NGHIÊN CỨU VĂN HỌC DÂN GIAN

TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN
VỀ CUỘC KHỞI NGHĨA CỦA THIÊN HỘ DƯƠNG
Võ Phúc Châu
--------------
1. Truyền thuyết dân gian và cuộc khởi nghĩa của Thiên Hộ Dương.
Truyền thuyết dân gian như những bãi bồi tự nhiên của lịch sử. Bản thân truyền thuyết không là dòng chảy c?a l?ch s?, nhưng nó là sức sống, là phù sa kết tụ từ chính những dòng sông tràn trề tinh thần yêu nước và tinh thần dân tộc của quần chúng nhân dân.
Chặng đường đấu tranh chống giặc ngoại xâm giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX ở đất Nam Bộ là cả một trang sử bi hùng, đầy "khổ nhục nhưng vĩ đại" của dân tộc. Hàng loạt người con Nam Bộ, chẳng cần sự tấn phong của triều đình, đã tự nguyện mài gươm khởi nghĩa. Họ đã đứng lên anh dũng và ngã xuống lẫm liệt, hiên ngang. Vậy mà, trong bộ sử triều Nguyễn, hiếm hoi chỉ có tên tuổi của Trương Định, Nguyễn Hữu Huân kèm theo đôi dòng tóm tắt tiểu sử và lời biểu dương tinh thần kháng Pháp của các vị. Không hề được vinh danh trong đó hàng loạt anh hùng mà người dân Nam Bộ bao đời tôn thờ, tưởng nhớ: Nguyễn Trung Trực, Thiên Hộ Dương, Phan Liêm - Phan Tôn, Lê C?n - Nguy?n Giao. Trần Văn Thành, Phan Công Hớn .
Như để bù đắp cho sự khắt khe và khiếm khuyết ấy của chính sử, truyền thuyết đảm nhiệm vai trò là pho sử dân gian. Qua truyền thuyết, nhân dân đã lưu giữ những ký ức về lịch sử, tự phán xét lịch sử theo cách thức riêng của mình. Nhờ vậy, kho tàng văn học dân gian Nam Bộ đã có được một hệ thống truyền thuyết dân gian phong phú về những anh hùng chống giặc ngoại xâm. Một trong số đó chính là nhóm truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa chống Pháp của Thiên Hộ Dương.
Nếu ngày nay, Nguyễn Trung Trực vẫn hiện diện trong đời sống tinh thần của người dân Kiên Giang thì Thiên Hộ Dương chính là niềm tự hào của người dân Đồng Tháp. Đồng Tháp có quyền thay mặt nhân dân Nam Bộ làm lễ giỗ Thiên Hộ Dương hàng năm. Bởi người anh hùng Thiên Hộ, từ thuở dấy binh, đã lấy bưng biền Đồng Tháp làm địa bàn kháng chiến và chọn đất thiêng Gò Tháp làm đại bản doanh. Không chỉ thế, Đồng Tháp còn có quyền tự hào là nơi lưu giữ đầy đủ nhất, phong phú nhất kho truyền thuyết dân gian cùng những chứng tích văn hoá về cuộc khởi nghĩa Thiên Hộ Dương.
Có công đầu trong việc sưu tầm truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Thiên Hộ Dương chính là nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Nguyễn Hữu Hiếu. Ông là tác giả của nhiều quyển sưu tầm, biên khảo có giá trị: Truyền thuyết về Thiên Hộ Dương - Đốc binh Kiều; Nam kỳ cố sự; Giai thoại dân gian Đồng Tháp Mười. Kế đến, phải ghi công Khoa Ngữ Văn trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh với quyển Thơ văn Đồng Tháp, tập I (GS. Lê Trí Viễn chủ biên). Ngoài ra, còn có công sức của nhà nghiên cứu Huỳnh Minh, nhà văn Sơn Nam cùng một số tác giả khác với những bài chuyên khảo về Nam Bộ xưa và nay.
