Tieỏt 1-2:
PHAÂN TÍCH VAấN HOẽC
A.Tóm tắt lý thuyết
1. Phân tích văn học là gì?
Phân tích văn học là kiểu bài nghị luận khám phá các giá trị của các tác phẩm, nội dung của các vấn đề văn học bằng cách xem xét từng bộ phận của chúng qua các biểu hiện cụ thể. Nói cách khác, phân tích văn học là đem một hiện tượng văn học (tác phẩm, vấn đề) chia nhỏ ra để xem xét từng phần rồi sau đem kết quả tổng hợp lại thành kết luận chung.
2. Một số kiểu dạng đề bài phân tích văn học:
+ Phân tích trọn vẹn một tác phẩm ( thơ, truyện...)
+ Phân tích một đoạn trích ( thường là trích trong một bài thơ dài)
+ Phân tích tác phẩm có định hướng luận đề
Ví dụ : Phân tích bài thơ “ Mới ra tù, tập leo núi” để làm rõ vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại của bài thơ.
+ Phân tích một khía cạnh nội dung hoặc nghệ thuật của tác phẩm
Ví dụ: Phân tích cảm hứng hồi sinh trong truyện ngắn Mùa lạc của Nguyễn Khải.
+ Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự hoặc
Phân tích nhân vật để chứng minh một giá trị nội dung, tư tưởng của tác phẩm.
3. Xác định nội dung, yêu cầu của đề bài:
a) Đứng trước một đề bài phân tích, người làm phải nhận rõ đề yêu cầu phân tích cái gì (tác phẩm, nhóm tác phẩm, hình tượng nhân vật v.v...) và nhằm làm sáng tỏ vấn đề gì.
b) Tiếp theo là chia nhỏ đối tượng để xác lập một thứ tự phân tích
Ví dụ: - Phân tích theo thứ tự câu, đoạn của tác phẩm ( đối với thơ) hoặc
- Theo các giai đoạn của cuộc đời nhân vật ( xuất thân, lai lịch, cuộc đời , số phận theo từng giai đoạn ) Chẳng hạn phân tích nhân vật Đào trong Mùa lạc ... hoặc
- Theo các khía cạnh của vấn đề
c) Chọn các chi tiết tiêu biểu giàu sức biểu hiện và giàu ý nghĩa để phân tích.
Phương pháp phân tích trong bài làm văn khá đa dạng, tuỳ theo đặc điểm từng bài. Nguyên tắc chung là khai thác các khả năng biểu hiện của tác phẩm hướng theo nội dung luận đề
Vdụ: Phân tích vẻ đẹp cổ điển của bài thơ “ Chiều tối” cần khai thác các biểu hiện cụ thể như:
- Đề tài thơ : cảnh chiều hôm quen thuộc , gần gũi thơ xưa, gần gúi ca dao
- Hình ảnh thơ thường thấy trong Đường : điểu ( chim), vân ( mây), thụ ( cây) thiên ( bầu trời), lâm ( rừng)
- Bút pháp miêu tả cổ điển : chấm phá, tả ít gợi nhiều, tả cảnh ngụ tình.
- Nhân vật trữ tình : chan hòa với cảnh vật thiên nhiên
+ Phân tích nghệ thuật: Cách giới thiệu nhân vật, các xung đột, mâu thuẫn, các chi tiết, ngôn ngữ; nghệ thuật khắc họa tính cách nhân vật, miêu tả tâm lí nội tâm nhân vật
- Đối với thơ: khai thác các mối liên hệ giữa tác phẩm và hoàn cảnh sáng tác, các hình thức trùng điệp, tương phản, đối ngẫu trong thơ; , phong cách của nhà thơ ; các biện pháp nhệ thuật; giọng điệu thơ, nhịp thơ...; sử dụng các thao tác đối chiếu, liên tưởng với các hình tượng, chi tiết tương đồng hoặc khác biệt để nêu bật nét đặc thù và ý nghĩa của chúng. Sự phong phú, sâu sắc của bài viết phụ thuộc vào năng lực khai thác này của học sinh.
