Cảnh ngày hè
Nguyễn Trãi là một trong những người đặt nền móng và mở đường cho sự phát triển của thơ tiếng Việt. Các sáng tác của ông không chỉ cho thấy tài năng nghệ thuật mà còn phản ánh được vẻ đẹp con người ông: Người anh hùng với lí tưởng nhân nghĩa yêu nước, thương dân; nhà thơ với tình yêu thiên nhiên, con người, cuộc sống… Tiêu biểu cho những sáng tác đó là bài Cảnh ngày hè (Bài số 43 - Bảo kính cảnh giới – Quốc âm thi tập).
Bài thơ được làm theo thể thất ngôn Đường luật xen lục ngôn. Cả bài thơ đã vẽ lên vẻ đẹp độc đáo của bức tranh thiên nhiên ngày hè qua đó cho ta thấy vẻ đẹp của tâm hồn Nguyễn Trãi với tình yêu thiên nhiên, yêu đời, nặng lòng với nhân dân, đất nước.
Trong 6 câu thơ đầu, tác giả đã vẽ lên trước mắt ta một bức tranh cảnh ngày hè thật đẹp có cả đường nét, âm thanh và màu sắc:
Rồi hóng mát thuở ngày trường
Hoè lục đùn đùn tán rợp giương
Thạch lưu hiên còn phun thức đỏ ,
Hồng liên trì đã tiễn mùi hương.
Lao xao chợ cá làng ngư phủ,
Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.
Nằm trong mục “Bảo kính cảnh giới” (gương báu răn mình) nhưng bài thơ này không nặng về giáo huấn, khuyên răn, triết lí mà lại thể hiện cảm xúc tinh tế của 1 tâm hồn rất thi sĩ. “Cảnh ngày hè” thiên về bút pháp tả nên hình ảnh thiên nhiên, cuộc sống hiện lên rất cụ thể, sinh động.
Mở đầu bài thơ là 1 câu lục ngôn thể hiện sự phá cách về NT của Nguyễn Trãi nhằm nhấn mạnh ý nghĩa và sự khác biệt của câu thơ mở đầu trong toàn bài thơ. Khác với những câu thơ mở đầu của 1 bài thơ thất ngôn bát cú thông thường là giới thiệu, câu thơ này đã mở ra cho người đọc thấy ngay được thế giới tâm hồn của thi nhân – con người đang mở rộng lòng mình để đón nhận vẻ đẹp của thiên nhiên trên nền không gian rộng, khoáng đạt, êm ái. Với cách ngát nhịp khác lạ 1/2/3, câu thơ đã tách chữ “rồi” làm 1 nhịp nhằm nhấn mạnh cái khoảnh khắc rảnh rỗi rất hiếm hoi của 1 con người “nhàn tâm nhưng không nhàn thân ; nhàn thân nhưng không nhàn tâm ”. Đó là những giờ phút Nguyễn Trãi được hoà mình với thiên nhiên trong tư thế, dáng vẻ đầy ung dung tự tại. Tâm hồn nhà thơ lúc này hoàn toàn hoà vào cảnh sắc thiên nhiên, lắng mình và cảm nhận nó chứ không hề thấy bóng dáng của 1 người quân sự luôn ưu thời mẫn thế nữa.
Thi nhân xưa đến với thiên nhiên thường bằng bút pháp vịnh cảnh nhưng ở đây, Nguyễn Trãi lại thiên về bút pháp tả cảnh. Hiện lên trước mắt người đọc là 1 bức tranh ngày hè rất sinh động, tràn đầy sức sống. Tính sinh động của bức tranh được tạo nên bởi sự kết hợp giữa đường nét, màu sắc, âm thanh và hương vị; giữa con người và cảnh vật.