Giáo Án Giảng Dạy lịch sử lớp 10

CHƯƠNG III : VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN THẾ KỶ XVIII

TIEÁT 26 BÀI 21: NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN CÁC THẾ KỶ XVI ĐẾN THẾ KỶ XVIII
(1 TIEÁT)
MỤC TIÊU BÀI HỌC

Kiến thức: Sau khi học xong, HS cần nắm:
Nguyên nhân nhà Lê bị lật đổ và nhà Mạc thành lập.
Tình trạng chia cắt đất nước và tình trạng 2 đàng.
Rút ra được những nét biến đổi lớn của nước ta trong các thế kỷ XVI – XVIII
Tuy ở mỗi miền ( Đàng Trong và Đàng Ngoài ) có chính quyền riêng nhưng tạm thời chưa hình thành 2 nước.
Tư tưởng, tình cảm.
Bồi dưỡng ý thức, xây dựng và bảo vệ đất nước thống nhất.
Bồi dưỡng tinh thần dân tộc.
3 . Kỹ năng :
- Rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp vấn đề.
- Bồi dưỡng khả năng nhận xét về tính giai cấp của xã hội, nhà nước.

ĐỒ DÙNG DẠY VÀ HỌC
Giáo viên :
Bản đồ Việt Nam phân rõ ranh giới hai miền.
Một số tranh vẽ triều Lê Trịnh.
Một số tài liệu về nhà nước hai miền.
học sinh :
Đọc trước SGK, chú ý trả lời các câu hỏi, sưu tập tư liệu liên quan đến bài giảng.
TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY VÀ HỌC
Ổn định lớp và kiểm tra bài cũ:
1. Trình bày tóm tắt sự phát triển của giáo dục qua các thới kì Đinh, Tiền Lê, Lý Trần, Hồ, Lê ?
2. Liên hệ với bài học nhà nước phong kiến, giải thích tại sao ở thế kỷ XV, Phật giáo không còn ghi địa vị độc tôn như trước?


II. Giảng bài mới
Mở bài :
Cuoäc khôûi nghóa Lam Sôn toaøn thaéng. Vaøo moät ngaøy giöõa thaùng Tö naêm Maäu Thaân (1428) Leâ Lôïi chính thöùc leân ngoâi hoaøng ñeá môû ñaàu trieàu ñaïi Leâ sô. Traûi qua 7 vò vua ñaàu ñaát nöôùc daàn ñöôïc phuïc hoài vaøphaùt trieån leân ñænh cao veà taát caû caùc maët chính trò, kinh teá, vaên hoùa, giaùo duïc. Nhöng ñeán ñaàu theá kæ XVI, nhaát laø sau khi Leâ Hieán Toâng maát xaõ hoäi Ñaïi Vieät böôùc vaøo moät giai ñoaïn môùi. Để roõ hôn veà vấn đề này, chúng ta hãy cùng bước sang một chương mới, chương III Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII. Với bài đầu tiên: Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII.
2. Hoạt động dạy và học

