TỰ TÌNH II
--Hồ Xuân Hương—
I. Tìm hiểu chung:
1. Tác giả:
- Sống vào khoảng TKXVIII, quê làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.
- Sống chủ yếu ở Thăng Long, có 1 ngôi nhà tên Cổ Nguyệt Đường.
- Con vợ lẻ, tính tình phóng túng, đi nhiều nơi, kết giao nhiều bạn bè, thân thiết với nhiều danh sĩ.
- Là 1 thiên tài kì nữ nhưng cuộc đời, tình duyên lại gặp nhiều bất hạnh, ngang trái.
- Sáng tác cả chữ Nôm và chữ Hán.
- Được mệnh danh là Bà chúa thơ Nôm (Xuân Diệu).
- Là 1 trong những nhà thơ tiêu biểu cho trào lưu nhân đạo chủ nghĩa của VHVN nửa cuối TK XVIII – nửa đầu TK XIX.
- Nội dung sáng tác: chủ yếu là tiếng nói cảm thương đối với người phụ nữ, đề cao vẻ đẹp và khát vọng của họ.
2. Tác phẩm:
a. Xuất xứ: Nằm trong chùm Tự tình (3 bài).
b. Hoàn cảnh sáng tác: Nếu bài thơ “Mời trầu” được HXH sáng tác ở giai đoạn đầu khi nữ sĩ mới bước vào con đường tình duyên thì “Tự tình” có lẽ ra đời trong giai đoạn bà đã trải qua quá nhiều sóng gió trong đời sống hôn nhân.
II. Đọc – hiểu văn bản:
1. Hai câu đề: Cảnh cô đơn trong đêm khuya vắng:
- Hai câu đề mở ra thời gian, không gian và hoàn cảnh mang tính bi kịch của nhân vật.
- TG: đêm khuya ( thanh vắng, thời điểm thích hợp để con người đối diện với chính mình, để thương xót, để tự vấn, để nhìn ngắm lại bản thân mình.
- KG: vắng lặng, mênh mông, chỉ có tiếng trống canh báo hiệu thời gian đã trôi qua.
+ văng vẳng: từ láy (mô típ quen thuộc) ( cảm nhận sự trôi đi của thời gian bằng thính giác.
+ trống canh dồn ( bước đi dồn dập của thời gian và sự rối bời của tâm trạng.
( Bút pháp lấy động tả tĩnh quen thuộc trong thơ cổ.
( Cảm nhận rất Á Đông của 1 người thiếu phụ đối điện với nước non nghìn trùng trong đêm vắng đang lắng nghe từng giọt buồn.
(Liên hệ: Văng vẳng tai nghe tiếng khóc gì – “Bỡn bà lang khóc chồng”
Tiếng gà văng vẳng gáy trên bom – “Tự tình I”)
- Con người:
+ Trơ: đảo ngữ ( nhấn mạnh:
( Trơ trọi, cô đơn ( tủi hổ, bẽ bàng (Đuốc hoa để đó, mặc nàng nằm trơ – “TK”.ND)
( Thách thức ( bản lĩnh (Đá vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt – “Thăng Long thành hoài cổ”.BHTQ)
+ cái hồng nhan ( rẻ rúng, mỉa mai ( thân phận nhỏ bé.
+ nước non ( KG rộng lớn, con người xuất hiện trong tư thế đối lập với KG mênh mông, cái cá thể trơ trọi trước cái vô cùng, cái rộng lớn.
( Các yếu tố nghệ thuật hô ứng nhau nhằm nhấn mạnh nỗi niềm trơ trọi, cô đơn đến tận cùng của người phụ nữ - ý thức nỗi đau thân phận.
( Nhịp 1/3/3 + đối ( Bên ngoài là bản lĩnh, bên trong là nỗi đau ( tâm trạng cô đơn, buồn tủi, bẽ bàng về duyên phận.
( Trong đêm khuya vắng, người phụ nữ cô đơn cảm thấy thương cho thân phận mình.
2. Hai câu thực: Nỗi niềm cay đáng, chán chường:
- Chén rượu hương đưa ( mượn rượu giải sầu cho quên sự đời.
- say lại tỉnh ( lúc tỉnh ra, người phụ nữ cô đơn, trơ trọi ấy chẳng thể vơi bớt nỗi sầu.
( Người phụ nữ cô đơn tìm men rượu che giấu nỗi buồn nhưng nỗi buồn không thể nhạt phai.
( Cái vòng lẩn quẩn, tình duyên thành trò đùa của con tạo ( càng cảm nhận nỗi đau thân phận. (Rút kiếm chém nước, nước càng chảy mạnh. Nâng chén tiêu sầu, sầu càng sầu – Lí Bạch).
( Uống rượu để giải sầu, để sẻ chia nhưng say lại tỉnh, nỗi đau khổ nhân lên vạn lần (Liên hệ: Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh, Giật mình, mình lại thương mình xót xa – TK.ND; Rượu ngon không có bạn hiền, Không mua không phải không tiền không mua – KDK.NK)
- Vầng trăng: tượng trưng cho niềm vui, hạnh phúc.
- bóng xế khuyết chưa tròn ( hình tượng chứa hai lần bi kịch: trăng sắp tàn vẫn chưa tròn – tình duyên chưa vẹn.
( Ngoại cảnh cũng là tâm cảnh thể hiện tâm trạng sầu muộn, xót xa khi tuổi thanh xuân đã trôi qua mà nhân duyên vẫn không trọn vẹn