CHƯƠNG II
HỆ THẦN KINH VÀ HỆ THỤ CẢM
Các con đường thần kinh
 HỆ THỤ CẢM
Các thụ quan ở da và nội quan
Vị giác và khứu giác
Thị giác
Thính giác
NÃO LÀ TRUNG TÂM ÐIỀU PHỐI
Tất cả các hoạt động trong cơ thể sinh vật phần lớn đều được điều phối bởi các tế bào đã được chuyên hóa của hệ thần kinh. Trong tất cả các sinh vật từ đơn giản đến phức tạp, hệ thần kinh đều có bốn chức năng cơ bản:
1. Phát hiện kích thích
2. Lan truyền kích kích
3. Tổng hợp và phân tích các thông tin thu được
4. Ðáp ứng
Trong chương này chúng ta sẽ đề cập đến các chức năng trên trong hệ thần kinh của người bao gồm não và các thụ quan.
I. HỆ THẦN KINH
1. Tổ chức và tiến hóa của hệ thần kinh

a. Tổ chức của tế bào thần kinh
Tế bào thần kinh (neuron) là đơn vị chức năng của hệ thần kinh. Chúng được chuyên hóa cho việc truyền các tín hiệu từ một phần này đến một phần khác của cơ thể. Mặc dù có nhiều loại tế bào thần kinh khác nhau trong cấu trúc tùy thuộc vào chức năng của chúng, phần lớn các tế bào thần kinh đều có một số đặc điểm chung. Mỗi tế bào thần kinh đều gồm có ba phần: nhiều sợi nhánh, một thân tế bào và một sợi trục. Các sợi nhánh (dendrite) là phần kéo dài của tế bào chất, tiếp nhận các kích thích đi vào thân tế bào.Thân tế bào (cell body) tương đối lớn, chứa nhân và các bào quan. Thông tin được tổng hợp trong thân tế bào sau đó được chuyển đến sợi trục. Sợi trục (axon) thường rất dài, dẫn truyền thông tin đến sợi nhánh của một tế bào thần kinh kế cận hoặc đến cơ quan hiệu ứng (cơ hoặc tuyến).
Sợi trục thường được chia thành hai loại: một loại là sợi không có myelin, trụ trục được bao bởi một chuỗi các tế bào nâng đỡ gọi là tế bào Schwann. Loại thứ hai là những sợi có myelin, trụ trục được bọc bởi hai bao. Bao Schawnn ở ngoài cùng, chen giữa bao Schawnn và trụ trục là bao myelin. Khoảng trống giữa các bao myelin gọi là eo Ranvier. Sợi trục có thể phân nhánh tạo thành các tận cùng synapse (synaptic terminal). Nơi tiếp hợp giữa một tận cùng synapse và một tế bào đích được gọi là synapse.
Có ba loại tế bào thần kinh chính: tế bào thần kinh cảm giác (sensory neuron) dẫn truyền các thông tin về môi trường ngoài và trong từ các thụ quan về trung ương thần kinh. Phần lớn các tế bào thần kinh cảm giác đều tiếp hợp với loại tế bào thần kinh thứ hai là các tế bào thần kinh trung gian (interneuron), hay còn gọi là tế bào thần kinh liên hợp, nằm trong trung ương thần kinh. Loại thứ ba là tế bào thần kinh vận động (motor neuron) dẫn truyền các xung thần kinh từ trung ương thần kinh đến các cơ quan hiệu ứng (Hình 1).
Tế bào thần kinh đệm (neuroglial) là những tế bào có quan hệ mật thiết với các tế bào thần kinh và được xem là các tế bào nâng đỡ (supporting cell) có vai trò quan trong trong việc duy trì cân bằng nội môi và cung cấp chất dinh dưỡng cho các tế bào thần kinh. Chúng chiếm khoảng một nửa thể tích của mô thần kinh.
Các tế bào thần kinh được tập hợp lại trong dây thần kinh (nerve). Các dây thần kinh là các bó tế bào thần kinh được bao bởi các mô liên kết. Dây thần kinh giống như những con đường trong đó sợi trục và sợi nhánh của nhiều tế bào thần kinh di chuyển khắp cơ thể. Một số dây thần kinh chỉ gồm các tế bào thần kinh cảm giác hoặc vận động, chúng dẫn truyền xung động theo một chiều. Một số khác là dây thần kinh pha gồm cả hai loại tế bào thần kinh cảm giác và vận động. Thân của các tế bào thần kinh thường gộp chung với nhau tạo thành các hạch thần kinh (ganglion).
b. Tiến hóa của hệ thần kinh
Vì các nguyên sinh động vật là những động vật đơn bào sống riêng rẽ hoặc sống thành tộc đoàn nên chúng chưa có các tế bào thần kinh. Tuy nhiên, một số nguyên sinh động vật có các bào quan chuyên tiếp nhận cảm giác như các nhỡn điểm (stigmata), các sợi co rút... và những cơ quan hiệu ứng như chiên mao, tiêm mao.
Các động vật thuộc ngành xoang tràng (ruột khoang) như thủy tức và sứa là những động vật đa bào và ở chúng đã xuất hiện dạng đơn giản nhất của hệ thần kinh là lưới thần kinh (nerve net). Ở thủy tức mạng lưới này gồm các tế bào thần kinh nguyên thủy chạy khắp cơ thể,