Töôùng quaân Toân Thaát Thuyeát
Toân Thaát Thuyeát (1835-1913) laø vò töôùng gioûi, giaøu loøng yeâu nöôùc, töøng giuùp Hoaøng Keá Vieâm vaø Löu Vónh Phuùc trong traän thaéng Caàu Giaáy, dieät ñöôïc Francis Garnier, baét soáng töôùng Côø Vaøng. Naêm 1885, khi ñang giöõ chöùc Thöôïng thö boä binh, oâng quyeát khoâng chuû hoøa, ñaàu haøng maø chuû ñoäng taán coâng quaân xaâm löôïc Phaùp ôû Hueá. Vieäc khoâng thaønh, oâng phaûi ñ-öa vua Haøm Nghi ra Quaûng Trò, phaùt ñoäng phong traøo Caàn Vöông choáng thöïc daân Phaùp, ñöôïc caùc vaên thaân mieàn baéc vaø mieàn trung höôûng öùng trong moät thôøi gian daøi.
Nöôùc ta quan töôùng anh huøng, Baù quan vaên voõ cuõng khoâng ai taøy.
Quan töôùng ñaây laø Toân Thaát Thuyeát. Nhaân daân ñaõ ca ngôïi oâng qua nhöõng lôøi treân, trích trong Veø thaát thuû kinh ñoâ; lôøi veø khoâng quaù xa söï thöïc. Toân Thaát Thuyeát ñaõ noåi tieáng vì coù nhieàu voõ coâng. Chính oâng ñaõ giuùp Hoaøng Keá Vieâm vaø Löu Vónh Phuùc trong traän thaéng quaân Phaùp ôû Caàu Giaáy, dieät ñöôïc Francis Garnier (1873). Naêm 1875, oâng laïi thaéng moät traän lôùn ôû Sôn Taây, baét soáng töôùng giaëc Côø Vaøng laø Hoaøng Suøng Anh.
Töø 1881, Toân Thaát Thuyeát veà Hueá, laøm Thöôïng thö boä binh, roài laøm phuï chính ñaïi thaàn sau khi vua Töï Ñöùc maát. Luùc naøy, thöïc daân Phaùp ñaõ chieám troïn Nam Kyø vaø ñang aâm möu thoân tính caû nöôùc. Trieàu ñình nhieàu ngöôøi chuû hoøa, ñaàu haøng. Toân Thaát Thuyeát kieân trì chuû chieán. OÂng chuaån bò löïc löôïng vaät chaát vaø tinh thaàn ñeå choáng Phaùp, toû thaùi ñoä gay gaét vôùi boïn chæ huy Phaùp ôû Hueá khi thaáy chuû quyeàn Nhaø nöôùc mình bò vi phaïm. Ngay töø Paris, Boä tröôûng ngoaïi giao Phaùp cuõng ñieän sang, chuû tröông phaûi loaïi tröø Toân Thaát Thuyeát .
Thaùng 7-1885, toaøn quyeàn De Courcy vaøo Hueá, chuû tröông oån ñònh tình hình vaø baét Toân Thaát Thuyeát. OÂng Toân ñaõ ra tay tröôùc. Ñeâm 4-7-1885, quaân Vieät Nam taán coâng ñaùnh uùp doanh traïi Phaùp. Vieäc toå chöùc raát chu ñaùo, nhöng vuõ khí quaù thoâ sô neân khoâng thaønh coâng. Toân Thaát Thuyeát phaûi ñem vua Haøm Nghi chaïy ra Quaûng Trò, roài veà ôû mieàn Höông Kheâ (Haø Tónh) phaùt ñoäng phong traøo Caàn Vöông choáng Phaùp. Vaên thaân caùc 
tænh Baéc Kyø, Trung Kyø ñaõ höôûng öùng chieáu nhaø vua. Töø ñaïi baûn doanh, Toân Thaát Thuyeát ñaõ laø linh hoàn, laø vò chæ huy cuûa caû phong traøo aáy. Nhöõng ngöôøi con cuûa oâng: Toân Thaát Ñaïm, Toân Thaát Thieäp ñeàu laø töôùng baûo veä vua Haøm Nghi vaø ñaõ hy sinh khi choáng laïi boïn phaûn boäi.
Phong traøo Caàn Vöông phaùt ñoäng ñöôïc ít laâu thì Toân Thaát Thuyeát ra baéc roài sang Trung Quoác vôùi chuû tröông yeâu caàu nhaø Thanh giuùp Vieät Nam ñaùnh Phaùp. Vieäc laøm naøy khoâng ñi ñeán keát quaû, oâng ñaønh tìm caùc baïn löu vong nhö Nguyeãn Thieän Thuaät, coá gaéng lieân laïc vôùi phong traøo trong n-öôùc, coù luùc ñaõ döï ñònh toå chöùc veà taán coâng vaøo tænh Cao Baèng, nhöng ñeàu khoâng thöïc hieän ñöôïc. OÂng ñau khoå, tuyeät voïng, soáng moät mình trong tuùp leàu tranh treân moät ngoïn ñoài ôû Long Chaâu. Suoát ngaøy, oâng nhö ngöôøi loaïn trí, heát khoùc laïi cöôøi, ñaäp phaù lung tung, vung göôm cheùm vaøo ñaù ñeå truùt noãi caêm hôøn. Ngöôøi ñòa phöông ñaõ goïi oâng laø Ñaû thaïch oâng (OÂng giaø cheùm ñaù).
Toân Thaát Thuyeát laø moät voõ töôùng. Nhöng oâng cuõng vieát nhieàu caâu ñoái, baøi thô haøo huøng saûng khoaùi. Trong gia ñình, oâng laø ngöôøi con chí hieáu. Ñoái vôùi ñaát nöôùc, oâng tieâu bieåu cho yù chí chieán ñaáu ngoan cöôøng. Ñeán keû ñòch cuõng phaûi thöøa nhaän loøng hy sinh cao caû vaø tinh thaàn baát khuaát cuûa oâng.
Hoaøng Khoâi