Thö gi¶i m· c¸c mµu s¾c ¸m gîi
trong bµi th¬ “Tèng biÖt hµnh” cña th©m t©m
NguyÔn ThÞ Thuý Anh

Trong thÕ giíi quanh ta cã rÊt nhiÒu mµu s¾c nh­ xanh, ®á, tÝm, vµng…®ã lµ mµu s¾c cña tù nhiªn nã kh«ng hÒ mang mét gam l­îng nµo cña c¶m xóc. Nh­ng khi nh÷ng mµu s¾c ®ã ®i vµo t¸c phÈm v¨n ch­¬ng, hay d­íi bµn tay biÕn ¶o cña c¸c ho¹ sü s¾c mµu kh«ng chØ lµ h×nh ¶nh cña thÕ giíi mµ nã chë nÆng l­îng c¶m xóc, t©m hån. Nh÷ng yÕu tè chØ mµu s¾c ®­îc ng­êi nghÖ sü sö dông trong t¸c phÈm, víi sù gia c«ng ®Çy nghÖ thuËt nh­ lùa chän phï hîp, ®Æt ®óng chç, thùc hiÖn c¸c phÐp chuyÓn nghÜa, t¨ng l­îng nghÜa néi hµm… lµm cho chóng trë nªn kú diÖu, mang cuéc sèng riªng lung linh, kú ¶o. Khi gi¶i m· c¸c t¸c phÈm v¨n häc chóng ta kh«ng nªn bá qua c¸c yÕu tè mµu s¾c tån t¹i trong thÕ giíi nghÖ thuËt cña t¸c phÈm, bëi cã thÓ tõ ®ã ta kh¸m ph¸ ®­îc thÕ giíi bÝ Èn bªn trong. §Æc biÖt, trong th¬ khi mµ mçi tÝn hiÖu nhá nhÊt ®Òu mang l­îng t©m hån. ë bµi “Tèng biÖt hµnh” cña nhµ th¬ Th©m T©m cã rÊt nhiÒu mµu s¾c ¸m gîi, nhµ th¬ ®· göi g¾m vµo ®ã bao nhiªu c¶m xóc, bao nhiªu rung ®éng cña t©m hån. §Ó x©m nhËp ®­îc vµo mét phÇn c¸i thÕ giíi bÝ hiÓm nµy - thÕ giíi c¶m xóc chóng ta thö më c¸nh cöa tõ nh÷ng mµu s¾c cã trong bµi th¬.
“Tèng biÖt hµnh” n»m trong ®Ò tµi chung ngµn ®êi cña th¬ ca- ®Ò tµi tèng biÖt, diÔn t¶ nh÷ng c¶m xóc buån th­¬ng, nhung nhí, c« ®¬n, ly biÖt nh­ng “Tèng biÖt hµnh” l¹i lµ mét bµi “Th¬ míi” cho nªn c¸ch thøc thÓ hiÖn c¶m xóc ®· kh«ng cßn lèi cò ngh×n x­a n÷a, dï viÕt vÒ chia biÖt nh­ng bµi th¬ kh«ng cã c¶nh chia ly lµ mét cßn ®­êng, mét dßng s«ng, mét rõng c©y…(nh­ trong th¬ cæ). Nh­ng kh«ng ph¶i v× thÕ mµ bµi th¬ thiÕu v¾ng s¾c mµu cuéc sèng, s¾c mµu tù nhiªn. ThÕ giíi mµu s¾c trong “tèng biÖt hµnh” rÊt phong phó, ®iÓm qua, ta cã thÓ thÊy cã mµu cña buæi “chiÒu kh«ng th¾m kh«ng vµng vät” mµu “hoµng h«n trong m¾t trong” mµu trêi cña mét ngµy cuèi h¹ “t­¬i l¾m thay” mµu cña “®«i m¾t biÕc”, mµu cña sen cuèi mïa, mµu “chiÕc l¸ bay”, “h¹t bôi, h¬i r­îu”…ThÕ giíi mµu s¾c trong bµi th¬ thÓ hiÖn râ c¸i nh×n nghÖ thuËt cña nhµ th¬, h¬n n÷a nã chë ®Çy c¶m xóc.
Tr­íc hÕt ta thÊy mµu s¾c trong bµi th¬ lµ sù chÕ ngù c¸i v« h×nh cña c¶m xóc ®Ó t¹o ra mét thÕ giíi h÷u h×nh mµ ë ®ã mäi ng­êi cã thÓ nh×n thÊy, c¶m thÊy nh÷ng rung ®éng tinh vi, m¬ hå nhÊt cña néi t©m.
C¶m xóc bao trïm toµn bé bµi th¬ lµ c¶m xóc chia biÖt, ®©y lµ c¶m xóc vÜnh viÔn cña thi ca viÕt vÒ ®Ò tµi nµy. Nh­ng ë “Tèng biÖt hµnh” c¶m xóc ®ã ®­îc kh¬i gîi tõ m¹ch s©u ngÊm ngÇm cña mét t©m hån th¬ míi nªn mang ®Ëm c¸ tÝnh, thÓ hiÖn mét c¸i nh×n riªng biÖt, qua ®ã nhµ th¬ hÐ lé t©m hån m×nh vµ lµm vang dËy nçi ¸m ¶nh cña t©m tr¹ng cña nh©n vËt tr÷ t×nh.
