Thanh Sơn quê tôi: truyền thống văn hóa và lịch sử


D
ưới đây là bài "Địa giới huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ trong lịch sử" được đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 2 (327)/ 2003 của Trung tâm KHXH & NV Quốc Gia, Viện Sử học. Kính mời các bạn là người con Thanh Sơn cùng đọc nhé! Thanh Sơn là huyện miền núi phía tây nam tỉnh Phú Thọ. Phía tây giáp huyện Phù Yên tỉnh Sơn La, phía tây bắc giáp huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái, phía bắc giáp huyện Yên Lập, phía đông bắc giáp huyện Tam Nông, phía đông giáp huyện Thanh Thuỷ, phía nam và đông nam giáp tỉnh Hoà Bình. Là một huyện lớn với diện tích 1.308,6 km2, Thanh Sơn chiếm gần 1/3 diện tích toàn tỉnh Phú Thọ. Tuy vậy không phải ngay từ buổi đầu lịch sử dựng nước, Thanh Sơn đã có tên và địa giới như vậy. Việc nghiên cứu địa giới huyện Thanh Sơn với những biến đổi của huyện này trong lịch sử là cần thiết nhằm làm sáng tỏ lai lịch mảnh đất cổ này- quê hương của người Việt cổ, góp phần vào công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế, văn hoá xã hội huyện Thanh Sơn trong giai đoạn hiện nay. Ngược dòng lịch sử, vào buổi đầu lịch sử dựng nước dưới thời Hùng Vương (từ thế kỷ VII Tr.Cn – III Tr. Cn), các vua Hùng đã chia đất nước ra làm 15 bộ (lạc) là: Giao Chỉ, Việt Thường thị, Vũ Ninh, Quân Ninh, Gia Ninh, Ninh Hải,Lục Hải, Thang Tuyền, Tân Xương, Bình Văn, Văn Lang, Cửu Chân, Nhật Nam, Hoài Hoan, Cửu Đức(1). Bộ Văn Lang là bộ lớn và hùng mạnh nhất trong 15 bộ, là bộ căn bản nơi các vua Hùng đóng đô, trung tâm của nước Văn Lang. Thanh Sơn lúc đó thuộc vào bộ này. Đây là mảnh đất cổ, nằm trong cái nôi của nền văn minh Đông Sơn rực rỡ, địa bàn sinh sống của cư dân Lạc Việt (Việt cổ) mà hậu duệ của họ ngày nay là người Mường, bộ phận chiếm gần 75% trong cơ cấu dân cư của huyện hiện nay. Theo tài liệu khảo cổ học, trên địa bàn Thanh Sơn đã phát hiện được nhiều loại công cụ như rìu đá mài loại hình có vai, loại hình tứ giác được tìm thấy ở các xã Địch Quả, Mỹ Thuận, Võ Miếu… Các loại hiện vật khác bằng đồng như rìu xéo, rìu tứ giác, giáo, dao găm và các loại vò, trang sức… tìm được trong địa bàn huyện thuộc nền văn hoá Đông Sơn. Chỉ tính từ năm 1975 về trước, Thanh Sơn đã phát hiện được 39 chiếc trống đồng từ loại II đếnloại IV theo cách phân loại của Hêghơ có niên đại từ thời Hùng Vương về sau(2). Hiện nay, tổng số trống đồng phát hiện và khai quật được trong huyện đã hơn 50 chiếc từ loại I đến loại IV(3). Điều đó nói lên rằng Thanh Sơn từ xa xưa đã là địa bàn cư trú liên tục của người Lạc Việt. Họ đều nhận vua Hùng và Tản Viên Sơn Thánh là thủ lĩnh của mình. Ngày nay, theo thống kê vùng mường Thanh Sơn có đến 18 nơi thờ hai vị anh hùng này(4). Đến năm 221 Tr. Cn, ở Trung Quốc, nước Tần tiêu diệt 6 nước nhỏ là Tề, Sở, Yên, Hàn, Triệu, Nguỵ thống nhất Trung Quốc và tiến hành mở rộng lãnh thổ xuống phía nam, đem quân xâm lược các nước của các tộc người Bách Việt trong đó có nhà nước Văn Lang của người Lạc Việt. Trước tình hình đó, người Lạc Việt và người Tây Âu vốn trước đây sống quần tụ cạnh nhau, quan hệ qua lại gắn bó đã đồng lòng chống quân xâm lược Tần. Cuộc kháng chiến của người Lạc Việt và người Tây Âu thắng lợi, thủ lĩnh của người Tây Âu là Thục Phán với tư cách là người chỉ huy chung đã thay thế các vua Hùng, đặt tên nước là Âu Lạc. Đây là những vùng đất căn bản của người tây Âu và người Lạc Việt nên nước Âu Lạc có cương vực rộng hơn nước Văn Lang thời các vua Hùng. Nước Âu Lạc tồn tại từ thế kỷ thứ III Tr. Cn đến năm 179 Tr.Cn được chia ra làm 17 bộ. Bộ Mê Linh vốn trước là đất căn bản của nước Văn Lang với cương giới trùm lên cả miền bắc Yên Bái, miền nam Tuyên Quang, tỉnh Phú Thọ, vùng Sơn Tây và tỉnh Vĩnh Phúc sau này. Do đó, Thanh Sơn nằm trong bộ Mê Linh của nước Âu Lạc(5). Năm 206 Tr.Cn, Lưu Bang lập nên nhà Hán thống trị Trung Quốc (lịch sử gọi triều đại này là Tây Hán). Năm 179 Tr. Cn, nước ta bị Triệu Đà xâm lược và cai trị, mở đầu thời kỳ đen tối của lịch sử