Hoạt động của thầy và trò
Nội dung bài

- GV: Nhắc sơ lại bộ máy nhà nước, kinh tế, giáo dục văn hóa của triều Lê Sơ – triều thịnh trị trong lịch sử phong kiến:
+ Bộ máy nhà nước hoàn chỉnh.
+ Giáo dục thi cử đạt đến giai đoạn cực thịnh.
+ Nền kinh tế phát triển. Nhân dân Lê Sơ có câu:
“Đời vua Thái Tổ, Thái Tông
Thóc lúa đầy đồng trâu chẳng buồn ăn”.
Vậy tại sao đến đầu thế kỷ XVI Lê Sơ suy sụp? biểu hiện?
- HS dựa vào SGK trả lời.
-GV nhận xét, bổ sung cho HS ghi: Đầu thế kỷ XVI triều Lê Sơ suy sụp. Sau khi vua Lê Hiến Tông chết, các vua Lê Tương Dực, Lê Uy Muc sao nhãng việc triều chính, giết chết công thần tôn thất có ý không ủng hộ mình. Lợi dụng tình hình đó, bọn quan lại địa phương mặc sức tung hoành, nhũng nhiễu dân chúng, cướp hết ruộng đất của nhân dân, đời sống khồ cực => nông dân nổi dậy đấu tranh ở khắp mọi nơi.
Trong lúc chính quyền trung ương suy yếu, thế lực phong kiến ngày càng mạnh lên => tranh chấp quyền lực trong triểu đình, mạnh hơn cả đó là thế lực của Quốc công thái phó Mạc Đăng Dung.
- GV giới thiệu về Mạc Đăng Dung:
Mạc Đăng Dung (1483-1541), quê ở làng Cổ Trai, Nghidương, Hải Dương. Vốn xuất thân từ nghề chài lưới, có sức khỏe, đánh vật giỏi, thi đậu đô lực sĩ được tuyển vào đội quan Túc Vệ. Nhờ có sức khỏe, cương trực, lập được nhiều công lớn trong việc dẹp yên xung đột giữa các đại thần nên nhanh chóng được thăng quan tiến chức, ông từng làm đến chức Thái phó, Tiết chế 13 đạo quân thủy bộ, có thế lực lớn trong triều đình (thao túng triều đình)
Sau khi dẹp yên các thế lực phong kiến đối lập và nhận thấy sự bất lực và suy sụp của nhà Lê, năm 1527, Mạc Đăng Dung bắt vua Lê nhường ngôi và thành lập nhà Mạc.
- GV : Yêu cầu HS theo dõi SGK, trình bày bộ máy tổ chức của nhà Mạc.
- HS đọc SGK trả lời.
- GV nhận xét bổ sung, chốt ý cho HS ghi.
Những năm đầu thống trị, nhà Mạc xây dựng chính quyền theo kiểu thời Lê Sơ. Tổ chức thi cử để tuyển chọn quan lại, cố gắng giải quyết vấn đề ruộng đất để ổn định xã hội. Về quân sự : nhà Mạc xây dựng đội quân thường trực để đối phó với mọi tình huống có thể xãy ra, sau đó nhà Mạc suy thoái dần.
- GVgiảng thêm HS về phần ruộng đất.
Mặc dù nhà Mạc cố gắng ổn định tình hình đất nước. Nhưng nhà Mạc vẫn không tránh khỏi những khó khăn. Nhà Mạc chịu sức ép từ hai phía:
Ở phía Nam : một số cựu thần nhà Lê tập trung lực lượng chống đối.
Ở phía Bắc : Vua Minh cho quân tiến sát biên giới, phao tin xâm chiếm nước ta và buộc nhà Mạc đầu hàng. Trước tình hình đó, nhà Mạc run sợ, dâng sổ sách cho nhà Minh, thân phục nhà Minh. Nhân việc này, nhà Minh phong Mạc Đăng Dung làm An Nam đô thống sứ. Mong muốn yên mặt Bắc, tập trung đối phó với cựu thần nhà Lê ở phía Nam, Mạc Đăng Dung làm cho nhân dân và nhiều quan lại chán nãn, phẩn nộ. Nhà Mạc dần dần rơi vào thế cô lập.

- GV vào bài : Từ khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê, nhiều quan lại cũ phản ứng kịch liệt, không chấp nhân chính quyền nhà Mạc. Năm 1530, ở Thanh Hóa, Lê Ý cúng nhiều bộ tướng nổi dậy chống nhà Mạc. Quân hai bên đánh nhau dữ dội. Đến đầu năm sau, Lê Ý chết. tiếp đó, Lê Công Uyên nỗi dậy kế tục sự nghiệp của Lê Ý ớ Thanh Hóa. Năm 1532, Nguyễn Kim đã tôn một người con của Lê Chiêu Tông tên là Ninh lên làm vua, giương cao ngọn cờ “ phù Lê diệt Mạc”, nhiều cựu thần nhà Lê hưởng ứng. một triều đình mới của nhà Lê được hình thành ở Thanh Hóa, sử cũ gọi là Nam triều.
Năm 1545, Nam triều làm chủ một vùng đất từ Thanh Hóa vào Nam, nhưng cũng năm này, Nguyễn Kim bị một hàng tướng nhà Mạc giết chết, chính quyền Nam triều rơi vào tay Trịnh Kiểm ( con rể của Nguyễn Kim). Năm 1583 Trịnh Kiểm chết, Trịnh Tùng quyết đem quân ra Bắc. Trận đánh lớn nhất xảy ra vá năm 1592, quân Mạc thua to, Trịnh Tùng đem quân vào chiếm Thăng Long. Cuộc chiến tranh kết thúc. Nhà mạc sụp đổ.
- GV giới thiệu về thành nhà mạc.
Tuy nhiên, nhà Mạc sụp đổ, nhưng tình hình đất nước vẫn chưa ổn định. Sau khi Trịnh Kiểm nắm quyền hành Nam triều, để trừ hậu họa sau này, Trịnh Kiểm nắm quyền hành Nam triều, để trừ hậu họa sau này. Trịnh Kiểm đã giết Nguyễn Uông ( con trai cả Nguyễn Kim). Người con trai thứ của Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng xin với Trịnh Kiểm ( anh rể ) được trấn thủ vào đất Thuận Hóa. Năm 1627, lấy cớ họ Nguyễn không chịu nộp thuế, họ Trịnh đem quân đánh Thuận Hóa. Chiến tranh Trịnh - Nguyễn bắt đầu.
- GV yêu cầu HS trình bày sơ lược về cuộc chiến tranh Trịnh Nguyễn và kết quả về cuộc chiến tranh như thế nào?
- HS dựa vào SGK trả lời.
- GV nhận xét chốt ý: Trong gần nữa thế kỷ, hai bên đánh nhau 7 lần vào các năm : 1627, 1630,1643,1648,1655,1660,1672, nhưng không phân thắng bại. cuối cùng hai bên giảng hòa lấy sông Gianh làm ranh giới Đàng Trong và Đàng Ngoài.
- GV dùng bản đồ Việt Nam chỉ rang giới sông Gianh làm cho HS nhận biết vị trí.