Më ®Çu bµi th¬ lµ mµu cña mét buæi chiÒu b×nh th­êng nh­ bao ngµn buæi chiÒu kh¸c trªn nh©n gian nµy, thÕ nh­ng t¸c gi¶ miªu t¶ kh«ng hÒ dÔ d·i mét chót nµo. C©u th¬ “bãng chiÒu kh«ng th¾m kh«ng vµng vät” lµ mét sù kú tµi, nhµ th¬ kh«ng t¶ mµu mµ vÉn ¸nh lªn c¸i mµu s¾c kh«ng thÓ quªn “kh«ng th¾m, kh«ng vµng vät” lµ hoµn toµn phñ nhËn mµu s¾c thÕ mµ sao ng­êi ®äc cø thÊy ¸m ¶nh mét s¾c mµu khã phai. ë ®©y kh«ng ph¶i lµ c¸i mµu cô thÓ nµo mµ nã lµ gi÷a c¸c mµu “th¾m” vµ “vµng vät” mét hßa s¾c thËt khã t¶, chÝnh sù phñ nhËn cña t¸c gi¶ ®· t¹o nªn mét s¾c mµu kú diÖu, c¸i kú diÖu ngay tõ sù m¬ hå nh­ng l¹i cã thÓ “h÷u thøc ho¸”râ rµng. §ã cã lÏ lµ c¸i “qu¸i ®¶n” (ch÷ cña Phan Ngäc) cña ng­êi lµm th¬, khi ®äc ®Õn nh÷ng c©u th¬ kiÓu nµy chóng ta nhËn thøc ®­îc c¸i ®iÒu s©u kÝn khã diÔn t¶ b»ng lêi trùc tiÕp: t©m tr¹ng cña con ng­êi.
Kh¸c víi trªn, nhµ th¬ kh«ng miªu t¶ trùc tiÕp mµu buæi chiÒu, th× ë ®©y nhµ th¬ miªu t¶ cô thÓ mµu ®«i m¾t ng­êi ®­a tiÔn “®Çy hoµng h«n trong m¾t trong”. Hoµng h«n lµ danh tõ chØ mét thêi ®iÓm trong ngµy khi ®i vµo sù kÕt hîp th¬ ®· trë thµnh danh tõ chØ mµu s¾c. Mµu hoµng h«n lµ g× vËy? ThËt khã miªu t¶ nh­ng khi ®i vµo th¬ Th©m T©m nã mang d¸ng nÐt cô thÓ mµ khi ®äc ®Õn chóng ta nh­ c¶m thÊy, nh­ ch¹m ph¶i nh÷ng sîi d©y rung ®éng s½n cã trong lßng (bëi v× trong ®êi ai ch¼ng ®· tõng chøng kiÕn nh÷ng buæi hoµng h«n, ch¼ng ®· tõng chøng kiÕn nh÷ng chiÒu chia biÖt). Mµu hoµng h«n trong m¾t lµ mét quy tr×nh t©m lý lµ t©m hån con ng­êi kh¾c kho¶i mét nçi nhí th­¬ng vêi vîi. §©y lµ sù chøng nghiÖm cña ng­êi ®­a tiÔn vµ còng lµ sù chøng kiÕn cña anh ta khi nh×n vµo m¾t ng­êi ®i.