Tập hợp truyền thuyết từ các nguồn tư liệu này, chúng ta có thể nhận diện được một nhóm truyền thuyết dân gian về cuộc khởi nghĩa của Thiên Hộ Dương, trong đó bao gồm nhiều mảng truyện:
- Mảng truyện về Thiên Hộ Dương: Sức khỏe của Thiên Hộ Dương, Võ nghệ của Thiên Hộ Dương, Thiên Hộ Dương dẹp mối bất hòa của các tướng hộ vệ, Thiên Hộ Dương đấu gươm với đô đốc Bạc Má, Đoạn cuối cuộc khởi nghĩa của Thiên Hộ Dương, Thiên Hộ Dương qua đời, Ngày giỗ của ông Thiên Hộ.
- Mảng truyện về các tướng lĩnh của Thiên Hộ Dương: Ông Hùng Dõng, Giai thoại về ông Phòng Biểu, Ông Phòng Biểu trị tội Phạm Công Khanh, Sự tích ông Thống Linh, Đốc Binh Kiều, Cuộc khởi nghĩa của Tứ Kiệt, Mộ Tứ Kiệt, Lãnh binh Nguyễn Văn Cẩn.
- Mảng truyện về nhân vật, sự kiện liên quan đến cuộc khởi nghĩa của Thiên Hộ Dương: Người liên lạc của Thiên Hộ Dương, Ông Dật - tên Đà, Trương Tấn Minh, Thiên Hộ Dương và đạo binh rắn, Đạo binh trâu, Tiếng còi mục đồng, Muỗi Đồng Tháp Mười và chiếc nóp, Trận Mỹ Trà năm Ất Sửu.
2. Mảng truyền thuyết về Thiên Hộ Dương.
So với các lãnh tụ kháng chiến cùng giai đoạn, Thiên Hộ Dương trở thành hình tượng nghệ thuật được truyền thuyết kể lại nhiều nhất.
Các truyện tái hiện gần như xuyên suốt cuộc đời và chiến công lừng lẫy của anh hùng Thiên Hộ. Chuyện bắt đầu từ khi người anh hùng còn là đứa trẻ chăn trâu, rồi lớn lên, bộc lộ tài năng xuất chúng. Được nhắc đến nhiều nhất là thời gian Ngài mộ binh khởi nghĩa nơi bưng biền Đồng Tháp. Thời gian trôi dài theo dòng lịch sử. Thời gian ngưng đọng khi người anh hùng lặng lẽ hy sinh. Thời gian kết tụ trong lòng biết ơn, niềm thương nhớ của người dân Gò Tháp. Cách diễn tả thời gian trong các truyện này thật gần với cổ tích: bắt đầu từ "ngày xưa", "thời đó", rồi "một hôm" sang "ngày nọ"; hết "từ đó" đến "ít lâu sau". Khác mảng truyền thuyết về anh hùng Trương Định, ở đây, không truyền thuyết nào ghi tháng năm cụ thể về cuộc đời ngài Thiên Hộ. Có thể nói, tương đối, mơ hồ là đặc điểm của thời gian nghệ thuật trong truyền thuyết về Thiên Hộ Dương. Trong khi đó, tư liệu lịch sử đâu thiếu những con số chính xác, rõ ràng. Đây hẳn là sản phẩm của người dân lao động, với lối kể chuyện truyền miệng dân gian. Qua kiểu thời gian nghệ thuật này, cuộc đời Thiên Hộ Dương luôn được bao bọc giữa bầu không khí mơ màng, huyền ảo.
Về không gian, các truyện in rõ dáng hình miền đất phương Nam. Nơi đó, lắm gò bãi, ruộng đồng, nhiều rạch con, sông cái. Nơi đó, đồng cỏ mênh mông, trẻ con thỏa sức chăn trâu tập trận, còn nghĩa quân mặc tình gom cỏ khô đốt giặc. Nơi đó có những con rạch nước chảy lớn ròng, người anh hùng ngày ngày xuống tắm, rồi cỡi trâu, luyện rèn võ nghệ. Và không gian cụ thể được nhắc nhiều nhất chính là quê hương Đồng Tháp, qua những tên gọi quen thân: Đồng Tháp, vùng Gò Tháp, căn cứ Đồng Tháp Mười, đại đồn Tháp Mười, vàm Cần Lố, ngã Sáu, ấp Trung.
