Tranh Hµng Trèng –Hån d©n gian ng­êi hµ néi 

  Vốn tranh dân gian nằm trong một mảng lớn của hội hoạ Việt nam cổ vẫn như một tia sáng mảnh mai nhưng không kém phần chói lọi. Tranh dân gian gắn liền với cuộc sống, với lễ giáo người Việt. Và hiện tại, cho dù cuộc sống có thay đổi, xô bồ, nhưng trong dòng tranh ấy vẫn tồn tại những con người, những nghệ nhân có đôi bàn tay vàng, đau đáu với nghề và vẫn luôn hy vọng duy trì được một vốn cổ của dân tộc. Nói tới tranh dân gian của người Việt, ta không thể không nói tới Tranh Hàng Trống. Là một dòng tranh kết hợp từ kỹ thuật tranh khắc gỗ với vờn màu thủ công. Tranh Hàng Trống có từ lâu đời và phát triển cùng nền văn hoá của thành cổ Hà nội xưa. Chủ yếu là tranh thờ như những bức Hương chủ , Ngũ hổ, Độc hổ, Sơn trang, Ông Hoàng Ba, Ông hoàng Bẩy... Ngoài ra cũng có những bức tranh chơi như : Tố nữ, Bốn mùa, (mỗi bản bốn vế), Tranh Kiều, Nhị độ mai; hoặc những bức phỏng theo các vở tuồng. Có những bức dùng để chơi Tết như tranh Gà , Cá chép trông trăng.... Nhưng tựu chung lại, Tranh Hàng Trống vẫn có một bản sắc riêng biệt, mầu sắc chói lọi nhưng không kém phần hài hoà, phong cách diễn tả sâu sắc. Đường nét chuyển động về hình hoạ thật tài tình, nhuần nhị. Kỹ thuật làm tranh Hàng Trống về căn bản cũng giống kỹ thuật tranh khắc gỗ nói chung. Ván bằng gỗ lồng mực hoặc gỗ thị. Mực in truyền thống dùng bằng những chất liệu dân dã nhưng cầu kỳ và tinh xảo trong chế tác. Màu đen làm từ tro rơm nếp hay tro lá tre được đốt và ủ kỹ, màu vàng của hoa hoè, màu chàm của núi rừng, màu son của sỏi đồi tán nhuyễn.   Những sắc màu bình dị ấy pha với dung dịch hồ nếp cổ truyền tạo cho tranh một vẻ óng ả và trong trẻo mà các loại màu hiện đại không thể nào có được. Để tạo ra được một loại màu cổ truyền, các nghệ nhân phải ủ, phải sắc như sắc thuốc bắc, phải cô đặc dần bằng cách đun nhỏ lửa liên tục mấy ngày trời rồi lại lắng cặn, chắt nước. Cầu kỳ là vậy, nên những bức tranh không những có hồn của dân tộc mà còn in lên cả một sự khổ công của người vẽ.   Một bức tranh Hàng Trống thường được bồi bằng ba đến bốn lớp giấy vì đặc thù của tranh khắc gỗ chỉ cho những đường nét đẹp trên một nền giấy mỏng (thường là giấy báo xước hay giấy xuyến chỉ, cao cấp hơn là nền lụa). Những chất liệu này sẽ cho một hiệu ứng màu chuẩn mực mang đậm dấu ấn của thiên nhiên.   Một bức tranh thông thường như bức " Ông Hoàng Ba ", nếu là một nghệ nhân lành nghề thì sẽ phải lao động cật lực khoảng mười đến mười hai giờ đồng hồ liên tục. Ông Hoàng Ba, theo truyền thuyết là con trai của Long vương, dân thuyền chài hay mua để thờ, hy vọng ngài sẽ xua đi những sự không may trong cuộc đời sông nước. Có những bức cầu kỳ hơn như " Tứ phủ công đồng " (khổ rộng 105 cm x 130 cm) sẽ mất của nghệ nhân sáu ngày làm việc liên tục, mỗi ngày từ mười đến mười hai tiếng. Công phu như vậy nên Tranh Hàng Trống cũng dần bị mai một và đến nay chỉ còn duy nhất một nghệ nhân. Ông là Lê Đình Nghiên (sinh năm 1950) con trai cụ Lê Đình Liệu (sinh năm 1912). Gia đình ông đã làm tranh Hàng Trống từ đời cụ tổ từ khoảng cuối thế kỷ XVI. Hiện tại ở gia đình ông còn khoảng 30 mặt ván và ông nói với một chất giọng hơi đau xót: " Nếu khôi phục được tất cả số vốn cổ truyền của ông cha để lại thì cũng phải ngót nghét 100 bản ". Đấy là nỗi đau lòng của ông, nhưng suy cho cùng, mỗi người chúng ta mang trong mình một dòng máu đỏ da vàng của người Việt, nghĩ đến câu nói đó, liệu có khỏi ngậm ngùi?./.

