Sa hành đoản ca
Cao Bá Quát
A/ Mục đích cần đạt
Hiểu được sự chán ghét của Cao Bá Quát đối với con đường mưu cầu danh lợi.
Hiểu rõ khao khát về sự đổi mới cuộc sống của tác giả, người vốn có tầm nhìn xa rộng vượt thời đại, trong hoàn cảnh xã hội nhà Nguyễn bảo thủ trì trệ
B/ ổn định tổ chức- Kiểm tra bài cũ
1/ ổn định tổ chức
2/ Kiểm tra bài cũ
c/ Nội dung - phương pháp - tiến trình
A/ Tiểu dẫn
ở phần tiểu dẫn, sách giáo khoa trình bày những vần đề gì ?
1/ Tác giả - Nội dung thơ ca
2/ Xuất xứ – Chủ đề bài thơ
3/ Giáo viên nhấn mạnh thêm
a/ Về tác giả
_ Ông là người đầy tài năng, nổi tiếng hay chữ, viết chữ đẹp và có uy tín lớn trong giới trí thức, được tôn vinh như bậc thánh : Thần Siêu, thánh Quát
_ Ông còn là người có khí phách hiên ngang, tư tưởng tự do phóng khoáng, luôn ôm ấp hoài bão giúp dân giúp đời, có một thái độ sống vượt ra khỏi khuôn khổ chật hẹp của chế độ phong kiến tù túng
_ Ông là nguyên mẫu để Nguyễn Tuân sáng tạo nên hình tượng Huấn Cao
b/ Về thời đại
_ Cao Bá Quát sống nửa đầu thế kỉ XIX, nhà Nguyễn đã tiêu diệt xong nhà Tây Sơn thiết lập một chính sách hà khắc, sưu cao thế nặng, nhân dân rất khổ sở.Thêm vào đó nhà Nguyễn lại coi trọng người Nam hơn người Bắc khiến trí thức Bắc Hà mất lòng tin
c/ Về thể loại
Bài thơ được viết theo thể ca hành trong hệ thống thể loại văn học trung đại Việt Nam. Đây là thể loại của văn học trung Quốc, được tiếp thu vào Việt Nam tương đối sớm và có nhiều đóng góp ( Côn ơn ca, Long thành cầm giả ca..
B/ Văn bản
Trường sa phục trường sa
Nhất bộ nhất hồi khứ
Nhật nhập hành vị dĩ,
Khách tử lệ giao lạc
Quân bất học tiên gia mĩ thuỵ
Đăng sơn thiệp thuỷ oán hà cùng
Cổ lai danh lợi nhân,
Bôn tẩu lộ đồ trung
Phong tiền tửu điếm hữu mĩ tửu
Tỉnh giả thường thiểu, tuý giả đồng
Trường sa, trường sa, nại cứ hà !
Thản lộ mang mang uý lộ đa
Thính ngã nhất xướng cùng đồ ca
Bắc sơn chi bắc sơn vạn điệp
Quân hồ vi hồ sa thương lập ?
Bãi cát dài, lại bãi cát dài
Đi mộ bước như lùi một bước
Mặt trời đã lặn mà vẫn còn đi
Khách ( trên đường ) nước mắt lã chã rơi
Anh sao không học được ông tiên có phép ngủ kĩ
Cứ trèo non, lội nước mãi, bao giờ cho ta hết oán !
Xưa nay hạng người danh lợi
Vẫn tất tả ở ngoài đường sá
(Hễ )quán rượu ở đầu gió có rượu ngon,
Thì người tỉnh thường ít mà người say thì vô số
Bãi cát dài, bãi cát dài, biết tính sao đây ?
Bước đường bằng phẳng thì mờ mịt, bước đường ghê sợ thì nhiều
Hãy nghe ta hát khúc ca “cùng đường”
Phía bắc núi bắc núi muôn trùng
Phía nam núi nam sóng muôn đợt
Anh còn đứng làm chi trên bãi cát
I/ Bố cục
_ 6 câu đầu : Bãi cát và người đi trên cát
_ 4 câu tiếp : Suy ngẫm về cuộc đời
_6 câu con lại :Lời tự nhủ
II/ Đọc – Hiểu
1/ Bãi cát và người đi trên cát
ở bốn câu thơ đầu hình ảnh bãi cát được hiện ra trong không gian như thế nào ?