Riêng về nhân vật, các truyền thuyết dựng lên một hình tượng Thiên Hộ Dương thật bình dị, thân thương, gần gũi. Chính sử chỉ gọi ông là Võ Duy Dương. Nhưng nhân dân cung kính gọi là ngài Thiên Hộ, Thiên Hộ Dương, ông Ngũ Linh Thiên Hộ. Sử sách chỉ biết một Võ Duy Dương từ khi mộ binh chống Pháp. Nhưng nhân dân đã gần gũi ông từ nhỏ. Ông vốn là đứa con của chốn ruộng đồng: nhà nghèo, đi chăn trâu ở mướn. Lớn lên, chàng trai họ Võ được vua chứng kiến tài năng, cho ở lại kinh đô luyện tập. Thế nhưng, không thích chốn cung son ràng buộc, ông tình nguyện theo Nguyễn Tri Phương mộ lính đồn điền. Nhờ có công, ông được phong làm chánh bát phẩm Thiên Hộ. Lại thêm kỳ tích một lần cử được năm trái linh, ông được mệnh danh là ngài Ngũ Linh Thiên Hộ.
Theo góc nhìn sử học, Võ Duy Dương chỉ được quan tâm ở các khía cạnh thời điểm khởi binh, động cơ kháng Pháp, địa bàn hoạt động, qui mô căn cứ, phương thức đấu tranh,. Nhưng từ góc nhìn truyền thuyết, Thiên Hộ Dương được soi sáng toàn diện, từ nguồn gốc xuất thân, sức khoẻ, tài năng, võ nghệ, đến những kỳ tích, quá trình hoạt động và sự hy sinh. Nhờ vậy, đời sau mới biết một Thiên Hộ Dương từ nhỏ đã ăn khỏe, sức mạnh hơn người, khiến vua quan cùng kinh ngạc và nể phục (Sức khỏe của Thiên Hộ Dương). Khi kẻ thù xâm lược, chàng mộ binh khởi nghĩa ở miền Tây Nam bộ, lấy bưng biền Đồng Tháp làm căn cứ lâu dài. Lúc này, tài năng, khí phách, đức độ của chàng đến hồi tỏa sáng. Sức mạnh cử đỉnh trăm cân, đường roi song đôi huyền thoại đã đưa tên tuổi anh hùng vang xa, thu hút bao người tài giỏi (Võ nghệ của Thiên Hộ Dương). Trong trí tưởng nhân dân, hào kiệt đâu cứ phải cưỡi trên ngựa quý. Lấy ruộng đồng Nam Bộ làm chiến địa, Thiên Hộ Dương chỉ cần ngồi trên lưng trâu, cầm roi, mà vô cùng oai phong, dũng mãnh. Với nhân dân, chú bé ngày nào lam lũ trên lưng trâu, giờ đã là một dũng tướng tài ba, cùng trâu ra trận. Nhưng đâu phải hạng võ biền, Thiên Hộ Dương là một trang tuấn kiệt song toàn văn võ. Mượn tích chuyện Liêm Pha - Lạn Tương Như, vị thủ lĩnh nghĩa quân đã dẹp tan mối bất hòa giữa các tướng hộ vệ, khiến mọi người cùng xúc động và tâm phục (Thiên Hộ Dương dẹp mối bất hòa của các tướng hộ vệ).
Theo lời lẽ vua quan triều Nguyễn, Thiên Hộ Dương chỉ là một tên phản tặc: "Bọn giặc Võ Duy Dương lưu lại ở Định Tường, tụ tập bè đảng đánh cướp lương thực. Tên can phạm này không phải là thần dân của nước ta. Phải lấy phép nước mà buộc tội, ai lại chịu dung tha" . Thế mà, trong truyền thuyết, tên can phạm của triều đình ấy, lại được nhân dân xem là anh hùng dân tộc. Người dân Đồng Tháp lập đền thờ ông (Đoạn cuối cuộc khởi nghĩa của Thiên Hộ Dương). Bà con ray rứt, ân hận vì không được chăm sóc chu đáo phần mộ người anh hùng. Có năm được mùa, ngày tết được ăn cá kho, dưa giá, họ nghĩ, chính anh linh ngài Thiên Hộ đã phò trợ đồng bào sống trong no ấm (Ngày giỗ của ông Thiên Hộ).
Riêng về cái chết của ông, sử sách ghi thật rõ ràng: "Tháng Mười 1866, Võ Duy Dương, trên đường ra Bình Thuận, đã bị tai nạn đắm thuyền và c