nó ng. Những mặ t

sà n nà y nó ng tới mức người tam phả i xỏ guoc go nham bả o vệ bà n
châ n củ a mı̀nh.
Nhà tam cô ng cộ ng khô ng chı̉ phụ c vụ mụ c đı́ch vệ sinh. Ay cò n
là nơi dâ n thà nh Rome tụ tậ p giao lưu. Họ có the gặ p gỡ bạ n bè ,
tá n dó c, tranh luậ n chı́nh trị hay bà n ve những mà n đua ngựa ở
Circus Maximus.
Tat cả những tụ điem cô ng cộ ng ở Rome đeu có điem chung –
chú ng là nơi khien dâ n Rome vừa lò ng, thỏ a mã n. Dâ n chú ng vui
vẻ thı̀ cơn cớ gı̀ chong đoi hoà ng đe?

CHƯƠNG 8
---❊ ❖ ❊---

LỐI SỐNG CỦA NGƯỜI GIÀU VÀ DÂN THƯỜNG

Và o buoi hoà ng kim củ a đe che, có khoả ng mộ t triệ u người sinh

song tạ i Rome. Như bao thà nh đô khá c, mả nh đat nà o cũ ng có
người già u kẻ nghè o. Đương nhiê n, sung tú c at sướng hơn nghè o
đó i.
Kẻ có tien ở Rome song đời thả nh thơi, khoá i lạ c. Họ song trong
những ngô i nhà rộ ng rã i, thô ng thoá ng có bep riê ng, nước sạ ch, và
đô i khi có cả nhà tam.
Mặ t trước nhà là mộ t sả nh lộ thiê n. Người già u thường lo liệ u
cô ng chuyệ n là m ă n tạ i gia. Trong sả nh, khá ch hà ng, bạ n hà ng đợi
tới lượt chủ nhà tiep đó n.
Chı́nh giữa sả nh là mộ t be nô ng chứa nước mưa chả y từ má i
nhà , dù ng đe nau nướng và giặ t giũ .
Phò ng ngủ phan nhieu đặ t xa sả nh chı́nh, nhỏ và toi do khô ng
có cửa so. Dâ n chú ng Rome rat cả nh giá c với nạ n tộ i phạ m, vı̀ the,
cửa so hướng ra đường chı̉ đe nhỏ , đặ t tı́t trê n cao và có song sat
ngă n độ t nhậ p.
Cá c ngô i nhà to hơn thı̀ có cả phò ng ă n, tê n gọ i triclinium.
Sà n nhà củ a cá c tư gia be the hay được khả m tranh. Tranh
khả m là loạ i tranh xep từ những mả nh thủ y tinh hoặ c đá mà u,
tesserae. Ơ và i ngô i nhà , loi và o sẽ khả m hı̀nh mộ t chú chó nhe
nanh với dò ng chữ Cave Canem (“Đe phò ng chó ”).
Những bı́ch họ a mà u sac rực rỡ – xanh, đỏ , lụ c – có the điem tô
tường nhà . Bı́ch họ a là loạ i tranh vẽ trực tiep lê n thạ ch cao ướt. Và
khi thạ ch cao khô đi, bức tranh cũ ng ă n luô n và o tường.

Tường bao vườn nhà được vẽ sao cho giong thiê n nhiê n
nguyê n sơ và gia chủ cứ việ c vờ như đang rong chơi vù ng đong
quê chứ khô ng phả i đang trong thà nh pho chậ t chộ i!
Hien nhiê n, so đô ng dâ n chú ng Rome khô ng dư dả gı̀, sao sở
hữu noi những că n nhà to đẹ p. Đô i khi, toà n bộ gia đı̀nh phả i chui
rú c trong khô ng gian vô cù ng chậ t hẹ p. Người già u nà o có nhà
gom hai phò ng con hướng ra pho cũ ng cho cá c chủ tiệ m thuê lạ i.
Hà ng hó a bà y bá n ở ...