_ Trường sa, phục trường sa
Bãi cát dài lại bãi cát dài
Hình ảnh bãi cát dài được láy lại hai lần( điệp từ ( kết hợp với từ lại ) như vẽ ra trước mắt người đọc và làm gia tăng thêm cảm giác về một không gian trải dài, rộng lớn, heo hút rợn ngợp
Và cái không gian hun hút ấy được tác giả nhấn mạnh với người đọc vào thời điểm nào ?
Cái không gian hun hút ấy được nhà thơ đặt vào thời điểm
_ Nhật nhập : Mặt trời lặn
Để diễn tả cái khó khăn nhọc nhằn của người đi trên cát, tại sao tác giả không kết hợp với hình ảnh mặt trời chói trang lúc chính ngọ mà lại dùng hình ảnh mặt trời lặn ?
Đi trên cát bình thường đã vất vả bởi chân bị lún xuống , khiến cho ta có cảm giác như bị kéo lùi lại. Nếu lại thêm cái ánh nắng chói trang của mặt trời thì sự vất vả mệt nhọc nóng bức như tăng lên bội phần. Nhưng nóng bức mệt nhọc có khi vẫn đến được đích, vẫn đạt được kết quả. Còn ở đây, với hình ảnh mặt trời lặn (Nhà thơ vừa diễn tả sự vất vả nhọc nhằn do ngoại cảnh vừa diễn tả được cái tương lai tăm tối trong bước chân của người đi trên cát.
Mặt trời lặn, màn đêm bắt đầu buông xuống, vạn vật đi dần vào quĩ đạo của sự nghỉ ngơi
Nhưng người đi trên cát lúc này thì sao ?
Vạn vật dần đi vào quĩ đạo của sự nghỉ ngơi nhưng người đi trên cát vẫn chưa nghỉ
_ Khách (vẫn còn) + Hành vị dĩ : Vẫn còn đi
+ Nhất bộ nhất khứ hồi : Đi một bước như lùi một bước
( Khách đang phải trải qua những bước đường trầy trật khó khăn
Theo em khách ở đây là ai ?
Khách ở đây cũng chính là anh, là ta ở đoạn thơ sau
( Khách chính là người đi trên cát, là nhân vật trữ tình của bài thơ
Và suy cho đến cùng đó chính là tác giả. Như ta đã biết, Cao Bá Quát đã nhiều lần vào Huế để thi hội, phải qua những tỉnh miền Trung đầy cát trắng. Thực tế đó không thể không đi vào thơ ca của ông. Nên
( Bãi cát và người đi trên cát là hình ảnh mang ý nghĩa tả thực bước đường đi thi ( lập công danh) đầy gian nan vất vả của nhà thơ.
Nhưng thơ bao giờ cũng đa nghĩa.
(Hình ảnh bãi cát và người đi trên cát còn mang ý nghĩa tượng trưng.
Vậy ý nghĩa tượng trưng của hình ảnh thơ trên được biểu hiện như thế nào ?
Theo quan niện của nho gia, nam nhi phải tề gia trị quốc bình thiên hạ. Muốn trị quốc - giúp dân giúp đời được phải có sự nghiệp công danh, phải qua cửa Khổng sân Trình.
(Con đường lập thân, lập danh của các kẻ sĩ chân chính gian nan khó nhọc như đi trên bài cát.
Nhưng sự phấn đấu gian khổ ấy sẽ đạt được gì khi mà chế độ phong kiến đương thời chỉ là chế độ thối nát, quan lại rặt một phường tham nhũng, nhân dân thì đói khổ. Họ càng đi càng cảm thấy như lùi lại ở phía sau, khi cái mục đích trị quốc - giúp dân giúp đời trở nên xa vời khó thực hiện.
( Tương lại của bước đường ấy sao tăm tối mờ mịt như đi trên cát vào lúc mặt trời lặn vậy
Nước mắt thường tượng trưng cho thứ tình cảm uỷ mị nữ nhi thường tình. Vậy mà
_ Khách (lại) - nước mắt lã chã rơi.