Tố nữ. Trang Hàng Trống
Ở tranh "Tô nữ" không có thần thánh nào cả, chỉ có cái đẹp dịu dàng, mới mẻ mà quen thân. Chỉ có niềm vui của múa và hy vọng của âm nhạc với bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông. Thật là một lời chúc Tết, đón xuân rất sâu sắc cho tất cả mọi người.
Thơ Hồ Xuân Hương vịnh tố nữ, người đẹp hát xương: "Hỏi bao nhiêu tuổi hỡi cô mình... Chị cũng xinh mà em cũng xinh".

Hổ. Tranh hàng Trống
Các tranh "Hổ", "Tố nữ", tranh "Lý ngự vọng nguyệt" - (Cá chép trông trăng) và tranh "Thất đồng" là những tranh nổi tiếng nhất của dòng tranh Hàng Trống - Hà Nội. Nét khắc quý phái, tinh vi uyển chuyển. Nghệ sĩ chỉ khắc một bản nét. In nét trước lên giấy rồi dùng phẩm tô màu. Màu tô có đậm nhạt làm nổi khối nuột nà cho người và cảnh vật.

 
 



























Tranh §«ng Hå


Đánh ghen

Những tranh sinh hoạt dí dỏm cũng mang tính giáo dục. Bà vợ cả xắn váy quai cồng xông tới, cầm kéo đòi cắt tóc ... Cô vợ lẽ hớ hênh, thách thức, chanh chua. Ông chồng bênh bên này hòa hoãn với bên kia. Thật là một tấm kịch đời thường. Sự cường điệu trong mô tả làm cho tranh mang tính hài hước nhẹ nhàng. Trên tranh có những lời thơ : "...bớt giận làm lành", hàm ý khuyên răn.

 

Hứng dừa

Cảnh hái dừa cũng hoạt kê

 






Bộ tranh tứ bình "Truyện Kiều" thật là hoành tráng. Các diễn biến chính được dàn ra từ trên xuống dưới, từ phải sang trái, liên hoàn, đan lồng vào nhau. Người và cành trong cốt truyện ở bên Tàu, nhưng Thúy Kiều, Thúy Vân, Kim Trọng, Từ Hải, Mã Giám Sinh, Sở Khanh...







... ở đây lại vô cùng Việt Nam. Tranh dân gian Việt Nam có nhiều bộ tranh truyện khác nữa. Một thể loại độc đáo đã không được phát huy đầy đủ.



























Tranh khắc gỗ in trên giấy dó - Quen mà lạ.  

Phố cổ Hà nội và phong cách sinh hoạt cũng như sản xuất của người Việt nam dường như là một nguồn cảm hứng sáng tạo vô cùng, vô tận cho bất cứ một thời đại nghệ thuật nào. Những chủ đề ấy có sức hút kỳ lạ với người nghệ sỹ. Những ngôi nhà cổ chứa đựng sự bí ẩn và phong vị của thời gian. Những đường cong uốm lượn quyến rũ của bờ vòm, bờ mái. Những hẻm phố liêu xiêu, cô tịch. Khi là sự hiu hắt của mái chùa chiều. Những chiễc xích lô, những gánh hàng rong vẫn thong thả với công việc thường nhật và những bóng người vẫn khép nép đi ngược dòng lịch sử. Tất cả những hình ảnh sinh động ấy được thể hiện một cách tài tình trong một dòng tranh mới mà cũ, đó là tranh khắc gỗ , in đen trên nền giấy dó Bưởi, Đông hồ. Vỏ dó mang từ rừng chở về những làng nghề, ngâm trong nước vôi thật lâu , sau đó được nấu trong những chiếc vạc lớn trong khoảng 24 - 30 giờ đồng hồ. Khi dó đã " chín ", thợ dó vớt ra ngâm trong nước lạnh và được bàn tay của các bà, các cô bóc, phân loại từ lớp vỏ sần sùi đến lớp tơ vàng nõn nà phía trong. Sau đó dó được giã nhuyễn thành một thứ bột mịn màng. Tiếng chày canh khuya một thời ấy đã in đậm trong tâm khảm của người Hà nội:
...." Mịt mù khói toả ngàn sương, Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây hồ "...
Bột dó sau khi được giã nhuyễn sẽ trộn với một dung dịch nhựa của một loại cây rừng; Đó là nước ngâm từ những phoi bào của gỗ mò. Nước mò láng khắp, bột dó tơi ra và dưới cái lắc tay uyển chuyển của các chị thợ seo, những tờ giấy dó cứ lần lượt, lần lượt ra đời, nhẫn nại như bản tính hiền hoà của các cô gái Việt, đời này qua đời khác. Mặt giấy dó trong trẻo. Xơ dó tạo thành những đường ganh kỳ diệu và trên nền vàng ngà của chất liệu cầu kỳ ấy, phố cổ Hà nội, những cảnh sinh hoạt của đời thường hiện ra như mơ, như thực. Và nếu bạn có trong tay một bức tranh khắc gỗ in trên nền giấy đó, bạn sẽ cảm nhận được nhiều điều. Và chất thơ ấy sẽ mãi mãi ở lại với bạn như một hồi ức đẹp về Việt nam, về Hà nội, cho dù bạn chưa từng đến bao giờ./.