Trªn ®©y, chóng ta míi lý gi¶i mµu hoµng h«n trong m¾t nh­ng chóng ta còng cÇn chó ý ®Õn mµu “m¾t trong” c¸ch dïng tõ l¸y ©m “trong m¾t trong” ®· lµ kú tuyÖt råi; ë ®©y cßn tµi hoa h¬n n÷a ngay trong mét kÕt hîp th¬ mµ nhµ th¬ ®· t¹o ra thËt nhiÒu mµu s¾c, m¾t trong lµ cÆp m¾t trong trÎo ch­a hÒ v­¬ng vÊn chót buån cña cuéc ®êi ®a ®oan nµy, thÕ mµ giê ®©y ®· nhuèm ®Çy bãng hoµng h«n chia biÖt, sao ë ®©y kh«ng chØ gîi nçi buån mµ cßn gîi c¶ niÒm th­¬ng; thÕ lµ th«i, cÆp m¾t trong trÎo nh­ t©m hån trong s¸ng kia giê ®· gîn lªn nçi buån nhí ai hoµi xa v¾ng, vËy ë ®©y kh«ng chØ buån mµ nh­ cã g× mÊt m¸t; c¸i mÊt m¸t thËt v« h×nh mµ còng thËt râ rµng nã ®ang diÔn ra ngay trong cÆp m¾t cña b¹n, cña ta. H¬n n÷a mµu hoµng h«n gîi buån chia biÖt th¬ x­a còng ®· nãi nh­ng “hoµng h«n trong m¾t trong” th× ®Ých thùc cña t©m hån Th¬ míi, chØ cã ë Th©m T©m v× thÕ nã t¹o nªn sù linh diÖu cho bµi th¬, còng nh­ sù linh diÖu khi diÔn t¶ nh÷ng nçi lßng. Còng lµ cÆp m¾t ( l¹ thÕ, nh­ng khi chia xa cã lÏ ng­êi ta Ýt lêi mµ hay nh×n vµo m¾t) nh­ng ®©y lµ “®«i m¾t biÕc”- mét s¸ng t¹o ®éc ®¸o cña thi nh©n (ng­êi ViÖt kh«ng hoÆc Ýt khi nãi m¾t biÕc). ChÝnh c¸i ®éc ®¸o nµy ®· diÔn t¶ ®­îc thËt nhiÒu. “M¾t biÕc” lµ biÓu t­îng vÒ vÎ ®Ñp, vÒ tuæi trÎ; “m¾t biÕc” lµ cÆp m¾t chØ cã ë trÎ th¬, mµu “m¾t biÕc” ®ã xo¸y vµo lßng ng­êi ra ®i mét nçi niÒm bu©ng khu©ng ¸m ¶nh. ThËt vËy, “®«i m¾t biÕc” hiÖn lªn trong mét ngµy ®Ñp trêi, c¸i trong s¸ng, t­¬i vui cña ngµy víi cÆp m¾t em nhá lµ tr­êng lùc m·nh mÏ nÝu kÐo, d»ng gi÷ ng­êi ®i, lµm cho ng­êi ®i quyÕt chÝ mµ kh«ng khái buån th­¬ng, day døt.
Vµ cuèi bµi th¬ lµ nh÷ng h×nh ¶nh “chiÕc l¸ bay, h¹t bôi, h¬i r­îu” ë ®©y nhµ th¬ kh«ng cã dông ý dïng nã nh­ nh÷ng yÕu tè chØ mµu s¾c mµ ®ã lµ nh÷ng yÕu tè gîi h×nh ¶nh. ThÕ mµ khi ®äc, chóng ta cø ph¶ng phÊt thÊy mét mµu nµo ®ã. Ph¶i ch¨ng ®ã lµ nh÷ng s¾c mµu ®· cã s½n trong t©m thøc cña mçi ng­êi còng nh­ nh÷ng d©y ®µn ®· c¨ng trªn phÝm chØ cÇn ch¹m khÏ lµ ng©n lªn nh÷ng giai ®iÖu. Cho nªn khi h×nh ¶nh “chiÕc l¸ bay, h¹t bôi, h¬i r­îu” xÊt hiÖn lµ gîi lªn trong chóng ta c¸i s¾c mµu bµng b¹c, ph¶ng phÊt lôi tµn. Khæ th¬ cuèi bµi th¬ thÓ hiÖn sù quyÕt chÝ lªn ®­êng, lµ sù døt kho¸t m¹nh mÏmµ sao vÉn ngÊm buån, ph¶i ch¨ng nçi buån ®ã ®ang loang ra tõ nh÷ng d¸ng h×nh nhá nhoi, mong manh, tõ nh÷ngmµu s¾c lôi tµn, ph¶ng phÊt kia.
Mµu s¾c trong t¸c phÈm hiÖn lªn tõ nh÷ng ®èi t­îng miªu t¶ cô thÓ kh«ng chØ lµm ngîp lßng ng­êi th¬ mµ cßn khuÊy ®éng ë ng­êi ®äc nh÷ng nçi niÒm nh©n b¶n vµ c¶ nh÷ng c¶m xóc thÈm mÜ kú diÖu. Mµu s¾c trong bµi th¬ “Tèng biÖt hµnh” cña Th©m T©m kh«ng chØ dïng l¹i ë viÖc m« t¶ sù vËt mµ ®ã lµ viÖc “vËt chÊt ho¸” nh÷ng ¸m ¶nh t©m thøc lµ “h×nh ¶nh ho¸” thÕ giíi linh diÖu cña c¶m xóc, cña t©m hån. Mµu s¾c ë ®©y lµ nh÷ng ¸m thÞ ®Ó kh¬i gîi nh÷ng t×nh c¶m s©u kÝn trong lßng ng­êi, v× thÕ nh÷ng t×nh c¶m ®ã hiÖn lªn râ nÐt víi c¶ nh÷ng biÕn th¸i tinh vi nhÊt. Mµu s¾c cßn biÓu hiÖn tÝnh c¸ thÓ, biÓu hiÖn c¸i nh×n cña mét c¸i t«i Th¬ míi. V× thÕ chØ lµ mét yÕu tè nhá, nh­ng khi gi¶i m· t¸c phÈm chóng ta còng cÇn ph¶i t×m hiÓu hÕt c¸c tÝn hiÖu nµy ®Ó cã thÓ ®i ®­îc ®Õn tËn chiÒu s©u cña nã.



Ngµy 01 th¸ng 8 n¨m 2006