Có người cho rằng những giọt nước mắt đó chứng tỏ khách là người yếu đuối khuất phục trước khó khăn. Theo em đúng hay sai, vì sao ?
“Khách” cũng như chúng ta đều hiểu sâu sắc một điều là trên bước đường thành công không có vết chân của kẻ lười biếng. Những khó khăn trước mắt là tất yếu, “khách”- một kẻ sĩ chân chính, không có cớ gì để khóc.
Hơn nữa Khách cũng như các nho sĩ tiến bộ khác phấn đấu gian khổ để lập nên công danh sự nghiệp để phụng sự cho một chế độ tốt đẹp, đem lại hạnh phúc cho nhân dân. Mong muốn là như thế, nhưng thức tế xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỉ XIX, nhà Nguyễn chuyên chế hà khắc nhân dân đói khổ, quan lại chỉ là một phường danh lợi, những kẻ ngủ quên, an phận thụ hưởng vinh hoa phú quí. Trong lòng tác giả xuất hiện một khối mâu thuẫn lớn không thể giải quyết giữa mong muốn và thực tiễn. Chính khối mâu thuẫn ấy làm xao xác lòng ông, bóp chặt trái tim ông, khiến ông nước mắt lã chã rơi. Nên
(Khách khóc vì nỗi thất vọng, sự bế tác của kẻ sĩ
Đau đớn và tuyệt vọng, nhà thơ tự hỏi mình :
Anh sao không học được ông tiên có phép ngủ kĩ
Cứ trèo non , lội nước mãi, bao giờ cho hết ta oán
Em hiểu ý của hai câu thơ trên như thế nào ?
_ Anh hay ta đều là đại từ xưng hô, (đều là nhân vật trữ tình - người đi trên cát
Ông tiên có phép ngủ kĩ là Hạ Hầu ấn, lúc leo núi hay lội nước vẫn cứ nhắm mắt ngủ say. Ông tiên ấy đã quên đi sự việc xảy ra xung quanh để ngủ.
_ Học ông tiên có phép ngủ kĩ ( là học quên đi sự đời.
Và ý của hai câu thơ là : Tại sao mình không là kẻ ngủ quên, là kẻ an phận để thụ hưởng vinh hoa phú quí mà cứ trèo non lội nước gian nan vất vả, để rồi lại tự giận mình vì phải hành hạ thân xác mình theo đuổi công danh
( Câu thơ là một câu hỏi đầy trăn trở, đầy day dứt của một tâm trạng, một cõi lòng đầy mâu thuẫn.
Với tâm trạng ấy, với cõi lòng ấy, nhà thơ
2/ Suy ngẫm về cuộc đời
Suy nghĩ về cuộc đời người ta hay nghĩ đến xưa để rồi so sánh với nay, Cao Bá Quát cũng vậy :
Cổ lai danh nhân lợi Xưa nay hạng người danh lợi
Bôn tẩu lộ đồ trung Vẫn tất tả ở ngoài đường sá
Em cảm nhận như thế nào về hình ảnh thơ “xưa nay” ?
_ Cổ lai : Xưa nay ( Hình ảnh thơ không chỉ là yếu tố thời gian, không gian, mà còn là sự tổng kết, sự đúc rút, nghiền ngẫm
Nhà thơ nghiền ngẫm về cái gì ?
Nhà thơ suy ngẫm về
_ Danh lợi nhân : Hạng người danh lợi : Hạng người làm quan (làm quan thường gắn với tiền và quyền.)
_ Bôn tẩu là sự tất tả ngược xuôi vất vả ngoài đường
Thế nhưng họ (hạng người danh lợi) tất tả ngược xuôi ngoài đường vì lẽ gì ?
Hễ quán rượu ở đầu gió có rượu ngon
Thì người tỉnh thường ít mà người say thì vô số
Theo tác giả thì đông đảo hạng người danh lợi tất tả ngược xuôi vất vả ngoài đường đời mưu sinh là vì :
_ Rượu ngon
Theo em hình