4.Hướng giải quyết chung của từng kiểu đề bài:
a) Phân tích một tác phẩm trọn vẹn:
- Chú ý hoàn cảnh ra đời , chủ đề của tác phẩm để giới thiệu trong phần mở bài.
- Đối với bài thơ : phân tích theo kết cấu bố cục từng đoạn từng phần hoặc phân tích bổ dọc
theo hệ thống chủ đề, các nội dung thể hiện trong tác phẩm, kết hợp phân tích các chi tiết nghệ thuật thể hiện trong từng đoạn, từng câu ( ngôn ngữ thơ, hình ảnh thơ, bút pháp, biện pháp tu từ, giọng điệu v.v)
- Đối với truyện: phân tích theo hệ thống nhân vật hoặc theo các gias trị của tác phẩm ( giá trị hiện thực , giá trị nhân đạo...)
-Phân tích nghệ thuật truyện : sáng tạo cốt truyện, tài năng hư cấu, nghệ thuật dựng cảnh tả cảnh, nghệ thuật khắc họa nhân vật, giọng kể, ngôi kể, bút pháp chung của tác phẩm v.v
- Đánh giá khái quát giá trị , vị trí tầm vóc, ảnh hưởng của tác phẩm.
b) Phân tích tác phẩm có định hướng luận đề :
Ngoài những kĩ năng phân tích tác phẩm nói chung, người viết cần luôn bám sát luận đề, tìm các biểu hiện trong tác phẩm có tác dụng làm sáng tỏ luận đề. Thực chất của kiểu bài này là phân tích để chứng minh một nội dung được nêu ra trong đề bài.
c) Phân tích nhân vật để chứng minh một giá trị nội dung, tư tưởng của tác phẩm.
Ví dụ: Phân tích nhân vật Mị và A Phủ để làm nổi bật giá trị hiện thực và cảm hứng nhân đạo của truyện ngắn Vợ chồng A Phủ.
Kết hợp phân tích nhân vật với việc chứng minh giá trị nội dung của tác phẩm bằng cách phân tích các luận điểm , tìm các luận cứ phù hợp và việc phân tích nhân vật chỉ mang tính chất như những dẫn chứng để thuyết phục .
Chẳng hạn: Thông qua cuộc đời đầy đau khổ, tủi nhục của Mị và Aphủ, tác giả đã phơi bày nỗi thống khổ của người nông dân miền núi Tây Bắc dưới ách thống trị của bọn chúa đất, được bọn thực dân dung dưỡng. Đồng thời tác giả cũng tố cáo bản chất tàn bạo của chế độ thực dân phong kiến . Đó là bức tranh hiện thực chân thực và sinh động về cuộc sống và số phận của người dân miền núi trước cách mạng tháng Tám.

5. Dàn bài tổng quát
a) Mở bài : Giới thiệu đối tượng phân tích (tác phẩm, tác giả, vấn đề):
- Nhận định, đánh giá tổng quát vấn đề cần phân tích, nêu sự cần thiết phân tích.
- Dự báo hướng phân tích.
b) Thân bài: Trình bày sự phân tích theo từng phần, từng khía cạnh với các ý đã sắp xếp, các chi tiết sẽ khai thác. Giữa các phần có sự chuyển mạch. Trong các phần có thể nêu nhận định trước rồi dẫn chứng sau, hoặc nêu dẫn chứng, gây chú ý, rồi rút ra nhận xét. Sau các phần có sự tổng hợp nội dung phân tích cả bài.
c) Kết bài : Khái quát kết quả phân tích, đánh giá chung và nêu ý nghĩa.
B. Luyện tập phân tích văn học
Đề 1: Trong phần "Tiểu dẫn" cho truyện ngắn "Vi hành" của Nguyễn Ai’ Quốc, sách giáo khoa "Văn học 12" tập 1 có viết: " Vi hành" rất tiêu biểu cho bút pháp văn xuôi hiện đại và nghệ thuật châm biếm sắc sảo, tính chiến đấu cao của các sáng tác văn xuôi viết bằng tiếng Pháp của Nguyễn Aí Quốc nửa đầu những năm hai mươi". Hãy làm sáng tỏ nhận định đó qua phân tích truyện "Vi hành".