Làm đồ sơn mài

Dệt vải
Đây cũng là ước mơ lãng mạn nhất của anh học trò và của cả bạn gái anh ta nữa. Nét vẽ và khắc luôn gọn gàng, liền mọt mạch, khép kín khuôn hình và đều đặn dù có khi to khi nhỏ.




Chợ lớn
Thị nghĩa là chợ. Tới một đô thị hãy đi xem chợ. Nơi đó tấp nập các loại người khác nhau.Thật vui, thật nhốn nháo...
Người bán chuối





 
 





























Khắc gỗ




Tranh in khắc gỗ: Rồng trên đỉnh Fuji, Hokusai
Khắc gỗ là một kỹ thuật in đồ họa sử dụng một bản in bằng gỗ có hình nổi. Khắc gỗ được dùng để diễn đạt ý tưởng của các nhà nghệ thuật trước nhất là trong thế kỷ 16 và sau đó là bởi các nhà nghệ thuật theo trường phái biểu hiện (tiếng Anh: expressionism).
Để tạo nên một bản in gỗ người ta dùng dao cắt các phần không in ra khỏi một mảnh gỗ đã được bào nhẵn, các phần nổi sau đó được quét màu lên và mang đi in hoặc bằng tay dùng một búa là (tiếng Đức: Falzbein) chà lên hay bằng máy in.



Cách tạo bản khắc gỗ
Chế tạo bản in
Thông thường gỗ được cắt thành một mảnh dầy từ 2 đến 4 cm có sợi chạy theo chiều của hình (cắt dài). Mảnh gỗ được bào, mài và làm nhẵn cho đến khi bề mặt hoàn toàn phẳng có thể được phủ một lớp sơn nền, thường là một lớp phấn trắng mỏng. Theo thông lệ bản vẽ trước của nghệ sĩ được mang đặt lên lớp phấn này rồi dùng nhiều loại dao cắt theo các đường vẽ trước. Người ta không cắt thẳng đứng mà cắt hai lần, một lần cắt nghiên từ đường vẽ ra ngoài và một lần nghiên ngược lại rồi tách dăm bào ra. Trong phương pháp gọi là cắt đường đen này việc tạo hình được tiến hành bằng đường nét đen trên nền trắng.


Minh họa khắc gỗ ("Woody Allen" của Manfred Behrens) - bên trái là bản đã được in ra, bên phải là bản khắc gỗ
Sau đấy bản in khắc gỗ đã hoàn chỉnh được phết mực in lên bằng một quả banh tròn tẩm mực to bằng nắm tay hay thường hơn là bằng một con lăn.
In
Người ta in bằng cách ép lên bản khắc gỗ một tờ giấy có khả năng hút nước tức là không có pha keo và vì thế mà hút mực và đã được làm ẩm một ít (hoặc là ngược lại ép bản gỗ lên giấy). Có thể dùng một trái banh lăn trên tờ giấy hay dùng một cây cọ quét lên để tạo lực cần thiết ép giấy sát vào bản in gỗ. Thông thường nhất là bản in được in bằng máy in sách (máy ép in nổi) có thể ép đều lực lên bản in gỗ và giấy. Sau mỗi lần in phải quét mực lại cho bản in khắc gỗ.
Đôi khi bản khắc gỗ lại được in qua đá và sau đó in ra như là một bản in thạch bản (tiếng Anh: lithography).
Các loại gỗ được sử dụng




Hartmann Schedel: Tàn phá Jerusalem (1493)
Gần như tất cả các loại gỗ thông dụng đều có thể sử dụng trong khắc gỗ. Một trong số ít loại gỗ không thích hợp cho việc khắc gỗ là gỗ của cây thông (Pinus) vì gỗ này có nhiều mấu và nhựa.
Gỗ thường được cắt dọc theo chiều dài của sợi (gỗ dài). Các loại gỗ cứng như gỗ của cây lê, hồ đào hay anh đào rất được ưa chuộng dùng trong các bả