- GV dẫn dắt: Một lần nữa đất nước ta lị bị chia cắt làm hai miền. vậy tình hình mỗi miền như thế nào? Chúng ta cùng tìm hiểu các phần tiếp theo.
- GV cho học sinh tổ chức nhóm về bộ máy nhà nước ở Đàng Ngoài theo sơ đồ cô cho.
- Hs thảo luận trả lời.
- Gv nhận xét, dùng bản đồ về bộ máy nhà nước. sau đó cho HS nhận xét.
- Gv nhận xét chốt ý: Từ cuối thế kỷ XVI, nhà nước phong kiến Nam triều chuyển về Thăng Long, được xây dựng lại hoàn chỉnh với danh nghĩa thống nhất đất nước do vua Lê đứng đầu, vua không có thực quyền, quyền lực tập trung chủ yếu vào phủ chúa Trịnh, còn bộ máy chính quyền giống ngư thời Lê Sơ.
Giáo sĩ người Pháp A lếch xăng đờ rốt sang truyền đạo ở nước ta từ năm 1624 đã nói về Đàng Ngoài:
“ Cái xứ này thực là một nước quân chủ thực sự, hơn nữa lại có hai vua. Một gọi là vua nhưng chỉ trên danh nghĩa mà thôi, còn ông chúa kia có đủ quyền hành. Vua chỉ ra mắt vào những ngày nhất định như ngày lễ đầu năm. Sau đó, vua chỉ ru rú trong ngôi điện cổ kính, kéo dài cuộc đời nhàn tản, vô vị. Trong khi ông chúa coi sóc tất cả các công việc chiến tranh và hòa bình”.
Giải thích tại sao chúa Trịnh không lật đổ vua Lê: chúa Trịnh đã nghĩ đến việc lật đổ vua lê, đem ý định đó hỏi Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm. Nguyễn Bỉnh Khiêm trả lời chúa Trịnh : “ Thóc cũ tốt cứ mang gieo”. Từ đó chúa Trịnh hiểu nhà Lê vẫn còn ảnh hưởng lớn trong nhân dân và tầng lớp sĩ phu, vì vậy thối ý định lật đổ vua Lê.
- Gv tiếp tục cho HS trình bày phần luật pháp và chính sách ngoại giao của nhà nước Đàng Ngoài.
HS dựa SGK trả lời.
GV nhận xét, bổ sung, chốt ý.
+ Về luật pháp: tiếp tục sử dụng bộ luật Hồng Đức ( có bổ sung chút ít).
+ Về quân đội : được tổ chức chặt chẽ gồm có : quân thường trực được tuyển chọn từ 3 phủ của Thanh Hóa và một số huyện của Nghệ An nên được gọi là quân Tam phủ. Đạo quân này được nhiều ưu đãi, được cấp nhiều ruộng đất, gọi là ưu binh. Ngoại binh được tuyển từ 4 trấn xung quanh kinh thành
- GV giới thiệu với HS hình 43- phủ chúa Trịnh (được vẽ thế kỷ XVII)


-GV tiếp tục trình bày: Với ý đồ tách Đàng Trong ra khỏi sự thống trị của Lê Trịnh, Nguyễn Hoàng cùng với những người nối nghiệp như Nguyễn Phúc Nguyên, Nguyễn Phúc Tần…, một mặt cũng cố việc phòng thủ vùng đất Thuận Quảng, chống lại các cuộc tấn công của chúa Trịnh, mặt khác tìm cách mở rộng lãnh thổ xuống phía Nam ( Chăm Pa và Chân Lạp ). Năm 1757 tất cả vùng đất của Thủy Chân Lạp thuộc quyền của chúa Nguyễn.
- GV tiếp tục treo bản đồ vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền Đàng Trong lên cho HS nhận xét.
- HS suy nghĩ dựa vào SGK trả lời.
- GV nhận xét, chốt ý: Chính quyền Đàng Trong chỉ có chính quyền địa phương dưới sự cai quản của chúa Nguyễn, chưa có chính quyền trung ương. Từ sau khi Nguyễn Hoàng từ bỏ đất Bắc, trở lại Thuận Quảng, họ Nguyễn dần dần xây dựng Đàng Trong thành một lãnh thổ riêng, có chính quyền độc lập. Mặc dù, cho đến trước năm 1744 vẫn giữ tước vị Quốc công, dùng niên hiệu vua Lê. Chính vì lẽ đó mà Đàng Ngoài gọi là nhà nước phong kiến Đàng Ngoài, Đàng Trong gọi là chính quyền Đàng Trong.
- GV tiếp tục cho HS trình bày về quân đội.
- HS dựa vào SGK trả lời.
- GV nhận xét, chốt ý, HS ghi bài.
Quân đội Đàng Trong là quân đội thường trực,