I.Tìm hiểu đề:
Đây là dạng đề vừa yêu cầu phân tích vừa yêu cầu chứng minh: Phân tích truyện "Vi hành" để chứng minh một nhận định của sách giáo khoa. Nhận định được nêu ở đây đề cập hai vấn đề lớn của truyện là "tính chiến đấu cao" và "bút pháp văn xuôi hiện đại" cùng "nghệ thuật châm biếm sắc sảo". Các ý của bài viết cần được triển khai xoay quanh hai vấn đề lớn đó. Ngoài ra, phải luôn chú ý mối quan hệ mật thiết giữa tính chiến đấu cao với nghệ thuật viết truyện. Chúng phụ thuộc vào nhau và quy định lẫn nhau. II.Dàn bài
A. Mở bài : Cần điểm qua đôi nét về hoàn cảnh ra đời của truyện ngắn "Vi hành".
"Vi hành" được sáng tác vào năm 1923. Đây là một truyện ngắn vào loại tiêu biểu nhất thuộc mảng truyện kí được Nguyễn Aí Quốc sáng tác trên đất Pháp trong nửa đầu những năm hai mươi.
B. Thân bài
1) Truyện có tính chiến đấu rất cao với các biểu hiện cụ thể là:
- Truyện được viết với mục đích chính trị rõ rệt: Đả kích trực diện vào kẻ thù ( tên vua bù nhìn Khải Định, lũ thực dân quan thầy, bọn mật thám tại chính quốc) với thái độ rạch ròi, kiên quyết.
- Đề cập một vấn đề thời sự nóng hổi: sự kiện Khải Định sang thăm "mẫu quốc" và dự đấu xảo thuộc địa ở Mácxây- sự kiện gây bất bình dư luận trong và ngoài nước lúc bấy giờ.
Qua đó , tác giả phơi bày bản chất của sự kiện trước công chúng, chỉ cho họ thấy chuyến viếng thăm Pháp của Khải Định thực ra chỉ là một trò hề chính trị, nằm trong âm mưu của xảo quyệt của bọn thực dân.
2) Truyện có bút pháp văn xuôi hiện đại và có nghệ thuật châm biếm sắc sảo. Biểu hiện cụ thể là:
- Tác giả đã xây dựng được tình huống truyện độc đáo ( tình huống nhầm lẫn) nhằm đạt được mục đích chính trị : vạch trần bản chất bù nhìn của Khải Định, lật tẩy âm mưu đen tối của bọn thực dân, tố cáo bản chất thâm độc và tàn bạo của chế độ thuộc địa Pháp ở Đông Dương. Nhờ tình huống truyện độc đáo nên đảm bảo được tính khách quan trong khi nhận xét về địch thủ và "lạ hóa", lố bịch hóa đối thủ nhằm tạo tiếng cười châm biếm.
- Sử dụng hình thức viết thư (kể chuyện bằng thư để đạt hiệu quả):
a) Tạo nên tính chân thật của câu chuyện (dù đây là chuyện hư cấu)
b) Tạo nên tính linh hoạt, biến hóa của lời kể ( phân tích dẫn chứng)
c) Tạo cơ sở cho những lời bình luận trực tiếp về đối tượng ( nêu dẫn chứng)
- Sử dụng có hiệu quả lời văn mỉa mai, nói như đùa chơi mà chọc trúng tim đen kẻ thù.
C. Kết bài : Chỉ nhờ bút pháp văn xuôi hiện đại và nghệ thuật châm biếm sắc sảo thì tính chiến đấu của tác phẩm mới trở thành một sức mạnh thực tế . Những sáng tạo trong cách viết đã phục vụ rất đắc lực cho nội dung cách mạng của tác phẩm.

Đề 2: Phân tích "bức chân dung tự hoạ " của Hồ Chí Minh hiện lên qua các bài thơ : "Chiều tối", "Giải đi sớm", "Mới